Արևելահայ մանկավարժական մամուլի սկզբնավորումը և զարգացման միտումները (19-րդ դարի երկրորդ կես)

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ձեռնարկատիրության ձևավորման և զարգացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը լեռնամետալուրգիական արդյունաբերության ոլորտում՝ ընդգծելով ոլորտի կառուցվածքային, տնտեսական և կազմակերպչական գործոնները։ Հեղինակը վերլուծում է լեռնամետալուրգիական ձեռնարկությունների զարգացման պատմական նախադրյալները, անցումային տնտեսության պայմաններում դրանց վերափոխման գործընթացները և շուկայական հարաբերությունների ձևավորման ազդեցությունը ոլորտի վրա։ Գրքում դիտարկվում են ձեռնարկատիրական գործունեության հիմնական ձևերը՝ արտադրական կազմակերպում, ներդրումային քաղաքականություն, կառավարման մոդելներ և մրցակցային ռազմավարություններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հումքային բազայի օգտագործման արդյունավետությանը, արտադրական տեխնոլոգիաների արդիականացմանը, արտահանման ներուժին և միջազգային շուկաներում մրցունակության բարձրացման խնդիրներին։ Հեղինակը ուսումնասիրում է նաև ոլորտի զարգացման վրա ազդող արտաքին և ներքին գործոնները՝ ներառյալ պետական կարգավորումը, հարկային քաղաքականությունը, ներդրումային միջավայրը և ենթակառուցվածքային սահմանափակումները։ Աշխատությունը ներկայացնում է ձեռնարկատիրության զարգացման հնարավոր ուղիներ՝ ուղղված արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը, նորարարական մոտեցումների ներդրմանը և ոլորտի կայուն աճի ապահովմանը։ Այն օգտակար է տնտեսագետների, արդյունաբերության մասնագետների, ձեռնարկատերերի և պետական քաղաքականության մշակմամբ զբաղվող հետազոտողների համար։

Մաթեմատիկա

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է կամայական սպին ունեցող Հայզենբերգի մագնետիկ համակարգերի տեսական ուսումնասիրությանը և դրանց լուծման համար կիրառվող ընդհանրացված Բետեի անսացի մեթոդին։ Գրքում ներկայացվում են քվանտային սպինային ցանցերի մոդելները, դրանց էներգետիկ սպեկտրի կառուցվածքը և փոխազդեցությունների մաթեմատիկական նկարագրությունը՝ հիմնված քվանտային մեխանիկայի և վիճակագրական ֆիզիկայի սկզբունքների վրա։ Հեղինակը վերլուծում է մեկաչափ և բազմաչափ սպինային համակարգերի լուծման մոտեցումները, անդրադառնում է ինտեգրելիության պայմաններին, ինչպես նաև սպինային ալիքների և քվազիմասնիկների դինամիկային։ Աշխատությունում մանրամասն քննարկվում է Բետեի անսացի ընդհանրացումը կամայական սպին ունեցող համակարգերի համար՝ ցույց տալով դրա կիրառելիությունը տարբեր սահմանային պայմաններում և փոխազդեցության տոպոլոգիաներում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում քվանտային փուլային անցումներին, կոլեկտիվ երևույթներին և մագնիսական հատկությունների միկրոսկոպիկ բացատրությանը։ Գիրքը կարևոր ներդրում է տեսական ֆիզիկայի ոլորտում և նախատեսված է քվանտային մեխանիկայի, կոնդենսացված միջավայրի ֆիզիկայի և մաթեմատիկական ֆիզիկայի մասնագետների, ասպիրանտների և բարձր կուրսերի ուսանողների համար։

