Մանուչարյան, Հակոբ Հենզելի

History

Աշխատությունը նվիրված է 1890–1920 թվականներին հայկական ազգային-քաղաքական կազմակերպություններից մեկի արտաքին քաղաքական պատկերացումների և ռազմավարական կողմնորոշումների ձևավորման ու փոփոխության պատմական ուսումնասիրությանը։ Քննվող ժամանակաշրջանը ներառում է կազմակերպության հիմնադրումից մինչև Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գոյության վերջին փուլը՝ ընդգրկելով Օսմանյան և Ռուսական կայսրություններում տեղի ունեցող քաղաքական զարգացումները, Առաջին համաշխարհային պատերազմը, Ռուսական հեղափոխությունները և հայկական պետականության վերականգնումը։ Կազմակերպությունը հիմնադրվել է 1890 թվականին և սկզբնական շրջանում իր քաղաքական նպատակները կապում էր հատկապես Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության իրավունքների պաշտպանության, բարեփոխումների և քաղաքական ինքնավարության հարցերի հետ։ Հետազոտություններում 1890-ականների առաջին կեսի ռազմավարությունը բնութագրվում է որպես Արևմտյան Հայաստանում քաղաքական ինքնավարության և սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների հասնելու ուղղություն։ Հետագա փուլերում միջազգային և տարածաշրջանային պայմանների փոփոխությանը զուգահեռ վերափոխվում էին նաև կազմակերպության ծրագրային պատկերացումները, իսկ անկախության գաղափարը 1890–1920 թվականների ընթացքում անցնում էր աստիճանական զարգացում և տարբեր կերպ էր արտահայտվում ծրագրային փաստաթղթերում ու քաղաքական գործունեության մեջ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են առանձնացվել տարբեր ժամանակահատվածներ՝ ըստ Ռուսաստանի, Օսմանյան կայսրության, եվրոպական տերությունների և հետագայում ձևավորված նոր քաղաքական կենտրոնների նկատմամբ որդեգրված մոտեցումների։ Առանձնահատուկ ուշադրության առարկա է Առաջին համաշխարհային պատերազմի շրջանը, երբ տարբեր կայսրությունների տարածքներում գործող կուսակցական կառույցները հայտնվեցին էապես տարբեր քաղաքական և ռազմական պայմաններում և կիրառեցին տարբեր ռազմավարություններ ու մարտավարություններ։ 1917 թվականի հեղափոխություններից և Ռուսական կայսրության քաղաքական համակարգի փլուզումից հետո արտաքին քաղաքական խնդիրները նոր բովանդակություն ստացան, իսկ 1918 թվականին անկախ հայկական պետականության ստեղծումը կազմակերպությանը կանգնեցրեց արդեն պետական արտաքին քաղաքականության իրականացման խնդիրների առջև։ Այդ փուլում առաջնային նշանակություն ձեռք բերեցին միջազգային ճանաչման, անվտանգության, սահմանների, հարևան պետությունների հետ հարաբերությունների և արտաքին աջակցության հարցերը։ 1918–1920 թվականների զարգացումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակելու կուսակցական արտաքին քաղաքական պատկերացումները պետական կառավարման պայմաններում իրականացվող դիվանագիտական քաղաքականությունից և գնահատելու դրանց փոխազդեցությունը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը պատմաքաղաքական և աղբյուրագիտական տեսանկյուններից ուսումնասիրում է արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների փոփոխությունները՝ դրանք կապելով միջազգային հարաբերությունների համակարգի վերափոխումների, հայկական հարցի զարգացման և ազգային պետականության ձևավորման գործընթացների հետ։