Հարությունյան, Վրեժ Կիմի

History

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբին Շուշիում գործող բարեգործական ընկերությունների ու անհատ բարերարների գործունեության ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով նրանց դերը քաղաքի հասարակական, կրթական, մշակութային և սոցիալական կյանքի զարգացման գործում։ Հետազոտությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ տվյալ ժամանակաշրջանում Շուշին Անդրկովկասի հայաբնակ խոշոր քաղաքային կենտրոններից էր և ուներ զարգացած կրթական, մշակութային, հրատարակչական ու հասարակական կյանք։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել բարեգործական կազմակերպությունների ստեղծման նախադրյալները, դրանց նպատակները, գործունեության ուղղությունները, ֆինանսավորման աղբյուրները և հասարակական նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն կազմակերպություններին, որոնք իրենց միջոցներն ուղղում էին դպրոցների պահպանմանը, կրթության տարածմանը, աղքատների և կարիքավորների օգնությանը, առողջապահական նախաձեռնություններին, մշակութային հաստատությունների աջակցությանը, գրադարանների ու ընթերցարանների ստեղծմանը և հասարակական այլ ծրագրերի իրականացմանը։ Շուշիում բարեգործական գործունեության կարևոր ուղղություններից էր կրթությունը։ Բարերարների և հասարակական կազմակերպությունների աջակցությամբ կրթական հաստատությունները ստանում էին նյութական միջոցներ, գրքեր, գույք և այլ անհրաժեշտ օժանդակություն, իսկ շնորհալի երիտասարդների համար ստեղծվում էին կրթությունը շարունակելու հնարավորություններ։ Այդ գործունեությունը նպաստում էր գրագիտության տարածմանը, ազգային կրթական միջավայրի ամրապնդմանը և նոր կրթված մտավորականության ձևավորմանը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև կանանց կրթությանն ու հասարակական ակտիվությանը, քանի որ XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին հայկական քաղաքային միջավայրում աստիճանաբար ընդլայնվում էր կանանց մասնակցությունը կրթական և բարեգործական նախաձեռնություններին։ Շուշիի հասարակական կյանքում կարևոր տեղ ունեին նաև գրադարաններն ու ընթերցարանները. աղբյուրագիտական նյութերը, օրինակ, հիշատակում են Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերության Շուշիի մասնաճյուղի գրադարան-ընթերցարանի գործունեությունը 1899–1900 թվականներին։ Բարեգործական գործունեության մյուս կարևոր ոլորտը մշակույթն էր։ Նվիրատվությունների և կազմակերպությունների միջոցների շնորհիվ աջակցություն էր ցուցաբերվում թատրոնին, երաժշտական և գրական կյանքին, հրատարակչական նախաձեռնություններին ու մշակույթի գործիչներին։ Այս հանգամանքը հատկապես նշանակալի է Շուշիի մշակութային պատմության համատեքստում, քանի որ քաղաքը XIX դարի երկրորդ կեսին և XX դարի սկզբին հայկական մշակույթի կարևոր կենտրոններից էր։ Բարեգործությունը հաճախ դուրս էր գալիս անհատական նվիրատվության շրջանակներից և վերածվում կազմակերպված հասարակական գործունեության, որտեղ քաղաքացիների համատեղ ֆինանսական ու կազմակերպչական ջանքերը ուղղվում էին երկարաժամկետ ծրագրերի իրականացմանը։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել նաև անհատ բարերարների գործունեության ուսումնասիրությունը։ Հայ գործարարների և մտավորականների մի զգալի մասը բարեգործական գործունեությունը դիտարկում էր որպես ազգային ու հասարակական պարտականություն՝ միջոցներ տրամադրելով դպրոցներին, հիվանդանոցներին, եկեղեցիներին, թատրոններին, մշակույթի գործիչներին և կրթություն ստացող երիտասարդներին։ Այդպիսի գործունեությունը ոչ միայն անմիջական օգնություն էր ապահովում կարիքավորներին, այլև նպաստում էր քաղաքի սոցիալական ենթակառուցվածքների և հասարակական ինստիտուտների զարգացմանը։ Ուսումնասիրության կարևոր կողմերից է բարեգործության և ազգային ինքնության փոխհարաբերության բացահայտումը։ Բարեգործական կազմակերպությունները կարող էին միաժամանակ լուծել սոցիալական խնդիրներ և նպաստել ազգային կրթության, մշակույթի ու հասարակական համերաշխության ամրապնդմանը։ Այս առումով բարեգործությունը հանդես էր գալիս ոչ միայն որպես նյութական օգնության համակարգ, այլև որպես ազգային-հասարակական ինքնակազմակերպման կարևոր ձև։ Աշխատությունը կարող է օգտագործել արխիվային փաստաթղթեր, պարբերական մամուլի նյութեր, կազմակերպությունների հաշվետվություններ, հուշագրություններ, վիճակագրական տվյալներ և ժամանակաշրջանի այլ աղբյուրներ՝ վերականգնելու բարեգործական գործունեության իրական ծավալներն ու ուղղությունները։ Աշխատանքի մատենագիտական նկարագրություններից հայտնի է, որ այն հրատարակվել է Ստեփանակերտում 2017 թվականին՝ որպես 136 էջանոց թեկնածուական ատենախոսություն։ Հետազոտությունը կարող է արժեքավոր լինել Շուշիի հասարակական կյանքի, հայկական բարեգործական շարժման, կրթության ու մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս քաղաքային զարգացման գործընթացները դիտարկել ոչ միայն քաղաքական և տնտեսական, այլև հասարակական ինքնակազմակերպման տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, հայագետներին, Արցախի պատմության մասնագետներին, մշակութաբաններին, սոցիալական պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, բարեգործության պատմության ուսումնասիրողներին, գրադարանագետներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և XIX–XX դարերի հայ հասարակական ու մշակութային կյանքով հետաքրքրվող ուսանողներին։