Սարգսյան, Վահե Մարտիրոսի

Economics

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ուղղակի և անուղղակի հարկերի հարաբերակցության օպտիմալացման ուղիների ուսումնասիրությանը՝ հարկային համակարգի արդյունավետության, պետական բյուջեի եկամուտների ապահովման, տնտեսական աճի և հարկային բեռի արդար բաշխման համատեքստում։ Հետազոտության թեման գիտությունների թեկնածուի ատենախոսության շրջանակում ուսումնասիրվել է ՀՀ ԳԱԱ Մ. Քոթանյանի անվան տնտեսագիտության ինստիտուտում, իսկ պաշտպանությունը տեղի է ունեցել 2010 թվականին։ Աշխատության կենտրոնում հարկային համակարգի կառուցվածքի այնպիսի համադրության ձևավորման խնդիրն է, որի դեպքում ուղղակի և անուղղակի հարկերը միաժամանակ կապահովեն պետական եկամուտների կայունությունը, տնտեսական գործունեության խթանումը և հարկային արդարության սկզբունքի պահպանումը։ Ուղղակի հարկերը հիմնականում կապված են եկամուտների, շահույթի և գույքի հարկման հետ, մինչդեռ անուղղակի հարկերը գանձվում են ապրանքների և ծառայությունների շրջանառության կամ սպառման միջոցով և դրանց տնտեսական բեռը մեծապես փոխանցվում է վերջնական սպառողին։ Հետևաբար դրանց հարաբերակցությունը կարևոր նշանակություն ունի ինչպես տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության, այնպես էլ բնակչության գնողունակության և սոցիալական բարեկեցության համար։ Հետազոտության շրջանակում կարող են վերլուծվել ուղղակի և անուղղակի հարկերի տեսակարար կշիռները ՀՆԱ-ում և պետական բյուջեի հարկային եկամուտներում, դրանց փոփոխության դինամիկան, հարկային դրույքաչափերի ազդեցությունը, հարկման բազայի ընդլայնման հնարավորությունները և հարկային վարչարարության արդյունավետությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն խնդրին, որ անուղղակի հարկերի չափազանց մեծ տեսակարար կշիռը կարող է մեծացնել սպառողների վրա ընկնող հարկային բեռը, բարձրացնել ապրանքների և ծառայությունների գները և սահմանափակել ներքին պահանջարկը։ Աշխատանքում կարևոր ուղղություն է հարկային համակարգի կառուցվածքային հավասարակշռության ապահովումը՝ ուղղակի հարկերի դերի ուժեղացման, հարկային արտոնությունների և դրույքաչափերի վերանայման, ինչպես նաև ստվերային տնտեսության կրճատման միջոցով։ Հետազոտության հրապարակված արդյունքներում առաջարկվում է նաև տարբերակված մոտեցում հարկային դրույքաչափերի և հարկվող շեմերի նկատմամբ՝ դրանք համապատասխանեցնելով տնտեսության և առանձին հարկատուների առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև մաքսային քաղաքականությանը, ներմուծման և արտահանման խթանմանը, մաքսային վարչարարության կատարելագործմանը և այնպիսի մեխանիզմների ձևավորմանը, որոնք կնպաստեն հարկման բազայի ընդլայնմանը՝ առանց տնտեսության ակտիվության անհարկի սահմանափակման։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում հարկային վարչարարության կատարելագործումը, քանի որ հարկային եկամուտների աճը կարող է ապահովվել ոչ միայն դրույքաչափերի փոփոխությամբ, այլև հարկային պարտավորությունների կատարման մակարդակի բարձրացմամբ, ստվերային գործունեության բացահայտմամբ և հարկման բազաների ընդլայնմամբ։ ՀՀ հարկային եկամուտների կառավարման ծրագրերում ևս որպես հիմնական ուղղություններ առանձնացվել են հարկային վարչարարության կատարելագործումը, հարկման բազաների ընդլայնումը և հարկային քաղաքականության այնպիսի իրականացումը, որը միաժամանակ նպաստում է բիզնես միջավայրի մրցունակությանը և բյուջետային եկամուտների ապահովմանը։ Աշխատության գործնական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ ուղղակի և անուղղակի հարկերի ավելի հիմնավորված հարաբերակցությունը կարող է նպաստել հարկային բեռի արդարացի բաշխմանը, պետական ֆինանսների կայունությանը, ներդրումային միջավայրի բարելավմանը և տնտեսական ակտիվության խթանմանը։ Ուսումնասիրության մոտեցումները կարող են կիրառվել հարկային քաղաքականության մշակման, հարկային օրենսդրության կատարելագործման, բյուջետային եկամուտների կանխատեսման և հարկային վարչարարության բարելավման գործընթացներում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը հարկերի կառուցվածքային հարաբերակցությունը դիտարկում է որպես հարկային քաղաքականության առանցքային խնդիր՝ ընդգծելով պետական եկամուտների ապահովման և հարկային արդարության, տնտեսական արդյունավետության ու հասարակության բարեկեցության միջև հավասարակշռության անհրաժեշտությունը։