Այլ առարկաներ

Այս ինֆորմացիոն ցանկը ներկայացնում է հասարակական-քաղաքական և հումանիտար գիտությունների բնագավառներում նոր լույս տեսած գրքերի համակարգված մատենագիտական ցուցակը՝ նախատեսված գիտնականների, ուսանողների, դասախոսների և լայն ընթերցողական շրջանակների համար։ Հրատարակությունն ընդգրկում է հասարակական-քաղաքական գիտություններին, բանասիրական գիտություններին, գրականագիտությանը, լեզվաբանությանը, պատմությանը, պատմական գիտություններին, աշխարհագրությանը, հնագիտությանը և ազգագրությանը վերաբերող նոր աշխատություններ՝ արտացոլելով տվյալ ոլորտներում կատարվող արդի հետազոտությունները, տեսական զարգացումները և գիտական մտքի հիմնական ուղղությունները։ Ցանկը հնարավորություն է տալիս արագ ծանոթանալ նոր հրատարակություններին, ստանալ անհրաժեշտ մատենագիտական տվյալներ և ընտրել համապատասխան գրականություն ուսումնական, գիտահետազոտական կամ մասնագիտական գործունեության համար։ Այն կարևոր տեղեկատվական աղբյուր է, որը նպաստում է գիտական հաղորդակցության զարգացմանը, նոր գիտելիքների տարածմանը և հասարակագիտական ու հումանիտար գիտությունների ոլորտներում արդի գրականության հասանելիության ապահովմանը։

Իրավաբանություն

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության միջազգային իրավասուբյեկտության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ պետության միջազգային իրավական կարգավիճակի, իրավունքների և պարտականությունների, ինչպես նաև միջազգային հարաբերություններում դրա դրսևորման առանձնահատկությունների համակողմանի վերլուծությամբ։ Գրքում ուսումնասիրվում է պետության՝ որպես միջազգային իրավունքի հիմնական սուբյեկտի, իրավական բնույթը, դրա իրավասուբյեկտության ծագման և իրականացման պայմանները, ինչպես նաև միջազգային իրավական համակարգում պետության ինքնիշխանության և իրավահավասարության նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի Հանրապետության միջազգային իրավական կարգավիճակի ձևավորմանը, միջազգային կազմակերպությունների և այլ պետությունների հետ հարաբերություններում նրա իրավունքների ու պարտականությունների իրականացման առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրության շրջանակում քննարկվում են միջազգային պայմանագրեր կնքելու, դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու, միջազգային կազմակերպություններին անդամակցելու, միջազգային վեճերին մասնակցելու և միջազգային իրավական պատասխանատվություն կրելու հետ կապված հարցերը։ Աշխատության մեջ անդրադարձ է կատարվում նաև պետության տարածքային ամբողջականության, ինքնիշխանության, միջազգային ճանաչման և իրավահավասարության սկզբունքներին ու դրանց նշանակությանը Հայաստանի միջազգային իրավական դիրքի ձևավորման գործում։ Քննության են առնվում միջազգային իրավասուբյեկտության իրականացման ընթացքում առաջացող իրավական և քաղաքական խնդիրները, ինչպես նաև պետության արտաքին հարաբերությունների և միջազգային պարտավորությունների կատարման հետ կապված հարցերը։ Կարևորվում է միջազգային իրավունքի նորմերի ներպետական իրավակարգում իրականացման, միջազգային պայմանագրային պարտավորությունների կատարման և ազգային օրենսդրության ու միջազգային իրավական պահանջների փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմել Հայաստանի Հանրապետության միջազգային իրավասուբյեկտության տեսական և գործնական հիմքերի, դրա իրականացման մեխանիզմների և առկա հիմնախնդիրների վերաբերյալ։ Այն կարող է օգտակար լինել միջազգային իրավունքի մասնագետների, դիվանագետների, իրավաբանների, պետական կառավարման ոլորտի աշխատակիցների, իրավագիտության և միջազգային հարաբերությունների ուսանողների, գիտաշխատողների և Հայաստանի միջազգային իրավական կարգավիճակի հիմնահարցերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Գյուղատնտեսություն

