Some effects of quantum field theory in external gravitational field

Քաղաքագիտություն

Այս մենագրությունը նվիրված է 1991–2001 թվականներին Հայաստանի և Միացյալ Նահանգների հարաբերությունների ձևավորման ու զարգացման համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով Հարավային Կովկասում ԱՄՆ արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունների, տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական վերափոխումների և հետխորհրդային միջազգային համակարգի ձևավորման համատեքստում։ Աշխատության հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է այն հարցի վրա, թե ինչպիսի տեղ էր զբաղեցնում Հայաստանը ԱՄՆ տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, ինչ գործոններով էին պայմանավորված երկկողմ հարաբերությունների զարգացումները և ինչպես էին տարածաշրջանային հակամարտությունները, էներգետիկ շահերը, անվտանգության խնդիրները, Ռուսաստանի և Իրանի գործոնները, ինչպես նաև ԱՄՆ-ում գործող հայկական համայնքի ու կազմակերպությունների գործունեությունը ազդում Վաշինգտոնի քաղաքական որոշումների վրա։ Հետազոտության ժամանակագրական շրջանակը սկսվում է 1991 թվականից, երբ Հայաստանը վերականգնեց իր անկախությունը և դարձավ միջազգային հարաբերությունների ինքնուրույն սուբյեկտ։ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հարավային Կովկասում ստեղծված նոր իրավիճակը հնարավորություն տվեց ԱՄՆ-ին ակտիվացնել իր ներկայությունը տարածաշրջանում։ ԱՄՆ քաղաքականության մեջ տարածաշրջանի նշանակությունը պայմանավորված էր մի քանի փոխկապակցված հանգամանքներով՝ Ռուսաստանի ազդեցության պահպանման խնդրով, Իրանի աշխարհաքաղաքական դիրքով, Թուրքիայի և Վրաստանի հետ հարաբերություններով, Կասպից ծովի էներգետիկ պաշարների նկատմամբ հետաքրքրությամբ և տարածաշրջանային անվտանգության հարցերով։ Հետազոտություններում նշվում է, որ ԱՄՆ-ի ակտիվ հետաքրքրությունը Հարավային Կովկասի նկատմամբ հատկապես նկատելի դարձավ 1990-ականների երկրորդ կեսից, երբ տարածաշրջանային էներգետիկ նախագծերն ավելի մեծ նշանակություն ստացան ամերիկյան արտաքին քաղաքականության համար։ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը դարձավ երկկողմ կապերի ինստիտուցիոնալ զարգացման հիմքը։ Հետագա տարիներին հարաբերությունները աստիճանաբար ընդլայնվեցին՝ ընդգրկելով քաղաքական, տնտեսական, մարդասիրական, ժողովրդավարական զարգացման և անվտանգության ոլորտները։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է բացահայտել այն առանձնահատկությունը, որ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի հարաբերությունները զարգանում էին ոչ միայն երկու երկրների անմիջական շահերի հիման վրա, այլև Հարավային Կովկասում ամերիկյան ավելի լայն ռազմավարության շրջանակում։ Այդ պատճառով Հայաստանի նկատմամբ Վաշինգտոնի քաղաքականությունը անհրաժեշտ է դիտարկել տարածաշրջանի մյուս պետությունների՝ Ադրբեջանի և Վրաստանի նկատմամբ ԱՄՆ քաղաքականության հետ համեմատության մեջ։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խնդիրը։ 1990-ականների սկզբին հակամարտությունը դարձավ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության և միջազգային հարաբերությունների կարևորագույն ուղղություններից մեկը, իսկ ԱՄՆ-ը ներգրավվեց դրա կարգավորման գործընթացում՝ որպես ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկիր։ Հակամարտության նկատմամբ ամերիկյան դիրքորոշումը միաժամանակ առնչվում էր տարածաշրջանային անվտանգության, Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների, Թուրքիայի դիրքորոշման և էներգետիկ հաղորդակցության նախագծերի հարցերին։ Այդ համատեքստում աշխատանքը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էր հակամարտության կարգավորման խնդիրը փոխազդում հայ-ամերիկյան քաղաքական օրակարգի հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև ԱՄՆ-ում հայկական համայնքի և կազմակերպությունների դերակատարությունը։ Հայկական սփյուռքը և ամերիկահայ կազմակերպությունները կարողացել են ձևավորել քաղաքական ու հասարակական ազդեցության տարբեր մեխանիզմներ՝ ամերիկյան քաղաքական օրակարգում հայկական հարցերի բարձրացման, Հայաստանի նկատմամբ աջակցության, տնտեսական և մարդասիրական ծրագրերի խթանման և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ուղղությամբ։ Հետազոտությունների համաձայն՝ ամերիկահայ կազմակերպությունները զգալի դեր են ունեցել Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ ԱՄՆ քաղաքականության վրա հասարակական ու քաղաքական ազդեցություն գործադրելու գործում։ Տնտեսական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը ևս կարևոր բաղադրիչ է։ Անկախության առաջին տարիներին Հայաստանը կանգնած էր տնտեսական ծանր իրավիճակի, շրջափակման և սոցիալ-տնտեսական վերափոխումների խնդիրների առջև, ինչի պայմաններում ԱՄՆ աջակցությունը ստացավ մեծ նշանակություն։ Ամերիկյան օգնության ծրագրերը, ներդրումային և առևտրային կապերը, մարդասիրական աջակցությունը և տնտեսական բարեփոխումների խթանումը դարձան երկկողմ հարաբերությունների կարևոր ուղղություններ։ Միաժամանակ ԱՄՆ-ի տնտեսական հետաքրքրությունները Հարավային Կովկասում մեծապես կապված էին տարածաշրջանի