Ջանսըն, Սամուէլ

Literature

Ստեղծագործությունը փիլիսոփայական և բարոյախրատական արձակի նշանավոր երկերից է, որի կենտրոնում մարդկային երջանկության, կյանքի իմաստի, ազատության, ընտրության և կատարյալ գոյության որոնման համամարդկային խնդիրներն են։ Պատմության գլխավոր հերոսը Եթովպիայի արքայազնն է, որն ապրում է այսպես կոչված Երջանկության հովտում՝ մի փակ ու առանձնացված աշխարհում, որտեղ ապահովված են նյութական բարեկեցությունը, հաճույքները և կյանքի արտաքին հարմարավետությունները։ Սակայն այդ միջավայրի թվացյալ կատարելությունը չի կարողանում բավարարել նրա ներքին պահանջմունքները, քանի որ արքայազնը ձգտում է ճանաչել աշխարհը, հասկանալ մարդկային գոյության իրական արժեքը և գտնել այնպիսի կյանք, որն իրեն կպարգևի ոչ թե անցողիկ հաճույք, այլ խոր ու կայուն բավարարվածություն։ Ազատության և ինքնուրույն ընտրության ցանկությունը նրան մղում է հեռանալու հովտից և ճանապարհորդելու դեպի արտաքին աշխարհ։ Իր քրոջ՝ Նեկայայի, իմաստուն բանաստեղծ Իմլակի և այլ ուղեկիցների հետ նա սկսում է ուսումնասիրել մարդկային հասարակությունը՝ հանդիպելով տարբեր խավերի, մասնագիտությունների, կենսակերպերի և աշխարհայացքների ներկայացուցիչների։ Ճանապարհորդության ընթացքում հերոսները փորձում են պարզել, թե արդյոք երջանկությունը հնարավոր է գտնել իշխանության, հարստության, գիտության, արվեստի, սիրո, ընտանեկան կյանքի, հասարակական դիրքի կամ մեկուսացած գոյության մեջ։ Նրանք ուսումնասիրում են մարդկային կյանքի բազմազան կողմերը և յուրաքանչյուր կենսակերպի մեջ բացահայտում ոչ միայն գրավիչ հնարավորություններ, այլև ներքին հակասություններ, սահմանափակումներ ու հիասթափություններ։ Իշխանությունն ու հարստությունը չեն ապահովում հոգեկան անդորր, գիտելիքն ու իմաստությունը չեն ազատում մարդուն տառապանքից, իսկ սիրո և ընտանեկան երջանկության իդեալական պատկերացումները նույնպես բախվում են իրականության բարդություններին։ Հերոսների հանդիպումները, զրույցներն ու դիտարկումները վերածվում են մարդկային բնույթի, հասարակական հարաբերությունների և բարոյական ընտրության շուրջ փիլիսոփայական խորհրդածությունների։ Առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Իմլակի կերպարը, որի կենսափորձն ու դատողությունները հնարավորություն են տալիս քննարկելու գիտելիքի, ստեղծագործական գործունեության, հասարակական կյանքի և մարդկային ձգտումների նշանակությունը։ Նեկայայի և նրա ուղեկցուհու՝ Պեկուայի հետ կապված իրադարձությունները ևս ընդլայնում են պատմության թեմատիկ շրջանակը՝ անդրադառնալով կանանց դիրքին, մարդկային կապվածություններին, վտանգներին և անձնական ազատության կարևորությանը։ Ստեղծագործության հիմնական գաղափարն այն է, որ երջանկությունը չի կարող պայմանավորվել միայն արտաքին հանգամանքներով կամ կյանքի որևէ առանձին ձևով, քանի որ մարդկային ցանկությունները բազմազան են, իսկ իրականությունը միշտ չէ, որ համապատասխանում է մարդու իդեալական պատկերացումներին։ Հեղինակը քննադատական հայացքով է ներկայացնում կատարյալ կյանքի մասին տարածված պատրանքները՝ ցույց տալով, որ յուրաքանչյուր ընտրություն ենթադրում է որոշակի սահմանափակումներ, իսկ մարդկային տառապանքն ու դժգոհությունը հաճախ անբաժանելի են գոյության բնական ընթացքից։ Միաժամանակ ստեղծագործությունը չի հանգում հուսահատության կամ կյանքի իմաստի ժխտման. այն կարևորում է բանականությունը, ինքնաճանաչումը, փորձառությունը, չափավորությունը և սեփական ցանկությունների գիտակցված գնահատումը։ Գրական առումով երկն առանձնանում է այլաբանական և փիլիսոփայական պատումի համադրությամբ, երկխոսությունների առատությամբ, կերպարների դատողությունների միջոցով գաղափարների բացահայտմամբ և համամարդկային խնդիրների ընդհանրացված ներկայացմամբ։ Պատմական ու մշակութային նշանակությունը պայմանավորված է լուսավորական դարաշրջանի գաղափարների արտահայտությամբ, մասնավորապես՝ բանականության, անհատի ազատության, մարդկային երջանկության և հասարակական կյանքի քննադատական ուսումնասիրության կարևորությամբ։ Եթովպիայի արքունական միջավայրի ընտրությունը հեղինակին հնարավորություն է տալիս հեռավոր և պայմանական տարածության միջոցով դիտարկել մարդկային հասարակությունը՝ այն ազատելով որոշակի ժամանակաշրջանի ու միջավայրի անմիջական սահմանափակումներից։ Ստեղծագործությունը համաշխարհային փիլիսոփայական գրականության կարևոր երկերից է, քանի որ բարձրացնում է հարցեր, որոնք չեն կորցնում իրենց արդիականությունը՝ անկախ պատմական ժամանակաշրջանից։ Հայերեն հրատարակության նշանակությունը ևս կարևոր է հայ ընթերցողական և կրթամշակութային կյանքի պատմության տեսանկյունից։ Կալկաթայի Մարդասիրական ճեմարանի հրատարակչական միջավայրում նման ստեղծագործության լույսընծայումը վկայում է հայ մտավորականության՝ համաշխարհային գրականության և լուսավորական գաղափարների նկատմամբ ունեցած հետաքրքրության, ինչպես նաև հայերենով համամարդկային գրական արժեքները հասանելի դարձնելու ձգտման մասին։ Այն արժեքավոր ընթերցանություն է փիլիսոփայությամբ, համաշխարհային գրականությամբ, լուսավորականության պատմությամբ, բարոյագիտությամբ և մարդկային երջանկության հիմնախնդիրներով հետաքրքրվողների համար՝ ընթերցողին մղելով վերաիմաստավորելու սեփական ձգտումները, կյանքի նպատակներն ու երջանկության մասին պատկերացումները։