Ազիզբեկյան, Վահագն Սուրենի

Economics

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ապահովագրական շուկայի ձևավորման, գործունեության և զարգացման հիմնական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև դրանց հաղթահարման տնտեսական, կազմակերպական, ֆինանսական և ինստիտուցիոնալ ուղիների հիմնավորմանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ապահովագրական համակարգի դերի գնահատման վրա՝ որպես ֆինանսական շուկայի կարևոր բաղադրիչ, որը նպաստում է տնտեսական ռիսկերի վերաբաշխմանը, տնտեսավարող սուբյեկտների և քաղաքացիների գույքային շահերի պաշտպանությանը, ֆինանսական կայունության ապահովմանը և երկարաժամկետ ֆինանսական ռեսուրսների ձևավորմանը։ Քննության են առնվում ապահովագրական շուկայի կառուցվածքը, ապահովագրական կազմակերպությունների գործունեության առանձնահատկությունները, առաջարկվող ծառայությունների տեսակները, ապահովագրավճարների և հատուցումների շարժընթացը, շուկայի կենտրոնացվածության մակարդակը և մրցակցային միջավայրի ձևավորման խնդիրները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ապահովագրական ծառայությունների նկատմամբ պահանջարկի ձևավորմանը և բնակչության ու կազմակերպությունների ապահովագրական վարքագծի վրա ազդող գործոններին։ Դիտարկվում են եկամուտների մակարդակի, ֆինանսական գրագիտության, ապահովագրական մշակույթի, ծառայությունների հասանելիության և ապահովագրական կազմակերպությունների նկատմամբ վստահության ազդեցությունները շուկայի զարգացման վրա։ Կարևորվում է կամավոր ապահովագրության տեսակների ընդլայնման խնդիրը, քանի որ շուկայի կայուն զարգացումը չի կարող հիմնվել միայն պարտադիր ապահովագրական մեխանիզմների վրա։ Քննության են առնվում գույքային, անձնական, պատասխանատվության, առողջության, գյուղատնտեսական և ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության զարգացման հնարավորությունները։ Առանձին նշանակություն է տրվում ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությանը և վճարունակությանը։ Ուսումնասիրվում են ապահովագրական պահուստների ձևավորման, սեփական կապիտալի բավարարության, ակտիվների տեղաբաշխման և ներդրումային քաղաքականության հարցերը։ Ապահովագրական կազմակերպությունների կողմից ստանձնած պարտավորությունների ժամանակին և ամբողջական կատարումը դիտարկվում է որպես շուկայի նկատմամբ հասարակական վստահության կարևոր նախապայման։ Այդ պատճառով կարևորվում են ռիսկերի կառավարման, ֆինանսական վերահսկողության և ընկերությունների գործունեության գնահատման արդյունավետ մեխանիզմները։ Ուսումնասիրվում է վերաապահովագրության նշանակությունը՝ հատկապես մեծածավալ և հազվադեպ, սակայն ֆինանսական զգալի հետևանքներ առաջացնող ռիսկերի կառավարման տեսանկյունից։ Վերաապահովագրական հարաբերությունները հնարավորություն են տալիս ապահովագրական ընկերություններին վերաբաշխել ստանձնած ռիսկերը և պահպանել ֆինանսական կայունությունը խոշոր ապահովագրական դեպքերի պայմաններում։ Հայաստանի համեմատաբար փոքր շուկայի պայմաններում կարևորվում է նաև միջազգային վերաապահովագրական համակարգերի հետ համագործակցությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ապահովագրական շուկայի պետական կարգավորմանն ու վերահսկողությանը։ Քննության են առնվում լիցենզավորման, ֆինանսական հաշվետվողականության, վճարունակության պահանջների, սպառողների իրավունքների պաշտպանության և ապահովագրական կազմակերպությունների գործունեության վերահսկման մեխանիզմները։ Արդյունավետ կարգավորումը դիտարկվում է որպես շուկայի կայունության և ապահովադիրների շահերի պաշտպանության կարևոր պայման, սակայն միաժամանակ կարևորվում է այնպիսի կարգավորող միջավայրի ձևավորումը, որը չի սահմանափակի առողջ մրցակցությունը և նոր ապահովագրական ծառայությունների զարգացումը։ Դիտարկվում են ապահովագրական շուկայի մրցակցային միջավայրի առանձնահատկությունները, ընկերությունների միջև մրցակցության ազդեցությունը ծառայությունների գների, որակի և տեսականու վրա։ Կարևորվում է ապահովագրական արտադրանքների բազմազանեցումը և տարբեր սոցիալական ու տնտեսական խմբերի պահանջներին համապատասխան ծառայությունների մշակումը։ Շուկայի ընդլայնման կարևոր ուղղություն է դիտարկվում նաև ապահովագրական ծառայությունների տարածքային հասանելիության բարձրացումը, որպեսզի դրանք կենտրոնացած չլինեն միայն խոշոր քաղաքներում և հասանելի լինեն նաև մարզերի