Books by this author (1)
History
Միմյանց հետ խոսել․ անձնական հիշողություններ Հայաստանի և Թուրքիայի մասին
Գիրքը ներկայացնում է Հայաստանի և Թուրքիայի հասարակությունների միջև պատմական հիշողության, անձնական փորձառությունների, անցյալի ընկալման և միջմշակութային երկխոսության բարդ ու բազմաշերտ հարաբերությունները՝ հիմնվելով բանավոր պատմության մեթոդաբանությամբ իրականացված հետազոտությունների և տարբեր սերունդների ներկայացուցիչների անձնական վկայությունների վրա։ Այն ստեղծվել է հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացին նպաստելու նպատակով իրականացված համատեղ հետազոտական ծրագրի շրջանակում, որի առանցքում երկու երկրների հասարակությունների միջև հաղորդակցության հաստատումը, պատմական անցյալի շուրջ երկխոսության խթանումը և հիշողության տարբեր ձևերի ուսումնասիրությունն էին։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նրան, թե ինչպես են հասարակ մարդիկ հիշում պատմական իրադարձությունները, ինչպես են ընտանեկան պատմությունները, նախորդ սերունդներից փոխանցված պատմությունները, անձնական ապրումները և հասարակական միջավայրը ձևավորում անցյալի մասին անհատական ու հավաքական պատկերացումները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից մեկը Օսմանյան կայսրության վերջին շրջանի, հայ բնակչության պատմական ճակատագրի, բռնությունների, տեղահանությունների, կորստի, գաղթի և հայրենի բնակավայրերի հիշողության արտացոլումն է Հայաստանի և Թուրքիայի հասարակությունների գիտակցության մեջ։ Հատուկ տեղ է հատկացվում Թուրքիայի տարբեր բնակավայրերում պահպանված հայերի մասին հիշողություններին, երբեմնի համատեղ կյանքի հետքերին, կորսված համայնքների հիշատակին, ինչպես նաև այն պատմություններին, որոնք տարիներ շարունակ փոխանցվել են ընտանիքներում, սակայն հաճախ դուրս են մնացել հանրային խոսույթից։ Աշխատության բովանդակային առանցքներից մեկը Լեյլա Նեյզիի ուսումնասիրությունն է, որը կենտրոնանում է Թուրքիայում հայերի մասին պատմական հիշողության, նրանց ներկայության հետ կապված անձնական ու ընտանեկան պատմությունների, անցյալի մասին լռության և հիշելու դժվարությունների վրա։ Մյուս կարևոր ուսումնասիրությունը՝ Հրանուշ Խառատյան-Առաքելյանի հեղինակությամբ, անդրադառնում է հիշողության, պատմական ցավի, պատասխանատվության և ներման բարդ փոխհարաբերություններին՝ բացահայտելով, թե ինչպես են պատմական իրադարձությունները շարունակում ներգործել անհատների ու հասարակությունների ինքնընկալման վրա։ Հեղինակները ցույց են տալիս, որ պատմությունը միայն պաշտոնական փաստաթղթերում, քաղաքական որոշումներում կամ պատմագիտական աշխատություններում պահպանվող իրադարձությունների ամբողջություն չէ, այլև մարդկանց ապրած կյանքի, ընտանեկան հիշողությունների, անձնական վկայությունների և սերնդեսերունդ փոխանցվող պատմությունների միջոցով շարունակվող կենդանի գործընթաց։ Այս տեսանկյունից բանավոր պատմությունը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես հետազոտական գործիք, այլև որպես տարբեր հասարակությունների ներկայացուցիչներին միմյանց լսելու և սեփական անցյալը վերաիմաստավորելու հնարավորություն ընձեռող մեթոդ։ Ծրագրի շրջանակում Հայաստանից և Թուրքիայից երիտասարդ հետազոտողները մասնակցել են բանավոր պատմության մեթոդաբանության ուսուցմանը, ապա երկու երկրներում իրականացրել հարցազրույցներ՝ ուսումնասիրելով տարբեր սոցիալական միջավայրերում ապրող մարդկանց հիշողությունները, ընտանեկան պատմությունները և պատմական իրադարձությունների նկատմամբ նրանց վերաբերմունքը։ Հարցազրույցների բաց և կենսագրական բնույթը հնարավորություն է տվել մասնակիցներին ինքնուրույն ձևավորելու իրենց պատմությունները՝ անդրադառնալով ոչ միայն իրենց անմիջական փորձառությանը, այլև ծնողներից, տատիկներից, պապիկներից ու այլ հարազատներից լսած հիշողություններին։ Այդպիսով բացահայտվում է անհատական և հավաքական հիշողության փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ նույն պատմական անցյալը կարող է տարբեր կերպ ընկալվել ու մեկնաբանվել՝ կախված մարդու ընտանեկան պատմությունից, բնակության վայրից, հասարակական միջավայրից և սերնդային փորձառությունից։ Աշխատության կարևոր գաղափարներից մեկն այն է, որ պատմական հիշողությունը երբեք ամբողջովին անփոփոխ կամ միատարր չէ. այն ձևավորվում է ժամանակի ընթացքում, վերափոխվում նոր փորձառությունների ազդեցությամբ և հաճախ պարունակում է հակասություններ, չասված պատմություններ, ցավալի հիշողություններ ու տարբեր մեկնաբանություններ։ Հատկանշական է նաև խոսելու և լռելու թեմայի ուսումնասիրությունը, քանի որ պատմական ողբերգությունների մասին լռությունը կարող է դառնալ ոչ միայն անհատական պաշտպանության միջոց, այլև հասարակական հիշողության ձևավորման կարևոր գործոն։ Ընտանեկան պատմությունների միջոցով փոխանցվող տեղեկությունները, երբեմն նույնիսկ այն դեպքերում, երբ պատմողները չեն եղել իրադարձությունների անմիջական ականատեսները, շարունակում են ազդել հաջորդ սերունդների ինքնության, պատմական գիտակցության և մյուս ժողովրդի նկատմամբ վերաբերմունքի վրա։ Հեղինակները չեն սահմանափակվում միայն անցյալի ցավալի էջերի արձանագրմամբ, այլև ուշադրություն են դարձնում փոխադարձ լսելու, պատմությունները համադրելու, տարբեր փորձառություններն ընդունելու և մարդկային կապերի վերականգնման հնարավորություններին։ Գրքի խորքային ուղերձներից մեկն այն է, որ հասարակությունների միջև իրական երկխոսությունը հնարավոր է դառնում այն ժամանակ, երբ մարդիկ պատրաստ են լսելու ոչ միայն իրենց սեփական պատմությունը, այլև մյուս կողմի հիշողություններն ու ապրումները՝ առանց դրանք նախապես մերժելու կամ միակողմանի գնահատելու։ Այս առումով աշխատությունը կարևորում է պատմական ճշմարտության որոնման գործընթացում անհատական վկայությունների դերը և ցույց տալիս, որ անցյալի ըմբռնումը պահանջում է ոչ միայն փաստերի ուսումնասիրություն, այլև մարդկանց ապրումների, հիշողությունների ու պատմական փորձառությունների նկատմամբ զգայուն վերաբերմունք։ Գրական և մեթոդաբանական առումով այն առանձնանում է գիտական հետազոտության, կենսագրական պատմությունների, հարցազրույցների և վավերագրական նյութերի համադրմամբ, ինչի շնորհիվ ուսումնասիրությունը ձեռք է բերում միաժամանակ վերլուծական և մարդկային բնույթ։ Անձնական պատմությունների ներառումը հնարավորություն է տալիս պատմական լայն գործընթացները դիտարկել անհատի կյանքի տեսանկյունից՝ վերացական պատմական իրադարձություններին հաղորդելով մարդկային չափում և բացահայտելով դրանց երկարատև ազդեցությունը հասարակական գիտակցության վրա։ Աշխատությունն ունի կարևոր պատմագիտական, սոցիոլոգիական, ազգագրական և մշակութային նշանակություն, քանի որ նպաստում է Հայաստանի և Թուրքիայի հասարակությունների պատմական հիշողության համեմատական ուսումնասիրությանը, բանավոր պատմության մեթոդաբանության զարգացմանը և հայ-թուրքական հարաբերությունների վերաբերյալ ավելի բազմակողմանի պատկերացման ձևավորմանը։ Այն արժեքավոր է նաև նրանով, որ ուշադրության կենտրոնում է պահում ոչ միայն հանրային ու պաշտոնական պատմությունները, այլև սովորական մարդկանց կենսափորձը, որոնք հաճախ մնում են պատմական մեծ իրադարձությունների մասին ընդունված պատումների ստվերում։ Գիրքը կարևոր ընթերցանության նյութ է պատմաբանների, ազգագրագետների, սոցիոլոգների, մշակութաբանների, հասարակական գիտությունների մասնագետների, հայ-թուրքական հարաբերություններով հետաքրքրվողների և պատմական հիշողության ու ազգային ինքնության հարցերն ուսումնասիրողների համար։ Այն նաև լայն ընթերցողական շրջանակի համար հնարավորություն է ընձեռում ավելի խորությամբ ընկալելու անցյալի ազդեցությունը ներկայի վրա, ճանաչելու երկու ժողովուրդների հիշողությունների բազմազանությունը և գիտակցելու, որ փոխըմբռնումը սկսվում է միմյանց պատմությունները լսելու ու մարդկային փորձառությունները ճանաչելու պատրաստակամությունից։
Updated: 2026-11-18