Կարագյոզյան, Հովհաննես

Կարագյոզյան, Հովհաննես

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Սեպագիր տեղանունները Այրարատում և հարակից նահանգներում․ Հայկական լեռնաշխարհը սեպագիր աղբյուրներում, հատոր 1, գիրք 1

Գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհի, մասնավորապես՝ Այրարատ աշխարհի և նրան հարակից պատմական նահանգների տեղանունների ուսումնասիրությանը՝ հնագույն սեպագիր աղբյուրների հիման վրա։ Այն կարևոր ուսումնասիրություն է Հայաստանի հին պատմական աշխարհագրության, տեղանունների ծագման, դրանց լեզվական առանձնահատկությունների և հնագույն պետությունների վարչատարածքային ու բնակավայրային համակարգերի վերակազմության տեսանկյունից։ Աշխատության հիմնական նպատակն է սեպագիր արձանագրություններում պահպանված աշխարհագրական անունների հավաքագրումը, նույնականացումը, մեկնաբանումը և դրանց համապատասխանեցումը Հայկական լեռնաշխարհի պատմական ու աշխարհագրական տարածքներին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Այրարատին և հարակից նահանգներին, որոնք հնագույն ժամանակներից եղել են քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և մշակութային կարևոր նշանակություն ունեցող տարածքներ։ Տեղանունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարածաշրջանի պատմական բնակեցման պատկերը, բնակավայրերի աշխարհագրական դիրքը, վարչական կենտրոնների տեղաբաշխումը, տարածքային միավորների սահմանները և տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում տեղի ունեցած աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները։ Սեպագիր աղբյուրները, հատկապես Վանի թագավորության՝ Ուրարտուի ժամանակաշրջանի արքայական արձանագրությունները, բացառիկ տեղեկություններ են պարունակում Հայկական լեռնաշխարհի բնակավայրերի, ամրոցների, քաղաքների, գետերի, լճերի, լեռնային տարածքների և տարբեր վարչական միավորների մասին։ Դրանցում հիշատակվող աշխարհագրական անունների ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի ոչ միայն առանձին տեղանունների բացահայտման, այլև հնագույն Հայաստանի տարածքային կազմակերպման և պատմական միջավայրի ամբողջական պատկերի վերականգնման համար։ Աշխատության գիտական բովանդակության կարևոր ուղղություններից է հնագույն սեպագիր տեղանունների և դրանց հնարավոր ժամանակակից աշխարհագրական համապատասխանությունների բացահայտումը։ Այս գործընթացը պահանջում է պատմական, լեզվաբանական, հնագիտական և աշխարհագրական տվյալների համադրում, քանի որ հազարամյակների ընթացքում բազմաթիվ բնակավայրերի անուններ փոփոխվել են, որոշները վերացել, իսկ մյուսները պահպանվել են տարբեր հնչյունական և լեզվական ձևերով։ Տեղանունների համեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու անվանումների պատմական զարգացումը, դրանց հնչյունական կառուցվածքը, հնարավոր ստուգաբանությունները և տարբեր լեզվական շերտերի փոխազդեցությունը։ Այս առումով աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն լեզվական միջավայրի, տեղանվանական ժառանգության և պատմական հիշողության ուսումնասիրության համար։ Այրարատ աշխարհի առանձնահատուկ տեղը պայմանավորված է նրա աշխարհագրական դիրքով և պատմական նշանակությամբ․ այն ընդգրկել է Հայկական լեռնաշխարհի կարևորագույն տարածքներից մեկը և տարբեր ժամանակաշրջաններում եղել է քաղաքական ու վարչական կենտրոնների, բնակավայրերի և հաղորդակցական ուղիների հանգույց։ Հարակից նահանգների տեղանունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի պատմական սահմանների, բնակավայրերի փոխկապակցվածության և հարևան տարածքների հետ ունեցած հարաբերությունների մասին։ Գիտական մոտեցման տեսանկյունից աշխատությունը կարևորում է սկզբնաղբյուրների քննությունը և հնագույն գրավոր վկայությունների համադրումը պատմական աշխարհագրության տվյալների հետ։ Սեպագիր արձանագրություններում պահպանված անունները դիտարկվում են որպես պատմական իրականության վերակազմության կարևոր վկայություններ, որոնք կարող են տեղեկություններ հաղորդել հնագույն բնակավայրերի տեղադրության, քաղաքական ենթակայության, ռազմական արշավանքների, շինարարական գործունեության և վարչական կազմակերպման մասին։ Այսպիսի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս սեպագիր գրավոր ժառանգությունը դիտարկել ոչ միայն որպես հնագույն պետությունների քաղաքական պատմության աղբյուր, այլև որպես Հայկական լեռնաշխարհի աշխարհագրական և բնակավայրային պատմության ճանաչման կարևոր միջոց։ Աշխատությունն առանձնահատուկ արժեք ունի ուրարտագիտության և հայագիտության համար, քանի որ նպաստում է Վանի թագավորության տարածքային ընդգրկման, պատմական աշխարհագրության և Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակավայրերի վերաբերյալ գիտական պատկերացումների հստակեցմանը։ Այն կարևոր է նաև հայ ժողովրդի պատմական հայրենիքի աշխարհագրության, հնագույն բնակավայրերի տեղադրության և տարածաշրջանի տեղանվանական ժառանգության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, հնագետներին, ուրարտագետներին, լեզվաբաններին, աշխարհագրագետներին և հնագույն գրավոր աղբյուրների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին, ինչպես նաև Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Այն գիտական նշանակություն ունեցող նյութ է՝ ուղղված սեպագիր սկզբնաղբյուրների միջոցով Հայաստանի պատմական աշխարհագրության բացահայտմանը և հնագույն տեղանունների համակարգված ուսումնասիրությանը։

