Books by this author (1)
Literature
Լորենս Ստեռնի «Տրիստրամ Շենդի» և Ջեյմս Ջոյսի «Ֆինեգանի հոգեհացը» վեպերի համադրական պոետիկան. ինտերտեքստուալ հարաբերություններ
Աշխատանքը նվիրված է Լորենս Ստեռնի և Ջեյմս Ջոյսի վեպերի համադրական պոետիկայի ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով դրանց միջև առկա ինտերտեքստուալ հարաբերությունների, գեղարվեստական կառուցվածքների և գրական ավանդույթի վերաիմաստավորման վրա։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ Ջոյսի ստեղծագործությունը կարելի է դիտարկել նաև ավելի վաղ ձևավորված վեպային փորձարարությունների շարունակության և արմատական վերափոխման համատեքստում, իսկ Ստեռնի նորարարական գրական տեխնիկաների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական հասկանալու Ջոյսի մոդեռնիստական պոետիկայի որոշ առանձնահատկություններ։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել երկու վեպերի պատմողական կառուցվածքի ոչ ավանդական բնույթը։ Դասական, գծային և պատճառահետևանքային պատմողականության փոխարեն երկու ստեղծագործություններում էլ կարևոր դեր են ստանում ժամանակի խախտված հաջորդականությունը, պատմողական շեղումները, ասոցիատիվ անցումները, ինքնավերաբերականությունը և ընթերցողի սպասումների միտումնավոր խախտումը։ Այս առանձնահատկությունների համադրական քննությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու երկու հեղինակների ստեղծագործական մեթոդների ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել ժամանակի և տարածության կազմակերպմանը։ Ստեռնի վեպում պատմության ընթացքը հաճախ ընդհատվում է հերոսի հիշողություններով, մեկնաբանություններով և կողմնակի պատմություններով, ինչի հետևանքով ժամանակագրական հաջորդականությունը դառնում է երկրորդական։ Ջոյսի դեպքում ժամանակային կառուցվածքի ապամիավորումը հասնում է ավելի բարդ աստիճանի՝ միաձուլվելով երազային, առասպելական, լեզվական և մշակութային տարբեր շերտերի հետ։ Այս առումով ժամանակը դառնում է ոչ միայն պատմվող իրադարձությունների հերթականություն, այլև գիտակցության և լեզվի շարժման արտահայտություն։ Հետազոտության առանցքային ուղղություններից է ինտերտեքստուալության ուսումնասիրությունը։ Երկու վեպերն էլ կառուցվում են բազմաթիվ գրական, պատմական, դիցաբանական, կրոնական և մշակութային հղումների փոխազդեցության միջոցով։ Հատկապես կարևոր է ուսումնասիրել այն եղանակները, որոնցով ավելի վաղ գրական և մշակութային տեքստերը վերափոխվում, պարոդացվում, մեջբերվում կամ վերաիմաստավորվում են նոր ստեղծագործության շրջանակում։ Այդ գործընթացում նախորդ տեքստը պարզապես աղբյուր չէ, այլ նոր իմաստների ձևավորման ակտիվ բաղադրիչ։ Աշխատանքում կարող է քննվել նաև հեղինակի և ընթերցողի հարաբերությունը։ Ստեռնի ստեղծագործական մեթոդը հաճախ խախտում է ընթերցողի սովորական ակնկալիքները՝ նրան ստիպելով հետևել ոչ միայն պատմությանը, այլև պատմելու գործընթացին։ Ջոյսի մոտ այս միտումը դառնում է ավելի ընդգծված․ լեզվական բազմաշերտությունը, բառախաղերը, հնչյունական կապերը և տարբեր լեզուների տարրերի միավորումը պահանջում են ընթերցողից ակտիվ մասնակցություն և բազմաթիվ մշակութային