Тароян, Князь Зограбович

Тароян, Князь Зограбович

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

History

Արևմտահայերի ազատագրական շարժումները 1878–1908 թվականներին

Աշխատությունը նվիրված է XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ գտնվող Արևմտյան Հայաստանի և հայաբնակ այլ շրջանների ազգային-ազատագրական շարժումների պատմական, քաղաքական, հասարակական և սոցիալ-տնտեսական ուսումնասիրությանը։ Այն ներկայացնում է արևմտահայության ազատագրական ձգտումների ձևավորման ու զարգացման ընթացքը, այդ շարժումների առաջացման պատճառները, կազմակերպական առանձնահատկությունները, հիմնական ուղղությունները և պատմական նշանակությունը՝ ընդգրկելով 1878–1908 թվականների իրադարձությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Բեռլինի վեհաժողովից հետո Հայկական հարցի միջազգային նշանակության մեծացմանը, Արևմտյան Հայաստանի հայ բնակչության ծանր դրությանը, ազգային, կրոնական և տնտեսական ճնշումներին, իրավազրկությանը, հարկային կամայականություններին, բռնություններին ու սեփական իրավունքների պաշտպանության համար հայության ձեռնարկած քայլերին։ Հեղինակը դիտարկում է ազատագրական պայքարի զարգացումը ոչ միայն որպես տեղական ինքնապաշտպանական և ժողովրդական դիմադրության դրսևորում, այլև որպես միջազգային քաղաքական հարաբերությունների հետ սերտորեն փոխկապակցված պատմական գործընթաց՝ անդրադառնալով եվրոպական մեծ տերությունների դիրքորոշումներին, Ռուսաստանի քաղաքականությանը, Օսմանյան կայսրության ներքին իրավիճակին և Հայկական հարցի շուրջ դիվանագիտական միջամտություններին։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից են 1880-ական թվականների ազատագրական շարժումները, 1890-ական թվականների ժողովրդական ելույթներն ու ինքնապաշտպանական մարտերը, Սասունի 1894 թվականի հերոսամարտը, Կիլիկիայի ազատագրական շարժումը, Զեյթունի 1895–1896 թվականների ապստամբությունը և Վանի 1896 թվականի ինքնապաշտպանությունը։ Լուսաբանվում են նաև հայ ազգային-ազատագրական պայքարի նշանավոր գործիչների գործունեությունը, հայդուկային խմբերի ձևավորումն ու գործողությունները, ազգային կազմակերպությունների դերը, ժողովրդի ինքնակազմակերպման փորձերը և դիմադրության տարբեր ձևերը։ Առանձին տեղ է հատկացվում 1894–1897 թվականների հայերի զանգվածային կոտորածներին, դրանց քաղաքական նախադրյալներին, ինքնապաշտպանական մարտերին, հայ բնակչության տեղահանություններին և բռնություններից փրկված գաղթականների ծանր կացությանը Ռուսաստանում ու այլ երկրներում։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև 1900-ական թվականների սկզբի ազատագրական ելույթների ուսումնասիրությունը, որը հնարավորություն է տալիս հասկանալու արևմտահայության ազգային պայքարի շարունակականությունը, դրա կազմակերպական փոփոխությունները և հետագա պատմական զարգացումների նախադրյալները։ Հեղինակը պատմական իրադարձությունները դիտարկում է լայն համատեքստում՝ համադրելով քաղաքական գործընթացները, հասարակական շարժումները, դիվանագիտական հարաբերությունները և ժողովրդի առօրյա կյանքի պայմանները։ Ուսումնասիրության արժեքավոր առանձնահատկություններից է արխիվային փաստաթղթերի, դիվանագիտական հաղորդագրությունների, ժամանակակիցների վկայությունների, մամուլի հրապարակումների և պատմագիտական ուսումնասիրությունների օգտագործումը, որոնց միջոցով ներկայացվում են ժամանակաշրջանի իրադարձությունների տարբեր կողմերը։ Աշխատությունը կարևորում է նաև ազատագրական շարժումների անհաջողության պատճառների վերլուծությունը՝ անդրադառնալով ուժերի անհավասարությանը, զենքի և զինամթերքի պակասին, Օսմանյան իշխանությունների ռազմական ու վարչական ճնշումներին, ինչպես նաև միջազգային քաղաքականության սահմանափակումներին և եվրոպական տերությունների հակասական դիրքորոշումներին։ Պատմական այս ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու հայ ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդման, ազատության և ինքնորոշման ձգտումների, հասարակական համախմբման ու ազգային դիմադրության ձևավորման գործընթացները։ Միաժամանակ այն բացահայտում է արևմտահայության ազատագրական պայքարի կապը հայ ժողովրդի նորագույն պատմության հետ՝ ցույց տալով, թե ինչպես XIX դարի վերջին տասնամյակների իրադարձությունները նախապատրաստեցին XX դարի սկզբի քաղաքական և հասարակական զարգացումները։ Աշխատությունն ունի կարևոր պատմագիտական, ազգագրական և ազգային-մշակութային նշանակություն, քանի որ անդրադառնում է հայ ժողովրդի պատմական հիշողության առանցքային էջերից մեկին՝ ներկայացնելով ազատության համար մղված պայքարը, ազգային իրավունքների պաշտպանության փորձերը, ժողովրդի տոկունությունն ու ինքնապաշտպանության ձգտումը։ Այն արժեքավոր ընթերցանության նյութ է հայ ժողովրդի նորագույն պատմությամբ, Հայկական հարցով, Արևմտյան Հայաստանի պատմությամբ, ազգային-ազատագրական շարժումներով և XIX դարի վերջի միջազգային քաղաքական հարաբերություններով հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսանողների, պատմաբանների և հետազոտողների համար։