Updated: 2026-11-17
Սեպագիր տեղանունները Այրարատում և հարակից նահանգներում․ Հայկական լեռնաշխարհը սեպագիր աղբյուրներում, հատոր 1, գիրք 1

Free

Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) 1878 թ․ – 1915 թ․ Սիամանթոն արևմտահայ գրականության ամենահզոր բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները նվիրված են ազգային պայքարին, ազատությանը և մարդկային արժանապատվությանը։ Նա մեծ ցավով նկարագրել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրը։ Սիամանթոյի լեզուն ուժեղ է, կրակոտ և հուզական։ Նրա պոեզիան հաճախ արտահայտում է բողոք և արդարության պահանջ։ Հայոց ցեղասպանության տարիներին նա զոհվել է օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Նրա գործերը դարձել են ազգային հիշողության կարևոր մաս։ Սիամանթոն մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա հայ բանաստեղծների վրա։ Նրա ստեղծագործությունները շարունակում են արդիական մնալ։ Նա համարվում է ազատատենչ պոեզիայի խորհրդանիշներից մեկը։ menu_book2 Read more Հովհաննես Թումանյան Հովհաննես Թումանյան 1869 թ․ – 1923 թ․ Հովհաննես Թումանյանը հայ ժողովրդի ամենասիրված գրողներից և բանաստեղծներից է։ Նա ծնվել է Լոռու Դսեղ գյուղում և իր ստեղծագործություններում հաճախ պատկերել է ժողովրդական կյանքն ու ավանդույթները։ Թումանյանը գրել է հեքիաթներ, պոեմներ, պատմվածքներ և բանաստեղծություններ։ Նրա ամենահայտնի գործերից են «Գիքոր», «Անուշ», «Քաջ Նազար» և «Թմկաբերդի առումը»։ Նրա լեզուն պարզ է, բնական և հասկանալի բոլոր սերունդների համար։ Թումանյանի ստեղծագործությունները լի են հումորով, իմաստությամբ և մարդասիրությամբ։ Նա նաև ակտիվ հասարակական գործիչ էր և զբաղվել է բարեգործությամբ։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Թումանյանը հաճախ անվանվում է «Ամենայն հայոց բանաստեղծ»։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է մնալ հայկական մշակույթի հիմնասյուներից մեկը։ menu_book11 Read more Գրիգոր Զոհրապ Գրիգոր Զոհրապ 1861 թ․ – 1915 թ․ Հայ նշանավոր գրող, հրապարակախոս, իրավաբան և քաղաքական գործիչ էր։ Նա ծնվել է 1861 թվականի հունիսի 26-ին՝ Կոստանդնուպոլսում, և մահացել 1915 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Զոհրապը համարվում է արևմտահայ գրականության ամենահայտնի նովելիստներից մեկը։ Նրա ստեղծագործություններում պատկերավորվում են մարդու հոգեբանությունը, հասարակական հարաբերությունները և քաղաքային կյանքի խնդիրները։ Նա գրել է բազմաթիվ պատմվածքներ և նորավեպեր, որոնք առանձնանում են իրատեսական ոճով և խոր հոգեբանական վերլուծությամբ։ Բացի գրական գործունեությունից, Զոհրապը եղել է հայտնի իրավաբան և Օսմանյան խորհրդարանի պատգամավոր։ Նրա կյանքն ու գործունեությունը մեծ ազդեցություն են ունեցել հայ մշակույթի և հասարակական մտքի զարգացման վրա, իսկ նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս համարվում են հայ գրականության արժեքավոր էջերից։ menu_book5 Read more Ավետիք Իսահակյան Ավետիք Իսահակյան 1875 թ․ – 1957 թ․ Ավետիք Իսահակյանը հայ քնարերգության մեծագույն ներկայացուցիչներից է։ Նրա պոեզիան լի է սիրո, հայրենիքի, կարոտի և