Дилоян, Вальтер Арташесович

Дилоян, Вальтер Арташесович

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Արևելյան Հայաստանը XIX դարի առաջին երրորդում և հայ-ռուսական հարաբերությունները

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի առաջին երրորդում Արևելյան Հայաստանի քաղաքական, պատմական և հասարակական իրավիճակի ուսումնասիրությանը՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով հայ-ռուսական հարաբերությունների ձևավորմանն ու զարգացմանը։ Այն ներկայացնում է տարածաշրջանի պատմական իրադրությունը, այն քաղաքական և աշխարհաքաղաքական գործընթացները, որոնք էական ազդեցություն ունեցան Արևելյան Հայաստանի ճակատագրի վրա, ինչպես նաև Ռուսական կայսրության հետ հայ ժողովրդի հարաբերությունների առանձնահատկությունները։ Հատուկ կարևորություն է տրվում XIX դարի սկզբին Հարավային Կովկասում ձևավորված քաղաքական իրավիճակին, տարածաշրջանում Ռուսաստանի ազդեցության աստիճանական ընդլայնմանը և այդ գործընթացում հայկական բնակչության ունեցած դերակատարությանը։ Աշխատության շրջանակում հայ-ռուսական հարաբերությունները դիտարկվում են ոչ միայն որպես երկու ժողովուրդների միջև պատմական կապերի ամբողջություն, այլև որպես քաղաքական, դիվանագիտական և ռազմավարական նշանակություն ունեցող հարաբերություններ, որոնց զարգացումը պայմանավորված էր ինչպես տարածաշրջանային շահերով, այնպես էլ պատմական հանգամանքներով։ Կարևոր տեղ է հատկացվում Արևելյան Հայաստանի՝ պարսկական տիրապետության ներքո գտնվելու ժամանակաշրջանի քաղաքական ու վարչական պայմաններին, հայ բնակչության սոցիալ-տնտեսական դրությանը, ազգային ինքնության պահպանման խնդիրներին և արտաքին քաղաքական փոփոխությունների նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքին։ Ներկայացվում են նաև Ռուսաստանի հետ մերձեցման պատմական նախադրյալները, հայ քաղաքական և հասարակական շրջանակների ակնկալիքները, ինչպես նաև ռուսական քաղաքականության ազդեցությունը տարածաշրջանի հետագա զարգացման վրա։ Ուսումնասիրության պատմական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ XIX դարի առաջին երրորդի իրադարձությունները վճռորոշ նշանակություն ունեցան Արևելյան Հայաստանի հետագա քաղաքական ընթացքի և հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի ձևավորման համար։ Հայ-ռուսական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանում մեծ տերությունների մրցակցության, դիվանագիտական հարաբերությունների, քաղաքական շահերի բախման և դրանց հետևանքների մասին։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի նոր շրջանի պատմության, հայ-ռուսական պատմական կապերի և Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքական գործընթացների ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, արևելագետների, քաղաքագետների, ուսանողների և հայ ժողովրդի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ նպաստելով XIX դարի սկզբի պատմական իրադարձությունների, դրանց պատճառահետևանքային կապերի և տարածաշրջանի հետագա զարգացման վրա ունեցած ազդեցության առավել խորքային ընկալմանը։

Updated: 2026-11-20
Արևելյան Հայաստանը XIX դարի առաջին երրորդում և հայ-ռուսական հարաբերությունները