հաղորդակցային և էներգետիկ ներուժի հետ։ Այս համատեքստում Հայաստանը որոշ չափով տարբերվում էր Ադրբեջանից, քանի որ չուներ Կասպից ծովի նավթային և գազային պաշարների նման ռեսուրսային ներուժ, ինչն ազդում էր տարածաշրջանային ամերիկյան առաջնահերթությունների կառուցվածքի վրա։ ԱՄՆ քաղաքականության մեջ Ադրբեջանի նշանակությունը հատկապես աճեց էներգետիկ նախագծերի զարգացման հետ, մինչդեռ Հայաստանի նկատմամբ հարաբերությունները զգալիորեն կառուցվում էին քաղաքական, մարդասիրական և ժողովրդավարական համագործակցության հիման վրա։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է նաև անվտանգության և ռազմական համագործակցության ուսումնասիրությունը։ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի հարաբերություններում անվտանգության ոլորտը զարգանում էր աստիճանաբար՝ հաշվի առնելով միաժամանակ Հայաստանի անդամակցությունը Ռուսաստանի գլխավորած անվտանգության համակարգերին և ԱՄՆ-ի ու ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցության հնարավորությունները։ Հետազոտական գրականության մեջ նշվում է, որ հայ-ամերիկյան համագործակցությունը ներառում էր ինչպես երկկողմ, այնպես էլ ՆԱՏՕ-ի շրջանակներում իրականացվող ձևաչափեր, սակայն Ռուսաստանի հետ Հայաստանի ռազմաքաղաքական կապերը սահմանափակում էին այդ ուղղության արագ խորացումը։ Մենագրության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը ներկայացվում է որպես տարբեր ուժային կենտրոնների միջև հավասարակշռություն պահպանելու գործընթաց։ Հայաստանի համար ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունների զարգացումը կարևոր էր միջազգային աջակցություն ստանալու, տնտեսական վերականգնման, ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդման և արտաքին քաղաքական այլընտրանքների ընդլայնման տեսանկյունից, մինչդեռ ԱՄՆ-ի համար Հայաստանը Հարավային Կովկասում կարևոր, բայց ոչ միակ գործընկերն էր։ Այդ պատճառով երկկողմ հարաբերությունները պետք է հասկանալ ավելի լայն տարածաշրջանային համակարգում, որտեղ փոխազդում էին ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի և եվրոպական պետությունների շահերը։ Հետազոտության մեջ 1990-ականների երկրորդ կեսը առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ հենց այդ շրջանում Հարավային Կովկասը ավելի հստակ սկսեց դիտարկվել որպես ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության կարևոր ուղղություն։ Էներգետիկ նախագծերը, Կասպից ծովի պաշարների արտահանման ուղիները, տարածաշրջանային հաղորդակցությունները և Ռուսաստանի ու Իրանի ազդեցության սահմանափակման հարցերը մեծացրին ԱՄՆ-ի հետաքրքրությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Այս պայմաններում Հայաստանը հայտնվեց բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրում, որտեղ իր արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները միշտ չէ, որ համընկնում էին ամերիկյան ռազմավարական նպատակների հետ։ Աշխատանքի մատենագիտական տվյալների համաձայն՝ Նորա Վ. Գևորգյանի ուսումնասիրությունը սկզբնապես ներկայացվել է որպես քաղաքական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի համար նախատեսված ատենախոսություն՝ 23.00.04 մասնագիտությամբ, և 2009 թվականին հրատարակվել է 27 էջանոց սեղմագրով։ Հետագայում այն լույս է տեսել ընդարձակ մենագրության ձևով՝ Երևանում, «Լիմուշ» հրատարակչությունում, 2012 թվականին, 194 էջ ծավալով։ Հայաստանի ազգային գրադարանի մատենագիտական գրառման համաձայն՝ գրքում ընդգրկված է 174–188-րդ էջերի մատենագիտություն՝ 190 աղբյուրով, ինչպես նաև բազմաթիվ տողատակի հղումներ։ Ռուս-հայկական համալսարանի տվյալները հաստատում են, որ Նորա Գևորգյանը քաղաքական գիտությունների թեկնածու է, դոցենտ և միջազգային հարաբերությունների մասնագետ, իսկ այս աշխատությունը նրա հիմնական գիտական մենագրություններից մեկն է։ Նրա հետազոտական հետաքրքրությունների մեջ ներառված են ԱՄՆ արտաքին քաղաքական շահերը Հարավային Կովկասում, հայ-ամերիկյան հարաբերությունները, փոքր պետությունների դերը մեծ տերությունների աշխարհաքաղաքականության մեջ և տարածաշրջանային միջազգային հարաբերությունները։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը արժեքավոր է հետխորհրդային առաջին տասնամյակում Հայաստանի արտաքին քաղաքականության և ԱՄՆ-ի տարածաշրջանային ռազմավարության փոխազդեցությունը հասկանալու համար։ Այն հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրել դիվանագիտական հարաբերությունները, տնտեսական և մարդասիրական համագործակցությունը, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության միջազգային ասպեկտները, ամերիկահայ համայնքի քաղաքական ազդեցությունը, տարածաշրջանային էներգետիկ շահերը և Հարավային Կովկասում ձևավորվող նոր աշխարհաքաղաքական հավասարակշռությունը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել միջազգային հարաբերությունների, քաղաքագիտության, դիվանագիտության, Հայաստանի արտաքին քաղաքականության, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության և Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքականության հարցերով զբաղվող հետազոտողներին, դասախոսներին, ուսանողներին և ընթերցողներին։