մարդկային զգացմունքների թեմաներով։ Նրա ստեղծագործությունները մեծ ճանաչում են ստացել նաև արտերկրում։Ավետիք Իսահակյանը հայ քնարերգության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում սերը, հայրենիքը, կարոտը և մարդու ներաշխարհը։ Իսահակյանի լեզուն առանձնանում է մեղմությամբ, երաժշտականությամբ և խոր զգացմունքայնությամբ։ Նրա հայտնի գործերից են «Աբու Լալա Մահարին» և բազմաթիվ քնարական բանաստեղծություններ։ Նա երկար տարիներ ապրել է արտասահմանում, սակայն մշտապես կապված է եղել հայրենիքի հետ։ Իսահակյանի պոեզիան մեծ ճանաչում է ստացել նաև միջազգային մակարդակով։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Նա եղել է նաև հասարակական և մշակութային ակտիվ գործիչ։ Իսահակյանի ստեղծագործությունները շարունակում են սիրել տարբեր սերունդներ։ Նա համարվում է հայ պոեզիայի մեծագույն վարպետներից մեկը։ menu_book4 Read more Միսաք Մեծարենց Միսաք Մեծարենց 1886 թ․ – 1908 թ․ Միսաք Մեծարենցը արևմտահայ քնարական պոեզիայի ամենապայծառ ներկայացուցիչներից է։ Չնայած կարճ կյանքին, նա ստեղծել է բարձրարժեք գրական ժառանգություն։Միսաք Մեծարենցը արևմտահայ քնարերգության ամենապայծառ անուններից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, սերը և կյանքի գեղեցկությունը։ Չնայած կարճ կյանքին՝ նա հասցրել է ստեղծել բարձրարժեք պոեզիա։ Նրա լեզուն երաժշտական է և նուրբ։ Մեծարենցը մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ռոմանտիկ պոեզիայի վրա։ Նրա բանաստեղծությունները լի են լույսով և զգացմունքայնությամբ։ Նա համարվում է արևմտահայ պոեզիայի ամենաքնարական ձայներից մեկը։ Նրա գործերը մինչ օրս սիրով ընթերցվում են։ Նրա ժառանգությունը փոքր ծավալով, բայց մեծ արժեք ունի։ Նա հայ գրականության բացառիկ տաղանդներից է։ menu_book2 Read more Մովսես Խորենացի Մովսես Խորենացի 410 թ․ – 490 թ․ Մովսես Խորենացին հայ պատմագրության հիմնադիրն է և հայտնի է որպես «Հայ պատմության հայր»։ Նրա «Հայոց պատմություն» աշխատությունը համարվում է հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Այն նկարագրում է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունները, մշակույթը և պատմական զարգացումը։Մովսես Խորենացին համարվում է հայ պատմագրության հիմնադիրը և հաճախ կոչվում է «Հայ պատմության հայր»։ Նրա գլխավոր աշխատությունը՝ «Հայոց պատմությունը», հայկական պատմության կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից է։ Այս գրքում նա ներկայացրել է հայ ժողովրդի ծագումը, թագավորությունների պատմությունը և ազգային ավանդույթները։ Խորենացին օգտագործել է ինչպես գրավոր, այնպես էլ բանավոր աղբյուրներ։ Նրա աշխատությունը մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն պատմաբանների, այլև գրականագետների համար։ Գրքի լեզուն հարուստ է և պատկերավոր։ Նա կարևոր դեր է ունեցել հայկական ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման մեջ։ Խորենացու ազդեցությունը զգացվում է հետագա դարերի գրականության և պատմագրության վրա։ Նրա անունը դարձել է հայկական գիտական մտքի խորհրդանիշ։ Այսօր նա շարունակում է մնալ հայ մշակույթի ամենահարգված դեմքերից մեկը։ menu_book8 Read more