Books by this author (1)
History
Կրթությունը Թուրքիայում 1923–1960 թվականներին
Աշխատությունը նվիրված է Թուրքիայի կրթական համակարգի ձևավորման, զարգացման և վերափոխումների պատմությանը՝ Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո՝ 1923–1960 թվականներին։ Հեղինակը համակողմանիորեն ուսումնասիրում է երկրի կրթության և լուսավորության ոլորտում տեղի ունեցած փոփոխությունները՝ դրանք դիտարկելով Թուրքիայի հասարակական, քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքի ընդհանուր զարգացման համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում կրթության աշխարհիկացման գործընթացն է, ազգային կրթական համակարգի ստեղծման փորձերը, պետական քաղաքականության ազդեցությունը դպրոցական հաստատությունների գործունեության վրա, ինչպես նաև կրթության տարածման հետ կապված հիմնախնդիրները։ Աշխատության սկզբում ներկայացվում են Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի կրթական համակարգի առանձնահատկությունները, որոնք կարևոր նախադրյալներ են նոր հանրապետության կրթական քաղաքականությունը հասկանալու համար։ Հեղինակը անդրադառնում է ավանդական կրոնական կրթության կառուցվածքին, մեդրեսեների և տարրական կրոնական դպրոցների գործունեությանը, ուսուցման բովանդակությանը, կրթության կազմակերպման սկզբունքներին և հոգևոր հաստատությունների ազդեցությանը հասարակական կյանքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում աշխարհիկ կրթական հաստատությունների աստիճանական ձևավորմանը, եվրոպական կրթական փորձի ազդեցությանը և այն հասարակական ու մտավոր շարժումներին, որոնք նպաստեցին կրթության արդիականացման գաղափարների տարածմանը։ Այս պատմական նախապատմության միջոցով բացահայտվում են այն համակարգային խնդիրները, ժառանգված ավանդույթներն ու հասարակական հակասությունները, որոնց պայմաններում սկսվեց հանրապետական Թուրքիայի կրթական վերակազմավորումը։ Հիմնական ուսումնասիրության շրջանակում լուսաբանվում են Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխավորությամբ իրականացված բարեփոխումների կրթական նշանակությունը, պետության դերը նոր դպրոցական համակարգի ձևավորման գործում, կրթության աշխարհիկ բնույթի հաստատման ձգտումները և ավանդական կրոնական կառույցների ազդեցության սահմանափակման քաղաքականությունը։ Քննության են առնվում կրթական հաստատությունների կազմակերպման, ուսումնական ծրագրերի վերափոխման, դասավանդման բովանդակության փոփոխության, ուսուցիչների պատրաստման և բնակչության կրթական մակարդակի բարձրացման հետ կապված խնդիրները։ Հեղինակը կրթական բարեփոխումները ներկայացնում է ոչ միայն որպես դպրոցական համակարգի ներքին փոփոխություններ, այլև որպես հանրապետության պետականաշինության, ազգային ինքնության ձևավորման և հասարակության արդիականացման ավելի լայն գործընթացի բաղկացուցիչ մաս։ Կարևոր տեղ է հատկացվում կրթության մատչելիության և տարածքային անհավասարության հարցերին, քաղաքային ու գյուղական բնակավայրերի կրթական հնարավորությունների տարբերություններին, բնակչության գրագիտության մակարդակին և կրթական հաստատությունների նյութական ու կազմակերպական սահմանափակումներին։ Ուսումնասիրության մեջ ընդգծվում է նաև կրթության սոցիալական նշանակությունը՝ դրա կապը հասարակական տարբեր խավերի դիրքի, տնտեսական զարգացման, մասնագիտական պատրաստվածության և հասարակական առաջընթացի հետ։ Առանձին ուշադրության են արժանանում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Թուրքիայի տնտեսական ու քաղաքական դրության փոփոխությունները և դրանց ազդեցությունը կրթության ոլորտի վրա։ Հեղինակը ցույց է տալիս, թե ինչպես ռազմական պայմանները, տնտեսական դժվարությունները և պետական առաջնահերթությունների փոփոխությունը անդրադարձան կրթական համակարգի զարգացման հնարավորությունների վրա։ Հատուկ քննության է ենթարկվում նաև 1950 թվականին Ժողովրդավարական կուսակցության իշխանության գալուց հետո երկրի կրթական քաղաքականության ընթացքը։ Դիտարկվում են կրթության զարգացման վերաբերյալ իշխանությունների հայտարարած նպատակները, գրագիտության բարձրացման և մշակութային մակարդակի ընդլայնման խնդիրները, ինչպես նաև աշխարհիկ կրթության և կրոնական ազդեցության հարաբերակցության փոփոխությունները։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկություններից է կրթական քաղաքականության ուսումնասիրությունը պատմաքաղաքական քննադատական դիտանկյունից․ հեղինակը փորձում է բացահայտել իշխանության եկած քաղաքական ուժերի գաղափարական նպատակները, կրթության ոլորտում իրականացվող միջոցառումների հասարակական հետևանքները և տարբեր կառավարությունների քաղաքականության միջև առկա շարունակականությունն ու տարբերությունները։ Հետազոտության մեջ կրթությունը ներկայացվում է որպես հասարակական գիտակցության, մշակութային արժեքների և պետական գաղափարախոսության ձևավորման կարևորագույն միջոց, որի բովանդակությունն ու կազմակերպման սկզբունքները սերտորեն կապված են տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական հարաբերությունների հետ։ Գիրքը հիմնված է թուրքական, արևմտաեվրոպական, ռուսական և հայկական աղբյուրների ուսումնասիրության վրա, ինչը հնարավորություն է տալիս դիտարկել Թուրքիայի կրթական պատմությունը տարբեր տեղեկատվական և պատմագիտական նյութերի համադրությամբ։ Հեղինակի մոտեցումը բնորոշ է խորհրդային ժամանակաշրջանի հասարակագիտական պատմագրությանը, որտեղ կրթական քաղաքականությունը վերլուծվում է նաև սոցիալական հարաբերությունների, դասակարգային շահերի և քաղաքական գաղափարախոսության տեսանկյունից։ Միաժամանակ աշխատությունը կարևոր փաստագրական և պատմագիտական նյութ է պարունակում հանրապետական Թուրքիայի հասարակական ու մշակութային վերափոխումների ուսումնասիրության համար։ Դրա նշանակությունը հատկապես ընդգծվում է այն հանգամանքով, որ կրթության պատմությունը ներկայացվում է ոչ թե մեկուսացված ոլորտի զարգացում, այլ ազգային պետության ձևավորման, հասարակության աշխարհիկացման, ավանդույթի և արդիականության փոխհարաբերության, ինչպես նաև քաղաքական իշխանության ու մշակութային կյանքի փոխազդեցության կարևոր ցուցիչ։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում Թուրքիայի նորագույն պատմությամբ, քեմալական բարեփոխումներով, կրթական համակարգերի պատմությամբ, արևելյան հասարակությունների արդիականացման գործընթացներով և թուրքական հասարակության մշակութային վերափոխումներով զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների, ուսանողների ու ընթերցողների համար։ Այն արժեքավոր ուսումնասիրություն է, որը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել հանրապետական Թուրքիայի կրթական քաղաքականության պատմական հիմքերի, զարգացման հիմնական ուղղությունների, ձեռքբերումների և չլուծված խնդիրների մասին՝ բացահայտելով կրթության դերը երկրի հասարակական ու մշակութային կյանքի ձևավորման գործում։
Updated: 2026-11-17