Պատմություն

Աշխատությունն անդրադառնում է Սուրբ վայրերում ազգային սեփականության, համատեղ օգտագործման իրավունքների, եկեղեցական արարողությունների և հաստատված սովորույթների կարգավորմանը։ Այն առնչվում է քրիստոնեական սրբավայրերի նկատմամբ տարբեր ազգային և եկեղեցական համայնքների իրավունքներին, դրանց պահպանմանն ու տնօրինմանը, ինչպես նաև այդ վայրերում ձևավորված ավանդական կարգերի պահպանման հարցերին։ Երուսաղեմի սրբավայրերը պատմականորեն ունեցել են առանձնահատուկ նշանակություն քրիստոնեական աշխարհի համար և եղել են տարբեր եկեղեցիների ու համայնքների հոգևոր կյանքի կարևոր կենտրոններ։ Դրանց օգտագործման, սպասարկման, սեփականության և արարողությունների իրականացման հարցերը կարգավորվել են պատմականորեն ձևավորված իրավունքներով, պայմանավորվածություններով և սովորույթներով։ Նման հարցերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու սրբավայրերի շուրջ եկեղեցական հարաբերությունների բարդ համակարգը, համայնքների իրավական դիրքը և կրոնական ավանդույթների պահպանման մեխանիզմները։ Աշխատությունը կարևոր է հատկապես Հայ առաքելական եկեղեցու՝ Երուսաղեմի սրբավայրերում ունեցած իրավունքների և ներկայության պատմական համատեքստում։ Այն կարող է հետաքրքրել եկեղեցական իրավունքով, կանոնական ավանդույթներով, Երուսաղեմի հայ համայնքի պատմությամբ և քրիստոնեական սրբավայրերի կառավարման հարցերով զբաղվող ընթերցողներին։

