Даниелян, Рима Сааковна

Даниелян, Рима Сааковна

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Կրթությունը Թուրքիայում 1923–1960 թվականներին

Աշխատությունը նվիրված է Թուրքիայի կրթական համակարգի ձևավորման, զարգացման և վերափոխումների պատմությանը՝ Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո՝ 1923–1960 թվականներին։ Հեղինակը համակողմանիորեն ուսումնասիրում է երկրի կրթության և լուսավորության ոլորտում տեղի ունեցած փոփոխությունները՝ դրանք դիտարկելով Թուրքիայի հասարակական, քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքի ընդհանուր զարգացման համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում կրթության աշխարհիկացման գործընթացն է, ազգային կրթական համակարգի ստեղծման փորձերը, պետական քաղաքականության ազդեցությունը դպրոցական հաստատությունների գործունեության վրա, ինչպես նաև կրթության տարածման հետ կապված հիմնախնդիրները։ Աշխատության սկզբում ներկայացվում են Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի կրթական համակարգի առանձնահատկությունները, որոնք կարևոր նախադրյալներ են նոր հանրապետության կրթական քաղաքականությունը հասկանալու համար։ Հեղինակը անդրադառնում է ավանդական կրոնական կրթության կառուցվածքին, մեդրեսեների և տարրական կրոնական դպրոցների գործունեությանը, ուսուցման բովանդակությանը, կրթության կազմակերպման սկզբունքներին և հոգևոր հաստատությունների ազդեցությանը հասարակական կյանքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում աշխարհիկ կրթական հաստատությունների աստիճանական ձևավորմանը, եվրոպական կրթական փորձի ազդեցությանը և այն հասարակական ու մտավոր շարժումներին, որոնք նպաստեցին կրթության արդիականացման գաղափարների տարածմանը։ Այս պատմական նախապատմության միջոցով բացահայտվում են այն համակարգային խնդիրները, ժառանգված ավանդույթներն ու հասարակական հակասությունները, որոնց պայմաններում սկսվեց հանրապետական Թուրքիայի կրթական վերակազմավորումը։ Հիմնական ուսումնասիրության շրջանակում լուսաբանվում են Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխավորությամբ իրականացված բարեփոխումների կրթական նշանակությունը, պետության դերը նոր դպրոցական համակարգի ձևավորման գործում, կրթության աշխարհիկ բնույթի հաստատման ձգտումները և ավանդական կրոնական կառույցների ազդեցության սահմանափակման քաղաքականությունը։ Քննության են առնվում կրթական հաստատությունների կազմակերպման, ուսումնական ծրագրերի վերափոխման, դասավանդման բովանդակության փոփոխության, ուսուցիչների պատրաստման և բնակչության կրթական մակարդակի բարձրացման հետ կապված խնդիրները։ Հեղինակը կրթական բարեփոխումները ներկայացնում է ոչ միայն որպես դպրոցական համակարգի ներքին փոփոխություններ, այլև որպես հանրապետության պետականաշինության, ազգային ինքնության ձևավորման և հասարակության արդիականացման ավելի լայն գործընթացի բաղկացուցիչ մաս։ Կարևոր տեղ է հատկացվում կրթության մատչելիության և տարածքային անհավասարության հարցերին, քաղաքային ու գյուղական բնակավայրերի կրթական հնարավորությունների տարբերություններին, բնակչության գրագիտության մակարդակին և կրթական հաստատությունների նյութական ու կազմակերպական սահմանափակումներին։ Ուսումնասիրության մեջ ընդգծվում է նաև կրթության սոցիալական նշանակությունը՝ դրա կապը հասարակական տարբեր խավերի դիրքի, տնտեսական զարգացման, մասնագիտական պատրաստվածության և հասարակական առաջընթացի