բնակչությանն ու տնտեսավարողներին։ Առանձին քննության առարկա է ապահովագրական սակագների ձևավորումը։ Սակագների տնտեսապես հիմնավորված մակարդակը պետք է միաժամանակ ապահովի ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը և ծառայությունների ընդունելի արժեքը հաճախորդների համար։ Այդ նպատակով կարևորվում են վիճակագրական տվյալների կուտակումը, ապահովագրական դեպքերի հաճախականության և վնասների չափի գնահատումը, ակտուարական հաշվարկների կատարելագործումը և ռիսկերի տարբերակված դասակարգումը։ Ապահովագրական շուկայի զարգացման խնդիրները դիտարկվում են նաև երկրի ընդհանուր տնտեսական միջավայրի հետ փոխկապակցված։ Տնտեսական աճը, բնակչության եկամուտները, ձեռնարկատիրության զարգացումը, վարկային շուկան, ներդրումային ակտիվությունը և ֆինանսական համակարգի նկատմամբ վստահությունը կարող են անմիջականորեն ազդել ապահովագրական ծառայությունների պահանջարկի վրա։ Միաժամանակ զարգացած ապահովագրական համակարգը կարող է նպաստել տնտեսական կայունությանը՝ նվազեցնելով անկանխատեսելի իրադարձությունների ֆինանսական հետևանքները տնտեսավարող սուբյեկտների և տնային տնտեսությունների համար։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գյուղատնտեսական ապահովագրության զարգացման հնարավորություններին։ Հայաստանի գյուղատնտեսությունը զգալիորեն կախված է բնական և բնակլիմայական գործոններից, ինչի պատճառով ռիսկերի ապահովագրական կառավարումը կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ գյուղատնտեսական արտադրողների եկամուտների կայունացման համար։ Քննության են առնվում պետության, ապահովագրական կազմակերպությունների և գյուղատնտեսական արտադրողների համագործակցության հնարավոր մեխանիզմները, ինչպես նաև ապահովագրավճարների մատչելիության և ռիսկերի գնահատման խնդիրները։ Կարևորվում է ապահովագրական մշակույթի և ֆինանսական գրագիտության բարձրացումը։ Ապահովագրության տնտեսական նշանակության, պայմանագրային պայմանների, ապահովագրված ռիսկերի և հատուցման ընթացակարգերի վերաբերյալ հասարակության տեղեկացվածության բարձրացումը կարող է նպաստել ապահովագրական ծառայությունների նկատմամբ վստահության և պահանջարկի աճին։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է ապահովել պայմանագրերի հստակությունը, հաճախորդներին տրամադրվող տեղեկատվության հասկանալիությունը և վեճերի լուծման արդյունավետ մեխանիզմները։ Դիտարկվում է նաև ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառումը ապահովագրական ոլորտում։ Թվային ծառայությունները, առցանց պայմանագրերի ձևակերպումը, տվյալների ավտոմատացված մշակումը և հաճախորդների սպասարկման նոր մեխանիզմները կարող են նվազեցնել գործառնական ծախսերը և բարձրացնել ծառայությունների հասանելիությունը։ Տվյալների արդյունավետ օգտագործումը հնարավորություն է տալիս կատարելագործել ռիսկերի գնահատումը, սակագնային քաղաքականությունը և ապահովագրական դեպքերի կարգավորման գործընթացը։ Միաժամանակ կարևորվում են տեղեկատվական անվտանգության և անձնական տվյալների պաշտպանության պահանջները։ Ապահովագրական շուկայի զարգացման հեռանկարները կապվում են իրավական և ինստիտուցիոնալ միջավայրի շարունակական կատարելագործման, մրցակցության խթանման, նոր ապահովագրական արտադրանքների ներդրման, ակտուարական և մասնագիտական կարողությունների զարգացման, միջազգային փորձի արդյունավետ կիրառման և սպառողների վստահության ամրապնդման հետ։ Առանձին նշանակություն է տրվում շուկայի զարգացման երկարաժամկետ ռազմավարությանը, որի շրջանակում անհրաժեշտ է փոխկապակցել պետական կարգավորումը, մասնավոր հատվածի նախաձեռնությունները և ապահովագրական ծառայությունների սպառողների շահերը։ Հետազոտության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է ապահովագրական շուկայի կայունության բարձրացման, ծառայությունների շրջանակի ընդլայնման, ֆինանսական ռիսկերի կառավարման համակարգերի կատարելագործման և ապահովագրության տնտեսական ու սոցիալական դերի ուժեղացման համար համապատասխան առաջարկությունների մշակման հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ապահովագրության, ֆինանսների, ակտուարական հաշվարկների, ֆինանսական շուկաների և ռիսկերի կառավարման ոլորտների մասնագետների, ապահովագրական կազմակերպությունների աշխատակիցների, տնտեսագետների, հետազոտողների, պետական կառավարման մարմինների ներկայացուցիչների, դասախոսների և ուսանողների համար։