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Արարատյան դաշտավայրի պայմաններում գետնանուշի նոր սորտերի մշակության արդյունավետ տեխնոլոգիաների ուսումնասիրմանը և արտադրության համար առավել նպատակահարմար ագրոտեխնիկական լուծումների բացահայտմանը։ Աշխատության հիմնական նպատակն է գնահատել տարբեր սորտերի աճի ու զարգացման առանձնահատկությունները, դրանց բերքատվությունը և որակական ցուցանիշները, ինչպես նաև մշակության պայմաններին հարմարվողականությունը՝ Արարատյան դաշտավայրի հողակլիմայական առանձնահատկությունները հաշվի առնելով։ Գետնանուշը ջերմասեր և լուսասեր մշակաբույս է, որի հաջող մշակության համար կարևոր են հողի ջերմաստիճանը, խոնավության ապահովումը, հողի կառուցվածքը, սննդանյութերի հասանելիությունը և բույսի զարգացման տարբեր փուլերում իրականացվող խնամքի աշխատանքների ճիշտ կազմակերպումը։ Հայաստանի ագրարային գիտական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ Արարատյան դաշտավայրի հողակլիմայական պայմանները կարող են բավարարել գետնանուշի բնականոն աճի և բարձր բերքատվության պահանջները։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից մեկը տարբեր նոր սորտերի համեմատական գնահատումն է։ Հետազոտությունների արդյունքում ուսումնասիրվել են, մասնավորապես, «Լիա», «Մոկետ», «Վիրջինիա» և «TMV3» սորտերը, որոնց միջև արձանագրվել են բերքատվության, վեգետացիայի տևողության, ունդերի քանակի, սերմերի զանգվածի և քիմիական կազմի տարբերություններ։ 2018–2019 թվականների փորձերի տվյալներով՝ «Լիա» սորտի միջին բերքատվությունը կազմել է 29,2 ց/հա, «Մոկետինը»՝ 28,5 ց/հա, «TMV3»-ինը՝ 24,6 ց/հա, իսկ «Վիրջինիա» սորտինը՝ 24,0 ց/հա։ Հատկանշական է, որ «Լիա» և «Մոկետ» սորտերը ոչ միայն բարձր բերքատվությամբ են առանձնացել, այլև ավելի վաղահաս են եղել․ դրանց բերքահավաքը կատարվել է հոկտեմբերի առաջին տասնօրյակում, մինչդեռ ուսումնասիրված մյուս սորտերի բերքահավաքը տեղափոխվել է նոյեմբերի առաջին տասնօրյակ։ Այս առանձնահատկությունը կարևոր գործնական առավելություն է, քանի որ վաղահասությունը կարող է նվազեցնել ուշ աշնանային անբարենպաստ եղանակային պայմանների ազդեցության ռիսկը և հնարավորություն տալ բերքը ժամանակին հավաքելու։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև սերմերի որակի գնահատումը։ Հետազոտվել են հում սպիտակուցի, ճարպերի և շաքարների պարունակությունը, քանի որ գետնանուշի արտադրական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն ստացվող բերքի քանակով, այլև դրա սննդային ու տեխնոլոգիական որակով։ Փորձերի տվյալներով՝ «Լիա» և «Մոկետ» սորտերի սերմերում հում սպիտակուցի պարունակությունը համապատասխանաբար կազմել է 28,63% և 28,45%, իսկ «Վիրջինիա» և «TMV3» սորտերում՝ 27,38% և 27,30%։ «Լիա» սորտն առանձնացել է նաև ընդհանուր շաքարների և ճարպերի ավելի բարձր պարունակությամբ։ Աշխատանքի տեխնոլոգիական կողմը վերաբերում է գետնանուշի մշակության տարբեր ագրոտեխնիկական միջոցառումների արդյունավետությանը։ Գետնանուշի արտադրության համար կարևոր են հողի նախապատրաստումը, ցանքի ճիշտ ժամկետի և եղանակի ընտրությունը, բույսերի սնուցումը, ոռոգումը, միջշարային մշակումները, մոլախոտերի դեմ պայքարը և բերքահավաքի ժամանակի ճիշտ որոշումը։ Գետնանուշի առանձնահատկությունն այն է, որ բեղմնավորումից հետո գինոֆորը ներթափանցում է հողի մեջ, և պտղի զարգացումը տեղի է ունենում հողում, ուստի հողի ֆիզիկական վիճակը և դրա խոնավության ապահովումը կարևոր նշանակություն ունեն բերքի ձևավորման համար։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր է նաև պարարտացման խնդիրը։ Նախկին ուսումնասիրություններում Արարատյան դաշտավայրի պայմաններում գնահատվել է բակտերիական, օրգանական և հանքային պարարտանյութերի ազդեցությունը գետնանուշի տարբեր սորտերի կենսաչափական և բերքի կառուցվածքային ցուցանիշների վրա, ինչը ցույց է տալիս, որ մշակության արդյունավետ տեխնոլոգիայի մշակման ժամանակ սնուցման համակարգը դիտարկվել է որպես կարևոր ագրոտեխնիկական գործոն։ Գետնանուշը միաժամանակ պատկանում է բակլազգիների ընտանիքին և կարող է մասնակցել հողի ազոտային ռեժիմի բարելավմանը, ինչի շնորհիվ դրա մշակությունը կարող է որոշակի դրական ազդեցություն ունենալ հողի բերրիության վրա։ Այդ հանգամանքը մշակաբույսը դարձնում է հետաքրքիր ոչ միայն որպես սննդային և յուղատու մշակաբույս, այլև որպես ցանքաշրջանառության բաղադրիչ։ Հետազոտության մատենագիտական տվյալների համաձայն՝ աշխատանքը Լուսինե Գ. Մաթևոսյանի ատենախոսությունն է, որը պաշտպանվել է 2015 թվականի փետրվարի 24-ին Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանում՝ «Բուսաբուծություն, խաղողագործություն, պտղաբուծություն և բույսերի պաշտպանություն» մասնագիտությամբ։ Ատենախոսության հեղինակային սեղմագիրը 2015 թվականին հրատարակվել է 27 էջ ծավալով, ներառում է նկարներ և աղյուսակներ, իսկ օգտագործված գրականության ցանկը կազմված է 5 աղբյուրից։ Հետազոտության արդյունքները գործնական նշանակություն ունեն Հայաստանի գետնանուշի արտադրության ընդլայնման համար, քանի որ հնարավորություն են տալիս առանձնացնել տվյալ տարածաշրջանի պայմաններին առավել հարմար սորտերը և դրանց համար մշակել ավելի արդյունավետ ագրոտեխնիկական մոտեցումներ։ Ստացված տվյալները հատկապես նպաստավոր են «Լիա» և «Մոկետ» սորտերի արտադրական ներդրման տեսանկյունից․ հետազոտությունների համաձայն՝ դրանք համատեղում են վաղահասությունը, համեմատաբար բարձր բերքատվությունը և սերմերի լավ որակական ցուցանիշները։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը կարևոր գիտագործնական աղբյուր է Հայաստանի պայմաններում գետնանուշի մշակության, նոր սորտերի ընտրության, բերքատվության բարձրացման և արտադրության արդյունավետության գնահատման համար։ Այն կարող է օգտակար լինել ագրոնոմներին, բուսաբույծներին, գյուղատնտեսական արտադրողներին, գիտաշխատողներին, գյուղատնտեսական բուհերի ուսանողներին և Արարատյան դաշտավայրում նոր ու բարձրարժեք մշակաբույսերի արտադրության հնարավորություններն ուսումնասիրող մասնագետներին։

