Թադևոսյան, Արտակ Հենրիկի

History

Աշխատությունը նվիրված է 1921–1922 թվականներին Անդրկովկասյան դաշնության ստեղծման գործընթացին և այդ գործընթացում Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական ու վարչական դրության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Անդրկովկասում ձևավորված նոր քաղաքական համակարգն է, ինչպես նաև Հայաստանի ընդգրկումը տարածաշրջանային պետական-վարչական միավորման մեջ։ Ժամանակաշրջանը Հայաստանի նորագույն պատմության կարևոր փուլերից է, քանի որ այն համընկնում է խորհրդային իշխանության ամրապնդման, պետական կառավարման վերակազմավորման, տնտեսական քաղաքականության փոփոխության և տարածաշրջանի հանրապետությունների միջև հարաբերությունների նոր համակարգի ձևավորման հետ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են վերլուծվել Անդրկովկասի խորհրդային հանրապետությունների՝ Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի, միջև քաղաքական ու տնտեսական համագործակցության նախադրյալները, ինչպես նաև այդ գործընթացում կենտրոնական խորհրդային իշխանության դերակատարությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել այն հարցին, թե ինչպիսի քաղաքական և տնտեսական նպատակներով էր հիմնավորվում հանրապետությունների միավորումը և ինչ ազդեցություն ուներ այդ գործընթացը Հայաստանի ինքնուրույն պետական կառավարման հնարավորությունների վրա։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ 1921 թվականին տարածաշրջանում տեղի ունեցած քաղաքական վերադասավորումներին, Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի հետևանքներին, սահմանային ու տարածքային խնդիրներին և դրանց ազդեցությանը Հայաստանի հետագա վարչաքաղաքական կարգավիճակի վրա։ Դաշնության ստեղծման գործընթացի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էին խորհրդային իշխանությունները կազմակերպում Անդրկովկասի հանրապետությունների հարաբերությունները և ինչպիսի լիազորություններ էին պահպանվում հանրապետությունների, իսկ որոնք՝ փոխանցվում տարածաշրջանային ու միութենական կառույցներին։ Կարևոր ուղղություն է նաև տնտեսական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Հայաստանի տնտեսությունը 1920-ականների սկզբին գտնվում էր ծանր վիճակում, և հանրապետության տնտեսական վերականգնման խնդիրները սերտորեն կապված էին տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության, տրանսպորտային հաղորդակցության, ֆինանսական համակարգի և արտադրական ռեսուրսների վերաբաշխման հետ։ Այդ համատեքստում դաշնային կառույցների ձևավորումը կարող էր ունենալ ինչպես տնտեսական ինտեգրման, այնպես էլ կենտրոնացման հետևանքներ։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել Հայաստանի պետական և կուսակցական ղեկավարության դիրքորոշումների ուսումնասիրությունը։ Այդ նյութերի միջոցով հնարավոր է բացահայտել, թե ինչպես էին հայկական քաղաքական շրջանակները գնահատում տարածաշրջանային միավորման անհրաժեշտությունը, դրա առավելություններն ու հնարավոր վտանգները և ինչպիսի դիրքորոշումներ էին արտահայտվում Հայաստանի քաղաքական ու տնտեսական շահերի պաշտպանության վերաբերյալ։ 1922 թվականի ընթացքում գործընթացը հասավ նոր փուլին՝ Անդրկովկասի խորհրդային հանրապետությունների դաշնային միավորման հաստատմամբ, որը հետագայում դարձավ ԽՍՀՄ կազմավորման գործընթացի կարևոր բաղադրիչներից մեկը։ Այս զարգացումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս կապել տարածաշրջանային դաշնության ստեղծումը Խորհրդային Միության ձևավորման ավելի լայն քաղաքական գործընթացի հետ։ Աշխատության պատմագիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն թույլ է տալիս ուսումնասիրել Հայաստանի պետականության սահմանափակման և խորհրդային վարչական համակարգի աստիճանական ամրապնդման գործընթացը՝ տարածաշրջանային քաղաքականության համատեքստում։ Միաժամանակ թեման հնարավորություն է տալիս գնահատելու, թե ինչպես էին Անդրկովկասի հանրապետությունների միջև հարաբերությունները փոխվում խորհրդային կենտրոնացման պայմաններում և ինչ ազդեցություն ունեցավ այդ փոփոխությունը Հայաստանի հետագա քաղաքական ու տնտեսական զարգացման վրա։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, հայագետներին, քաղաքագետներին, խորհրդային պատմության և Անդրկովկասի քաղաքական պատմության մասնագետներին, պետական կառավարման պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և Հայաստանի 20-րդ դարի առաջին տասնամյակների պատմությամբ հետաքրքրվող ուսանողներին։