Կրոն

Աշխատությունը նվիրված է մարդու հոգևոր աշխարհում աստվածապաշտության առաջացման, ձևավորման և աստիճանական զարգացման հարցերին։ Այն անդրադառնում է հավատքի ներքին հիմքերին, Աստծո հանդեպ մարդու վերաբերմունքին և այն հոգևոր ու բարոյական գործընթացներին, որոնց միջոցով կրոնական գիտակցությունը դառնում է անհատի կյանքի կարևոր բաղադրիչ։ Գրքի առանցքում մարդու հոգու և հավատքի փոխհարաբերությունն է՝ դիտարկված որպես շարունակական զարգացում, որն ընդգրկում է մտքերը, զգացմունքները, համոզմունքներն ու վարքը։ Աշխատությունը կարևորում է աստվածապաշտության գիտակցված ընկալումը, հոգևոր ձգտումների ամրապնդումը և քրիստոնեական սկզբունքների կիրառումը առօրյա կյանքում։ Դրա թեմատիկ շրջանակը ներառում է նաև բարոյական ինքնակատարելագործման, խղճի, պատասխանատվության և հոգևոր արժեքներին հավատարիմ մնալու նշանակությունը։ Նման երկերը կրոնական ուսուցումը ներկայացնում են ոչ միայն որպես հավատքի դրույթների իմացություն, այլև որպես մարդու ներաշխարհի ձևավորման և վարքագծի ուղղորդման միջոց։ Գիրքը արժեքավոր է քրիստոնեական մտքի, հոգևոր կրթության և կրոնաբարոյական գրականության ուսումնասիրության համար՝ միաժամանակ հետաքրքրություն ներկայացնելով 19-րդ դարի հայերեն կրոնական գրականության պատմությամբ զբաղվողների համար։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է ֆրանսիական «Աննալների» պատմագիտական դպրոցի տեսական և մեթոդաբանական սկզբունքների կիրառման հնարավորություններին հայ առևտրական կապիտալի պատմության ուսումնասիրության մեջ՝ ուշադրության կենտրոնում պահելով տնտեսական, սոցիալական և մշակութային գործընթացների փոխկապակցվածությունը։ Հետազոտության շրջանակում ներկայացվում են պատմության ուսումնասիրության այն մոտեցումները, որոնք պատմական իրադարձությունների պարզ ժամանակագրական շարադրանքի փոխարեն կարևորում են երկարատև տնտեսական ու հասարակական կառուցվածքների, առօրյա կյանքի, աշխարհագրական միջավայրի, ժողովրդագրական գործընթացների, մտածողության ձևերի և սոցիալական խմբերի գործունեության համակողմանի վերլուծությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում հայ վաճառականության ձևավորմանը, առևտրական կապիտալի կուտակման պայմաններին, ապրանքաշրջանառության կազմակերպմանը և հայկական առևտրական համայնքների մասնակցությանը տարածաշրջանային ու միջազգային տնտեսական հարաբերություններին։ Քննվում են առևտրական ուղիների, քաղաքային կենտրոնների, շուկաների և միջտարածաշրջանային կապերի նշանակությունը, ինչպես նաև այն տնտեսական ու քաղաքական պայմանները, որոնց ներքո հայ վաճառականները կարողացել են ստեղծել և պահպանել առևտրային ցանցեր։ Վերլուծվում են կապիտալի ձևավորման և շրջանառության մեխանիզմները, առևտրական գործունեության կազմակերպման ձևերը, գործընկերային և ընտանեկան հարաբերությունների դերը, վարկային գործառնությունները և առևտրային վստահության նշանակությունը։ Կարևորվում է տնտեսական պատմության ուսումնասիրությունը հասարակական կառուցվածքի հետ համադրելու մոտեցումը, որը հնարավորություն է տալիս առևտրական կապիտալը դիտարկել ոչ միայն որպես ֆինանսական երևույթ, այլև որպես սոցիալական հարաբերությունների և պատմական զարգացման կարևոր բաղադրիչ։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են օգտագործվել առևտրական փաստաթղթեր, նամակագրություն, հաշվեմատյաններ, պայմանագրեր, ճանապարհորդական նկարագրություններ և այլ սկզբնաղբյուրներ՝ տնտեսական հարաբերությունների իրական կառուցվածքը վերականգնելու նպատակով։ Անդրադարձ է կատարվում նաև հայ վաճառականների գործունեության աշխարհագրությանը, տարբեր տնտեսական կենտրոնների միջև նրանց միջնորդական դերակատարությանը և առևտրի միջոցով մշակութային ու տեղեկատվական փոխանակումների զարգացմանը։ «Աննալների» դպրոցի միջգիտակարգային մոտեցումների կիրառումը հնարավորություն է տալիս խնդիրը ուսումնասիրել տնտեսագիտության, սոցիոլոգիայի, պատմական աշխարհագրության և մշակութային պատմության տվյալների համադրությամբ։ Նման տեսանկյունը նպաստում է հայ տնտեսական պատմության գործընթացների առավել ամբողջական մեկնաբանմանը և հնարավորություն է տալիս դրանք դիտարկել ավելի լայն տարածաշրջանային ու համաշխարհային տնտեսական զարգացումների համատեքստում։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել պատմագիտության, հայոց պատմության, տնտեսական պատմության, առևտրի պատմության և պատմագիտական մեթոդաբանության խնդիրներով զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։