Պատմություն

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է Վանի թագավորության (Ուրարտու) ժամանակաշրջանի դամբարանային ճարտարապետությանը՝ ընդգծելով հնագույն հայկական լեռնաշխարհի պետականության հոգևոր և նյութական մշակույթի առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը վերլուծում է դամբարանների կառուցվածքային տիպերը, քարե և ժայռափոր համալիրների ճարտարապետական լուծումները, թաղման ծեսերի հետ կապված տարածական կազմակերպումը և դրանց կապը սոցիալական ու կրոնական պատկերացումների հետ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դամբարանների տեղաբաշխման աշխարհագրական օրինաչափություններին, կառուցվածքային տեխնիկային, օգտագործված շինանյութերին և ինժեներական մոտեցումներին, ինչպես նաև թագավորական և վերնախավային թաղումների առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրությունը նաև դիտարկում է Ուրարտուի դամբարանային ճարտարապետության ազդեցությունը հետագա հայկական ճարտարապետական ավանդույթների վրա՝ ընդգծելով մշակութային շարունակականության և փոխակերպումների գործընթացները։ Աշխատությունը կարևոր է հնագետների, ճարտարապետության պատմաբանների և հայագիտության ոլորտի հետազոտողների համար՝ նպաստելով Վանի թագավորության նյութական մշակույթի խորքային ուսումնասիրմանը։