հետ։ Առանձին ուշադրության են արժանանում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Թուրքիայի տնտեսական ու քաղաքական դրության փոփոխությունները և դրանց ազդեցությունը կրթության ոլորտի վրա։ Հեղինակը ցույց է տալիս, թե ինչպես ռազմական պայմանները, տնտեսական դժվարությունները և պետական առաջնահերթությունների փոփոխությունը անդրադարձան կրթական համակարգի զարգացման հնարավորությունների վրա։ Հատուկ քննության է ենթարկվում նաև 1950 թվականին Ժողովրդավարական կուսակցության իշխանության գալուց հետո երկրի կրթական քաղաքականության ընթացքը։ Դիտարկվում են կրթության զարգացման վերաբերյալ իշխանությունների հայտարարած նպատակները, գրագիտության բարձրացման և մշակութային մակարդակի ընդլայնման խնդիրները, ինչպես նաև աշխարհիկ կրթության և կրոնական ազդեցության հարաբերակցության փոփոխությունները։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկություններից է կրթական քաղաքականության ուսումնասիրությունը պատմաքաղաքական քննադատական դիտանկյունից․ հեղինակը փորձում է բացահայտել իշխանության եկած քաղաքական ուժերի գաղափարական նպատակները, կրթության ոլորտում իրականացվող միջոցառումների հասարակական հետևանքները և տարբեր կառավարությունների քաղաքականության միջև առկա շարունակականությունն ու տարբերությունները։ Հետազոտության մեջ կրթությունը ներկայացվում է որպես հասարակական գիտակցության, մշակութային արժեքների և պետական գաղափարախոսության ձևավորման կարևորագույն միջոց, որի բովանդակությունն ու կազմակերպման սկզբունքները սերտորեն կապված են տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական հարաբերությունների հետ։ Գիրքը հիմնված է թուրքական, արևմտաեվրոպական, ռուսական և հայկական աղբյուրների ուսումնասիրության վրա, ինչը հնարավորություն է տալիս դիտարկել Թուրքիայի կրթական պատմությունը տարբեր տեղեկատվական և պատմագիտական նյութերի համադրությամբ։ Հեղինակի մոտեցումը բնորոշ է խորհրդային ժամանակաշրջանի հասարակագիտական պատմագրությանը, որտեղ կրթական քաղաքականությունը վերլուծվում է նաև սոցիալական հարաբերությունների, դասակարգային շահերի և քաղաքական գաղափարախոսության տեսանկյունից։ Միաժամանակ աշխատությունը կարևոր փաստագրական և պատմագիտական նյութ է պարունակում հանրապետական Թուրքիայի հասարակական ու մշակութային վերափոխումների ուսումնասիրության համար։ Դրա նշանակությունը հատկապես ընդգծվում է այն հանգամանքով, որ կրթության պատմությունը ներկայացվում է ոչ թե մեկուսացված ոլորտի զարգացում, այլ ազգային պետության ձևավորման, հասարակության աշխարհիկացման, ավանդույթի և արդիականության փոխհարաբերության, ինչպես նաև քաղաքական իշխանության ու մշակութային կյանքի փոխազդեցության կարևոր ցուցիչ։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում Թուրքիայի նորագույն պատմությամբ, քեմալական բարեփոխումներով, կրթական համակարգերի պատմությամբ, արևելյան հասարակությունների արդիականացման գործընթացներով և թուրքական հասարակության մշակութային վերափոխումներով զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։ Այն արժեքավոր ուսումնասիրություն է, որը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել հանրապետական Թուրքիայի կրթական քաղաքականության պատմական հիմքերի, զարգացման հիմնական ուղղությունների, ձեռքբերումների և չլուծված խնդիրների մասին՝ բացահայտելով կրթության դերը երկրի հասարակական ու մշակութային կյանքի ձևավորման գործում։

