Շաթիրյան, Էդգար Էդուարդի

Law

Իրավագիտական, ֆինանսաիրավական և պետական կառավարման բնույթի գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ֆինանսական վերահսկողության համակարգի ձևավորման, գործունեության իրավական հիմքերի, կազմակերպական կառուցվածքի և պետական ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման օրինականության ապահովման հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունը կապված է ֆինանսական վերահսկողության իրավական էության, նպատակների, սկզբունքների, իրականացման ձևերի և մեթոդների բացահայտման, ինչպես նաև ֆինանսական հարաբերությունների կարգավորման գործում պետական վերահսկողական մարմինների ունեցած դերի գնահատման հետ։ Ֆինանսական վերահսկողությունը պետական ֆինանսական կառավարման կարևորագույն բաղադրիչներից է, որի միջոցով ապահովվում են հանրային միջոցների ձևավորման, բաշխման և օգտագործման օրինականությունը, ֆինանսական կարգապահությունը, հաշվետվողականությունը և ֆինանսական գործունեության թափանցիկությունը։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է ֆինանսական վերահսկողության հասկացության տեսական մեկնաբանությունները, դրա իրավական բնույթը, ֆինանսական իրավունքի համակարգում զբաղեցրած տեղը և պետական իշխանության մարմինների վերահսկողական լիազորությունների իրավական սահմանները։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի ֆինանսական վերահսկողության և ֆինանսական կառավարման փոխհարաբերությունները, քանի որ վերահսկողական գործունեությունը ոչ միայն ուղղված է ֆինանսական խախտումների հայտնաբերմանը, այլև կարող է նպաստել հանրային միջոցների օգտագործման արդյունավետության բարձրացմանը, ֆինանսական ռիսկերի նվազեցմանը և պետական կառավարման համակարգի կատարելագործմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ֆինանսական վերահսկողության իրավական սկզբունքների ուսումնասիրությունը, մասնավորապես՝ օրինականության, օբյեկտիվության, անկախության, հրապարակայնության, համաչափության, մասնագիտական պատասխանատվության և վերահսկողական գործունեության արդյունավետության ապահովման հարցերը։ Այս սկզբունքների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ֆինանսական վերահսկողության իրականացման իրավական երաշխիքները և վերահսկողություն իրականացնող մարմինների գործունեության նկատմամբ սահմանված պահանջները։ Աշխատության շրջանակում կարող են դիտարկվել ֆինանսական վերահսկողության տարբեր տեսակները՝ պետական և ոչ պետական, ներքին և արտաքին, նախնական, ընթացիկ և հետագա վերահսկողությունը, ինչպես նաև դրանց իրավական առանձնահատկություններն ու կիրառման ոլորտները։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում բյուջետային վերահսկողության, հարկային վերահսկողության, մաքսային վերահսկողության, ֆինանսական հաշվետվությունների ստուգման և պետական գույքի կառավարման նկատմամբ վերահսկողության կազմակերպման հիմնախնդիրները։ Հետազոտության թեմատիկան ընդգրկում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական օրենսդրության համակարգը, սահմանադրական դրույթների և ոլորտային իրավական ակտերի փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև պետական ֆինանսների կառավարման գործընթացում իրավական կարգավորման նշանակությունը։ Կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել պետական բյուջեի կազմման, հաստատման, կատարման և հաշվետվությունների ներկայացման փուլերում վերահսկողական մեխանիզմների ուսումնասիրությունը։ Բյուջետային միջոցների օգտագործման նկատմամբ իրավական վերահսկողությունը կարևոր նշանակություն ունի հանրային ֆինանսների կառավարման պատասխանատվության ապահովման, ֆինանսական պարտավորությունների կատարման և պետական ծրագրերի իրականացման օրինականության գնահատման տեսանկյունից։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է ֆինանսական վերահսկողություն իրականացնող պետական մարմինների իրավական կարգավիճակի, լիազորությունների և փոխգործակցության մեխանիզմների ուսումնասիրությունը։ Այս համատեքստում կարող են վերլուծվել Ազգային ժողովի վերահսկողական գործառույթները, Հաշվեքննիչ պալատի իրավական կարգավիճակը, ֆինանսների կառավարման ոլորտում գործադիր իշխանության մարմինների իրավասությունները, ինչպես նաև հարկային և մաքսային վարչարարության շրջանակներում իրականացվող վերահսկողական գործողությունները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի վերահսկողական մարմինների իրավասությունների հստակ սահմանազատումը, քանի որ տարբեր հաստատությունների գործառույթների համընկնումը կամ ոչ բավարար համակարգումը կարող է ազդել վերահսկողական գործունեության արդյունավետության վրա։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև ֆինանսական ստուգումների, հաշվեքննությունների, աուդիտի, փաստաթղթային ուսումնասիրությունների և ֆինանսական հաշվետվությունների վերլուծության իրավական