Free

Պարույր Սևակ Պարույր Սևակ 1924 թ․ – 1971 թ․ Պարույր Սևակը հայ գրականության ամենախոր և վերլուծական մտածող բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ ունեն մարդու ներաշխարհը, հասարակությունը և պատմական հիշողությունը։ Սևակը հայտնի է իր «Անլռելի զանգակատուն» պոեմով, որը նվիրված է Կոմիտասին։ Նրա լեզուն համարձակ է, նորարարական և մտավոր։ Սևակը հաճախ քննադատել է հասարակական խնդիրները և կեղծ արժեքները։ Նրա պոեզիան համադրում է զգացմունքներն ու ինտելեկտը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից պոեզիայի վրա։ Նրա ստեղծագործությունները լայնորեն ուսումնասիրվում են։ Սևակը համարվում է 20-րդ դարի ամենաազդեցիկ բանաստեղծներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book9 Read more Գաբրիել Սունդուկյան Գաբրիել Սունդուկյան 1825 թ․ – 1912 թ․ Հայ մեծ դրամատուրգ, արձակագիր և հասարակական գործիչ էր, որը համարվում է հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը։ Նա ծնվել է 1825 թվականի հուլիսի 11-ին՝ Թիֆլիսում, և մահացել 1912 թվականի մարտի 29-ին։ Սունդուկյանի ստեղծագործություններում արտացոլված են XIX դարի հայ հասարակության կյանքը, կենցաղը, սովորույթներն ու սոցիալական խնդիրները։ Նրա ամենահայտնի պիեսներից են «Պեպո»-ն, «Խաթաբալա»-ն և «Էլի մեկ զոհ»-ը, որոնք մեծ ժողովրդականություն են վայելում մինչ օրս։ Սունդուկյանը կարևոր դեր է ունեցել հայկական թատրոնի զարգացման գործում, իսկ նրա ստեղծագործությունները դարձել են հայ դրամատուրգիայի դասական նմուշներ։ Նրա անունը կրում է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, որը Հայաստանի ամենահեղինակավոր թատրոններից է։ menu_book2 Read more Ակսել Բակունց Ակսել Բակունց 1899 թ․ – 1937 թ․ Ակսել Բակունցը հայ արձակի ամենաբարձր մակարդակի վարպետներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունի գյուղական կյանքի, մարդու և բնության ներդաշնակության պատկերումը։ Բակունցը առանձնանում է նուրբ հոգեբանական դիտարկումներով և լեզվական ճշգրտությամբ։ Նրա հայտնի գործերից են «Ալպիական մանուշակ», «Մթնաձոր» և այլ պատմվածքներ։ Նա համարվում է հայ կարճ արձակի անգերազանցելի հեղինակներից մեկը։ Բակունցի ստեղծագործությունները լի են մարդկային խորությամբ և լուռ տխրությամբ։ Նրա հերոսները հաճախ պայքարում են սոցիալական դժվարությունների հետ։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա թողել է մեծ գրական ժառանգություն։ Նրա գործերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ արձակի զարգացման վրա։ Նա զոհվել է ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակ։ menu_book5 Read more Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) Րաֆֆի (Հակոբ Մելիք-Հակոբյան) 1835 թ․ – 1888 թ․ Րաֆֆին հայ պատմավեպի ամենահայտնի ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում ազգային ազատագրության և հայրենասիրության թեմաները։ «Սամվել», «Խենթը» և «Դավիթ Բեկ» վեպերը համարվում են հայ գրականության դասականներ։ Նա ստեղծել է ուժեղ և հիշվող հերոսներ։ Րաֆֆու կերպարները պայքարում են հանուն ազատության և արդարության։ Նրա գրքերը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ երիտասարդության վրա։ Նա կարողացել է պատմությունը ներկայացնել հետաքրքիր և կենդանի ձևով։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս լայնորեն ընթերցվում են։ Րաֆֆին համարվում է ազգային մտածողության ձևավորման կարևոր գործիչ։ Նրա անունը մշտապես կապված է հայրենասիրական գրականության հետ։ menu_book18 Read more Հովհաննես Թումանյան Հովհաննես Թումանյան 1869 թ․ – 1923 թ․ Հովհաննես Թումանյանը հայ ժողովրդի ամենասիրված գրողներից և բանաստեղծներից է։ Նա ծնվել է Լոռու Դսեղ գյուղում և իր ստեղծագործություններում հաճախ պատկերել է ժողովրդական կյանքն ու ավանդույթները։ Թումանյանը գրել է հեքիաթներ, պոեմներ, պատմվածքներ և բանաստեղծություններ։ Նրա ամենահայտնի գործերից են «Գիքոր», «Անուշ», «Քաջ Նազար» և «Թմկաբերդի առումը»։ Նրա լեզուն պարզ է, բնական և հասկանալի բոլոր սերունդների համար։ Թումանյանի ստեղծագործությունները լի են հումորով, իմաստությամբ և մարդասիրությամբ։ Նա նաև ակտիվ հասարակական գործիչ էր և զբաղվել է բարեգործությամբ։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Թումանյանը հաճախ անվանվում է «Ամենայն հայոց բանաստեղծ»։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է մնալ հայկական մշակույթի հիմնասյուներից մեկը։ menu_book11 Read more Մովսես Խորենացի Մովսես Խորենացի 410 թ․ – 490 թ․ Մովսես Խորենացին հայ պատմագրության հիմնադիրն է և հայտնի է որպես «Հայ պատմության հայր»։ Նրա «Հայոց պատմություն» աշխատությունը համարվում է հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Այն նկարագրում է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունները, մշակույթը և պատմական զարգացումը։Մովսես Խորենացին համարվում է հայ պատմագրության հիմնադիրը և հաճախ կոչվում է «Հայ պատմության հայր»։ Նրա գլխավոր աշխատությունը՝ «Հայոց պատմությունը», հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից է։ Այս գրքում նա ներկայացրել է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունների պատմությունը և ազգային ավանդույթները։ Խորենացին օգտագործել է ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր աղբյուրներ։ Նրա աշխատությունը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն պատմաբանների, այլև գրականագետների համար։ Գրքի լեզուն հարուստ է և պատկերավոր։ Նա կարևոր դեր է ունեցել հայկական ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման մեջ։ Խորենացու ազդեցությունը զգացվում է հետագա դարերի գրականության և պատմագրության վրա։ Նրա անունը դարձել է հայկական գիտական մտքի խորհրդանիշ։ Այսօր նա շարունակում է մնալ հայ մշակույթի ամենահարգված դեմքերից մեկը։ menu_book8 Read more