Updated: 2026-11-17
Կրթությունը Թուրքիայում 1923–1960 թվականներին

Free

Մովսես Խորենացի Մովսես Խորենացի 410 թ․ – 490 թ․ Մովսես Խորենացին հայ պատմագրության հիմնադիրն է և հայտնի է որպես «Հայ պատմության հայր»։ Նրա «Հայոց պատմություն» աշխատությունը համարվում է հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Այն նկարագրում է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունները, մշակույթը և պատմական զարգացումը։Մովսես Խորենացին համարվում է հայ պատմագրության հիմնադիրը և հաճախ կոչվում է «Հայ պատմության հայր»։ Նրա գլխավոր աշխատությունը՝ «Հայոց պատմությունը», հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից է։ Այս գրքում նա ներկայացրել է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունների պատմությունը և ազգային ավանդույթները։ Խորենացին օգտագործել է ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր աղբյուրներ։ Նրա աշխատությունը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն պատմաբանների, այլև գրականագետների համար։ Գրքի լեզուն հարուստ է և պատկերավոր։ Նա կարևոր դեր է ունեցել հայկական ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման մեջ։ Խորենացու ազդեցությունը զգացվում է հետագա դարերի գրականության և պատմագրության վրա։ Նրա անունը դարձել է հայկական գիտական մտքի խորհրդանիշ։ Այսօր նա շարունակում է մնալ հայ մշակույթի ամենահարգված դեմքերից մեկը։ menu_book8 Read more Պարույր Սևակ Պարույր Սևակ 1924 թ․ – 1971 թ․ Պարույր Սևակը հայ գրականության ամենախոր և վերլուծական մտածող բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն մարդու ներաշխարհը, հասարակությունը և պատմական հիշողությունը։ Սևակը հայտնի է իր «Անլռելի զանգակատուն» պոեմով, որը նվիրված է Կոմիտասին։ Նրա լեզուն համարձակ է, նորարարական և մտավոր։ Սևակը հաճախ քննադատել է հասարակական խնդիրները և կեղծ արժեքները։ Նրա պոեզիան համադրում է զգացմունքներն ու ինտելեկտը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից պոեզիայի վրա։ Նրա ստեղծագործությունները լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Սևակը համարվում է 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ բանաստեղծներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book9 Read more Ակսել Բակունց Ակսել Բակունց 1899 թ․ – 1937 թ․ Ակսել Բակունցը հայ արձակի ամենաբարձր մակարդակի վարպետներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունի գյուղական կյանքի, մարդու և բնության ներդաշնակության պատկերումը։ Բակունցը առանձնանում է նուրբ հոգեբանական դիտարկումներով և լեզվական ճշգրտությամբ։ Նրա հայտնի գործերից են «Ալպիական մանուշակ», «Մթնաձոր» և այլ պատմվածքներ։ Նա համարվում է հայ կարճ արձակի անգերազանցելի հեղինակներից մեկը։ Բակունցի ստեղծագործությունները լի են մարդկային խորությամբ և լուռ տխրությամբ։ Նրա հերոսները հաճախ պայքարում են սոցիալական դժվարությունների հետ։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ արձակի զարգացման վրա։ Նա զոհվել է ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակ։ menu_book5 Read more Եղիշե Չարենց Եղիշե Չարենց 1897 թ․ – 1937 թ․ Եղիշե Չարենցը հայ նորագույն գրականության ամենաազդեցիկ հեղինակներից է։ Նա բանաստեղծ, արձակագիր և թարգմանիչ էր, որը նորարարական մոտեցումներ բերեց հայ պոեզիա։ Նրա ստեղծագործություններում միահյուսված են հայրենասիրությունը, հեղափոխական գաղափարները և մարդու ներքին պայքարը։ «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունը դարձել է ազգային խորհրդանիշ։ Չարենցի լեզուն համարձակ է, հարուստ և ժամանակակից։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել 20-րդ դարի հայ գրականության զարգացման վրա։ Չնայած քաղաքական հալածանքներին, նրա ստեղծագործությունները պահպանեցին իրենց արժեքը։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Չարենցը համարվում է հայ մշակույթի խորհրդանշական դեմքերից մեկը։ Նրա գրական ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book10 Read more Գուրգեն Մահարի Գուրգեն Մահարի 1903 թ․ – 1969 թ․ Գուրգեն Մահարին հայ արձակի և հուշագրության կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ հիմնված են սեփական կյանքի փորձի վրա։ Նա նկարագրել է խորհրդային ժամանակների դժվարությունները և բանտային կյանքը։ Նրա հայտնի գործերից է «Ծաղկած փշալարեր» վեպը։ Մահարու լեզուն պարզ է, բայց խորքային և զգացմունքային։ Նրա ստեղծագործություններում կարևոր տեղ ունի մարդու ազատության գաղափարը։ Նա նաև անդրադարձել է պատմական և սոցիալական թեմաներին։ Մահարու գործերը արժեքավոր վկայություն են ժամանակաշրջանի մասին։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից արձակի վրա։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել այսօր։ menu_book4 Read more Ղազարոս Աղայան Ղազարոս Աղայան 1840 թ․ – 1911 թ․ Ղազարոս Աղայանը մանկական գրականության հիմնադիրներից է։ Նա գրել է բազմաթիվ հեքիաթներ, պատմվածքներ և կրթական նյութեր երեխաների համար։ Նրա ստեղծագործություններն ունեն դաստիարակչական և բարոյական նշանակություն։ Աղայանը նաև ակտիվ մանկավարժ էր։ Նա մեծ դեր է ունեցել ազգային կրթության զարգացման գործում։ Նրա հերոսները սովորեցնում են ազնվություն, աշխատասիրություն և բարություն։ Աղայանի լեզուն պարզ և հասկանալի է երեխաների համար։ Նրա հեքիաթները մինչ օրս ընդգրկված են դպրոցական ծրագրերում։ Մի քանի սերունդ մեծացել է նրա գրքերով։ Նա համարվում է հայ մանկական գրականության դասականներից մեկը։ menu_book5 Read more