հղումների ճանաչում։ Լեզվի նկատմամբ փորձարարական վերաբերմունքը երկու ստեղծագործությունների համադրության կարևոր բաղադրիչներից է։ Ստեռնի մոտ լեզվական խաղը, բառերի իմաստային երկիմաստությունը, շարադրանքի ընդհատումները և տպագրական ձևերի կիրառումը նպաստում են վեպի ավանդական կառուցվածքի քայքայմանը։ Ջոյսը զարգացնում է այդ հնարավորությունները մինչև ծայրահեղ բարդության՝ ստեղծելով բազմալեզու, հնչյունական և ասոցիատիվ լեզվական համակարգ, որտեղ բառի իմաստը կարող է ձևավորվել միաժամանակ մի քանի լեզվական ու մշակութային կապերի միջոցով։ Հետազոտության մեջ կարող է առանձնահատուկ տեղ զբաղեցնել պարոդիայի և գրական ավանդույթի վերաիմաստավորման խնդիրը։ Ստեռնի վեպը խաղային և հաճախ ծաղրական վերաբերմունք է ցուցաբերում իր ժամանակի վեպային նորմերի նկատմամբ՝ խախտելով պատմողականության ընդունված կանոնները։ Ջոյսի ստեղծագործության մեջ այդ ավանդույթի հետ խաղը դառնում է ավելի լայնածավալ և ընդգրկում է գրականության, պատմության, առասպելաբանության ու մշակույթի բազմաթիվ շերտեր։ Այսպիսով, ինտերտեքստուալությունը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես հղումների համակարգ, այլև որպես գրական ավանդույթի քննադատական վերակառուցման միջոց։ Կարևոր է նաև հերոսի և պատմողի կերպարների համադրությունը։ Ստեռնի ստեղծագործության մեջ պատմողը մշտապես ընդգծում է իր ներկայությունը և միջամտում պատմության ընթացքին՝ ստեղծելով հեղինակի, պատմողի և ընթերցողի միջև բարդ փոխհարաբերություն։ Ջոյսի դեպքում պատմողական ձայնի կառուցվածքն ավելի բազմաշերտ է, և դրա սահմանները հաճախ դժվար է հստակ տարանջատել տարբեր գիտակցական, լեզվական ու մշակութային ձայներից։ Այս երևույթը նպաստում է պատմողական կենտրոնի ապակայունացմանը և վեպի բազմաձայնությանը։ Աշխատանքը կարող է ուսումնասիրել նաև կառուցվածքային և տեքստային ձևերի նշանակությունը։ Տպագրական առանձնահատկությունները, էջի կառուցվածքը, կետադրության անսովոր կիրառությունը, հատվածականությունը և տարբեր տեսակի տեքստերի ներմուծումը նպաստում են ավանդական վեպային ձևի վերափոխմանը։ Եթե Ստեռնի մոտ այդ տեխնիկաները հաճախ ունեն խաղային և պարոդիկ բնույթ, ապա Ջոյսի մոտ դրանք դառնում են գեղարվեստական ամբողջ համակարգի հիմնարար տարրեր։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է երկու հեղինակների ստեղծագործական կապերի և նրանց պոետիկայի ընդհանրությունների ու տարբերությունների բացահայտմամբ։ Համադրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ցույց տալու, թե ինչպես են վաղ շրջանի վեպային փորձարարությունները վերածվում մոդեռնիստական գրականության առավել արմատական ձևերի, և ինչպես է գրական ավանդույթի հետ երկխոսությունը նպաստում նոր գեղարվեստական լեզվի ստեղծմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը երկու վեպերի միջև առկա ինտերտեքստուալ կապերը դիտարկում է որպես գրական շարունակականության և միաժամանակ ստեղծագործական վերափոխման դրսևորում՝ ուսումնասիրելով պատմողական ձևի, ժամանակի, լեզվի, պարոդիայի, բազմաձայնության և մշակութային հղումների միջոցով ձևավորվող ընդհանուր ու տարբեր պոետիկական սկզբունքները։
Updated: 2026-09-23