Մաթեմատիկա

Մաթեմատիկական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է բազմաչափ կոմպլեքս անալիզում ինտեգրալային ներկայացումների տեսական հիմքերի և դրանց որոշ կիրառությունների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում մի քանի կոմպլեքս փոփոխականներից կախված ֆունկցիաների հատկությունները, դրանց ինտեգրալային ներկայացման եղանակները և համապատասխան բանաձևերի կառուցման սկզբունքները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հոլոմորֆ ֆունկցիաների հետազոտմանը, բազմաչափ տիրույթների երկրաչափական առանձնահատկություններին և ինտեգրալային միջուկների կիրառմանը տարբեր մաթեմատիկական խնդիրների լուծման ընթացքում։ Վերլուծվում են ինտեգրալային բանաձևերի ստացման պայմանները, դրանց ընդհանրացման հնարավորությունները և ֆունկցիաների վարքի ու կանոնավորության վերաբերյալ գնահատումների ստացման մեթոդները։ Քննարկվում են նաև բազմաչափ կոմպլեքս անալիզի գործիքների կիրառությունները մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումների, սահմանային խնդիրների և հարակից վերլուծական խնդիրների ուսումնասիրության մեջ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս համակարգված պատկերացում կազմելու ինտեգրալային մեթոդների դերի մասին մի քանի կոմպլեքս փոփոխականների ֆունկցիաների տեսության զարգացման մեջ։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել կոմպլեքս անալիզի, ֆունկցիաների տեսության, մաթեմատիկական անալիզի և դիֆերենցիալ հավասարումների ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Ֆինանսներ

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության Վայոց ձորի մարզում գործող խաղողի վերամշակման կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական վիճակի գնահատման մեթոդների ուսումնասիրությանը և դրանց կատարելագործման հնարավորությունների բացահայտմանը։ Քննարկվում են ագրովերամշակող կազմակերպությունների ֆինանսական գործունեության առանձնահատկությունները, տնտեսական արդյունավետության վրա ազդող ներքին և արտաքին գործոնները, ինչպես նաև ֆինանսական կայունության, վճարունակության և շահութաբերության գնահատման հիմնական մոտեցումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում խաղողի վերամշակման և գինեգործական արտադրության կազմակերպությունների ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծությանը, արտադրական ծախսերի կառուցվածքին, շրջանառու միջոցների կառավարմանը, կապիտալի օգտագործման արդյունավետությանը և ներդրումային հնարավորություններին։ Ուսումնասիրվում են ֆինանսական հաշվետվությունների վերլուծության, իրացվելիության, գործարար ակտիվության, պարտքային բեռնվածության և եկամտաբերության գնահատման մեթոդները։ Անդրադարձ է կատարվում արտադրության սեզոնայնության, հումքի մատակարարման, իրացման շուկաների, գնային տատանումների և մրցակցային միջավայրի ազդեցությանը կազմակերպությունների տնտեսական արդյունքների վրա։ Կարևորվում են ֆինանսական ռիսկերի բացահայտումը, կառավարչական որոշումների հիմնավորումը, ֆինանսական պլանավորման և կանխատեսման գործիքների կատարելագործումը, ինչպես նաև կազմակերպությունների տնտեսական ներուժի արդյունավետ օգտագործումը։ Դիտարկվում են տարածաշրջանի խաղողագործության և գինեգործության զարգացման առանձնահատկությունները՝ որպես վերամշակող կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության կարևոր պայմաններ։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետների, ֆինանսական վերլուծաբանների, ագրոբիզնեսի կառավարման մասնագետների, գինեգործական կազմակերպությունների ղեկավարների, հետազոտողների, դասախոսների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։