Հայթյան, Լուսինե Արամի

Literature

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է Լիլիան Հելլմանի ստեղծագործություններում խղճի, բարոյական ընտրության և պատասխանատվության գաղափարների քննությանը՝ բացահայտելով դրանց դերը հեղինակի դրամատուրգիական աշխարհում և կերպարների հոգեբանական կառուցվածքում։ Հելլմանի պիեսներում մարդկային հարաբերությունները հաճախ զարգանում են բարոյական բարդ իրավիճակների պայմաններում, երբ հերոսները ստիպված են ընտրություն կատարել անձնական շահի, վախի, հավատարմության, ճշմարտության և արդարության միջև։ Այդ ընտրությունները ոչ միայն առաջ են մղում դրամատիկական գործողությունը, այլև բացահայտում են մարդու ներքին աշխարհը, նրա արժեքային համակարգը և սեփական արարքների հետևանքների նկատմամբ վերաբերմունքը։ Խղճի թեման Հելլմանի ստեղծագործություններում հանդես է գալիս որպես մարդու ներքին դատաստանի յուրահատուկ ձև։ Կերպարները կարող են փորձել արդարացնել իրենց քայլերը, թաքցնել ճշմարտությունը կամ պատասխանատվությունը փոխանցել ուրիշներին, սակայն անցյալի որոշումները շարունակում են ազդել նրանց հոգեբանական վիճակի և հարաբերությունների վրա։ Այս տեսանկյունից խիղճը ոչ միայն բարոյական չափանիշ է, այլև ներքին հակամարտության աղբյուր, որը հաճախ ավելի ուժեղ է դառնում արտաքին ճնշումներից։ Ուսումնասիրության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պատասխանատվության խնդրին։ Հելլմանի հերոսները գործում են այնպիսի սոցիալական և բարոյական միջավայրում, որտեղ անհատի որոշումները կարող են ազդեցություն ունենալ ոչ միայն իր, այլև շրջապատի մարդկանց կյանքի վրա։ Հեղինակը ցույց է տալիս, որ պատասխանատվությունից խուսափելու փորձը հաճախ հանգեցնում է նոր հակասությունների, իսկ լռությունը, անգործությունը կամ ճշմարտությունը թաքցնելը կարող են ունենալ նույնքան ծանր հետևանքներ, որքան անմիջական գործողությունը։ Այս պատճառով նրա դրամատուրգիայում բարոյական ընտրությունը հազվադեպ է ներկայացվում որպես պարզ և միանշանակ գործընթաց։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև անհատի և հասարակության փոխհարաբերությունը։ Հելլմանի ստեղծագործություններում մարդը հաճախ հայտնվում է սոցիալական ճնշումների, քաղաքական իրավիճակների, իշխանության հարաբերությունների և հասարակական կարծիքի ազդեցության ներքո։ Այդ պայմաններում սեփական խղճին հավատարիմ մնալը պահանջում է ոչ միայն ներքին համոզվածություն, այլև քաջություն։ Հեղինակը հետաքրքրված է հատկապես այն պահով, երբ անհատը պետք է որոշի՝ ենթարկվել միջավայրի պահանջներին, թե պաշտպանել իր բարոյական սկզբունքները՝ գիտակցելով հնարավոր կորուստներն ու վտանգները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է լռության և մեղսակցության խնդիրը։ Հելլմանի կերպարների վարքագծում լռությունը երբեմն կարող է թվալ չեզոք դիրք, սակայն ստեղծագործությունների տրամաբանության մեջ այն հաճախ վերածվում է պատասխանատվությունից խուսափելու կամ անարդարությանն անուղղակիորեն մասնակցելու ձևի։ Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է հեղինակի սոցիալական և քաղաքական թեմատիկայի ուսումնասիրության համար, քանի որ բարոյական դիրքորոշումը դրսևորվում է ոչ միայն այն բանում, թե մարդն ինչ է անում, այլև այն հարցում, թե ինչի դեմ է նա պատրաստ խոսել և ինչի նկատմամբ է ընտրում լռել։ Հելլմանի դրամատուրգիայի առանձնահատկություններից է նաև կերպարների հոգեբանական երկիմաստությունը։ Նրա հերոսները սովորաբար չեն բաժանվում պարզապես «բարի» և «չար» կողմերի։ Նրանց գործողությունների հիմքում կարող են միաժամանակ լինել սերը, վախը, շահը, նախանձը, հավակնությունը, հավատարմությունը կամ ինքնապաշտպանության ցանկությունը։ Այդ բազմաշերտությունը հնարավորություն է տալիս բարոյական խնդիրները ներկայացնել ավելի իրատեսական կերպով և ցույց տալ, որ պատասխանատվության հարցը հաճախ առաջանում է հենց հակասական իրավիճակներում, երբ ճիշտ որոշումը հեշտ չէ։ Խղճի և պատասխանատվության թեմաները կապված են նաև հիշողության հետ։ Անցյալում կատարված գործողությունները Հելլմանի ստեղծագործություններում հաճախ չեն անհետանում ժամանակի հետ, այլ շարունակում են գոյություն ունենալ կերպարների գիտակցության մեջ։ Հիշողությունը կարող է վերածվել մեղքի, զղջման կամ ինքնադատաստանի աղբյուրի և ստիպել մարդուն վերադառնալ նախկին ընտրություններին։ Այսպիսով, անցյալը դառնում է ներկայի բարոյական խնդիրների անբաժանելի մասը։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Հելլմանի ստեղծագործությունների արժեքավոր կողմերից մեկը մարդու բարոյական պատասխանատվության նկատմամբ հետևողական հետաքրքրությունն է։ Նրա դրամատուրգիան ընթերցողին և հանդիսատեսին ստիպում է ոչ միայն հետևել գործողությունների զարգացմանը, այլև գնահատել կերպարների ընտրությունները, դրանց պատճառները և հետևանքները։ Խիղճը, պատասխանատվությունը, մեղավորությունը, լռությունը, ճշմարտությունը և բարոյական դիմադրությունը միավորվում են՝ ստեղծելով մարդկային վարքագծի բարդ և հակասական պատկերը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել ամերիկյան գրականությամբ, դրամատուրգիայով, բարոյափիլիսոփայական խնդիրներով և XX դարի մշակութային ու հասարակական գործընթացներով հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ հնարավորություն տալով ավելի խորությամբ հասկանալու Լիլիան Հելլմանի ստեղծագործությունների գաղափարական բովանդակությունն ու կերպարների ներքին դրամատիզմը։