հիմքերը։ Այս մեխանիզմների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու վերահսկողական գործընթացների կազմակերպման պահանջները, ստուգվող սուբյեկտների իրավունքներն ու պարտականությունները և վերահսկողության արդյունքների իրավական հետևանքները։ Առանձին ուշադրության են արժանի ֆինանսական իրավախախտումների հայտնաբերման, դրանց կանխարգելման և պատասխանատվության միջոցների կիրառման հարցերը։ Ֆինանսական վերահսկողության իրավական կարգավորումը ենթադրում է ոչ միայն պետական մարմինների վերահսկողական լիազորությունների ամրագրում, այլև իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց իրավունքների պաշտպանության, վարչարարական ընթացակարգերի պահպանման և վերահսկողական որոշումների բողոքարկման հնարավորությունների ապահովում։ Այս տեսանկյունից կարևոր նշանակություն ունեն իրավական որոշակիության, համաչափության և պատշաճ վարչարարության սկզբունքները։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է նաև պետական ֆինանսական վերահսկողության և կոռուպցիոն ռիսկերի կանխարգելման փոխհարաբերություններին։ Ֆինանսական գործառնությունների թափանցիկությունը, հաշվետվողականության համակարգերի զարգացումը և վերահսկողական ընթացակարգերի արդյունավետությունը կարող են նպաստել հանրային միջոցների ոչ նպատակային օգտագործման ռիսկերի նվազեցմանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է միջազգային փորձի և ֆինանսական վերահսկողության ընդունված չափանիշների ուսումնասիրությունը, մասնավորապես՝ բարձրագույն հաշվեքննիչ մարմինների գործունեության սկզբունքների, հանրային հատվածի աուդիտի մոտեցումների և ֆինանսական հաշվետվողականության կազմակերպման միջազգային փորձի համեմատական վերլուծությունը։ Նման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ազգային իրավական կարգավորումների առանձնահատկությունները և բացահայտելու դրանց կատարելագործման հնարավոր ուղղությունները՝ հաշվի առնելով Հայաստանի Հանրապետության իրավական համակարգի կառուցվածքն ու պետական կառավարման առանձնահատկությունները։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում ֆինանսական վերահսկողության թվայնացման, էլեկտրոնային հաշվետվությունների, տեղեկատվական համակարգերի և տվյալների վերլուծության գործիքների կիրառման իրավական հարցերը։ Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացումը նոր հնարավորություններ է ստեղծում ֆինանսական գործառնությունների մշտադիտարկման, վերահսկողական ռիսկերի գնահատման և ֆինանսական խախտումների վաղ հայտնաբերման համար։ Միաժամանակ նման համակարգերի կիրառումը պահանջում է անձնական տվյալների պաշտպանության, տեղեկատվական անվտանգության և վերահսկողական լիազորությունների իրավաչափ իրականացման երաշխիքների ապահովում։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են կիրառվել իրավանորմատիվ, համակարգային, համեմատաիրավական, պատմաիրավական և գործառական վերլուծության մեթոդներ։ Դրանց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել ֆինանսական վերահսկողության օրենսդրական հիմքերը, համեմատել վերահսկողական տարբեր մեխանիզմների իրավական առանձնահատկությունները և գնահատել պետական ֆինանսական կառավարման համակարգում դրանց ունեցած նշանակությունը։ Կարևոր է նաև ֆինանսական վերահսկողության վերաբերյալ իրավական ակտերի, դատական պրակտիկայի, պաշտոնական հաշվետվությունների և մասնագիտական գրականության ուսումնասիրությունը, որը կարող է նպաստել իրավական կարգավորման գործնական խնդիրների բացահայտմանը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է ֆինանսական իրավունքի կարևորագույն ինստիտուտներից մեկի տեսական և կիրառական հիմնախնդիրների ուսումնասիրությամբ, պետական ֆինանսական վերահսկողության իրավական մեխանիզմների համակարգմամբ և վերահսկողական գործունեության արդյունավետության ապահովման իրավական պայմանների վերլուծությամբ։ Հետազոտության կիրառական արժեքը կապված է ֆինանսական օրենսդրության կատարելագործման, պետական վերահսկողական մարմինների գործունեության կազմակերպման, հանրային ֆինանսների կառավարման թափանցիկության բարձրացման և ֆինանսական կարգապահության ամրապնդման հնարավորությունների հետ։ Այն կարող է օգտակար լինել իրավաբաններին, ֆինանսիստներին, պետական կառավարման մասնագետներին, աուդիտորներին, հաշվեքննիչներին, հարկային և մաքսային ոլորտների աշխատակիցներին, օրենսդրական բարեփոխումների մասնակիցներին, գիտաշխատողներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և ուսանողներին։ Աշխատությունն ունի իրավագիտական, ֆինանսատնտեսական, ինստիտուցիոնալ և կիրառական նշանակություն՝ նպաստելով Հայաստանի Հանրապետությունում ֆինանսական վերահսկողության իրավական հիմքերի, պետական ֆինանսների կառավարման մեխանիզմների, վերահսկողական մարմինների իրավասությունների և ֆինանսական օրինականության ապահովման սկզբունքների առավել խորքային ըմբռնմանը։