Updated: 2026-11-21
Արևմտահայերի ազատագրական շարժումները 1878–1908 թվականներին

Free

Մխիթար Գոշ Մխիթար Գոշ 1130 թ․ – 1213 թ․ Մխիթար Գոշ միջնադարյան հայ մեծ մտածող, իրավագետ, առակագիր, մանկավարժ և հասարակական գործիչ էր, որը ապրել է XII–XIII դարերում։ Նա հայտնի է որպես հայ իրավագիտության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նրա ամենահայտնի աշխատությունը «Դատաստանագիրքն» է, որը համարվում է հայկական իրավունքի կարևորագույն հուշարձաններից և երկար ժամանակ ծառայել է որպես օրենքների ժողովածու։ Մխիթար Գոշը գրել է նաև բազմաթիվ առակներ, որոնց միջոցով քարոզել է բարություն, արդարություն, իմաստություն և ազնվություն։ Նա մեծ դեր է ունեցել կրթության և մշակույթի զարգացման գործում, հիմնել է դպրոցներ և նպաստել գիտելիքների տարածմանը։ Գոշի ստեղծագործությունները կարևոր նշանակություն ունեն հայ գրականության, իրավունքի և մանկավարժության պատմության մեջ։ Նրա անունը մինչ օրս համարվում է իմաստության, արդարադատության և ազգային մշակույթի խորհրդանիշ։ menu_book9 Read more Ներսես Շնորհալի Ներսես Շնորհալի 1102 թ․ – 1173 թ․ Ներսես Շնորհալին եղել է հայ եկեղեցու կաթողիկոս, բանաստեղծ և աստվածաբան։ Նա հայտնի է իր հոգևոր երգերով, աղոթքներով և բանաստեղծություններով։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում բարությունը, սերը և մարդասիրությունը։ Շնորհալին ձգտել է միավորել մարդկանց և ամրապնդել քրիստոնեական արժեքները։ Նրա գրական լեզուն պարզ է, բայց միևնույն ժամանակ խորիմաստ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ եկեղեցական շարականներ։ Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունները մինչ օրս օգտագործվում են հայկական եկեղեցական կյանքում։ Նրա ազդեցությունը զգալի է հայ մշակույթի և կրթության զարգացման մեջ։ Նա համարվում է հայ միջնադարյան գրականության ամենակարևոր դեմքերից մեկը։ Նրա անունը շարունակում է մնալ ազգային հպարտության աղբյուր։ menu_book13 Read more Հովհաննես Թումանյան Հովհաննես Թումանյան 1869 թ․ – 1923 թ․ Հովհաննես Թումանյանը հայ ժողովրդի ամենասիրված գրողներից և բանաստեղծներից է։ Նա ծնվել է Լոռու Դսեղ գյուղում և իր ստեղծագործություններում հաճախ պատկերել է ժողովրդական կյանքն ու ավանդույթները։ Թումանյանը գրել է հեքիաթներ, պոեմներ, պատմվածքներ և բանաստեղծություններ։ Նրա ամենահայտնի գործերից են «Գիքոր», «Անուշ», «Քաջ Նազար» և «Թմկաբերդի առումը»։ Նրա լեզուն պարզ է, բնական և հասկանալի բոլոր սերունդների համար։ Թումանյանի ստեղծագործությունները լի են հումորով, իմաստությամբ և մարդասիրությամբ։ Նա նաև ակտիվ հասարակական գործիչ էր և զբաղվել է բարեգործությամբ։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Թումանյանը հաճախ անվանվում է «Ամենայն հայոց բանաստեղծ»։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է մնալ հայկական մշակույթի հիմնասյուներից մեկը։ menu_book11 Read more Գուրգեն Մահարի Գուրգեն Մահարի 1903 թ․ – 1969 թ․ Գուրգեն Մահարին հայ արձակի և հուշագրության կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ հիմնված են սեփական կյանքի փորձի վրա։ Նա նկարագրել է խորհրդային ժամանակների դժվարությունները և բանտային կյանքը։ Նրա հայտնի գործերից է «Ծաղկած փշալարեր» վեպը։ Մահարու լեզուն պարզ է, բայց խորքային և զգացմունքային։ Նրա ստեղծագործություններում կարևոր տեղ ունի մարդու ազատության գաղափարը։ Նա նաև անդրադարձել է պատմական և սոցիալական թեմաներին։ Մահարու գործերը արժեքավոր վկայություն են ժամանակաշրջանի մասին։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից արձակի վրա։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել այսօր։ menu_book4 Read more Համո Սահյան Համո Սահյան 1914 թ․ – 1993 թ․ Համո Սահյանը բնության և հայրենիքի մեծ երգիչն է։ Նրա պոեզիան առանձնանում է պարզությամբ, խորությամբ և ազգային ոգով։Համո Սահյանը հայ բնապատկերային և քնարական պոեզիայի ամենասիրված հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, գյուղը և մարդը։ Սահյանի լեզուն պարզ է, բայց խորապես զգացմունքային։ Նրա բանաստեղծությունները հաճախ արտահայտում են կյանքի գեղեցկությունն ու ցավը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել ժողովրդական մտածողության վրա։ Նրա գործերը լայնորեն տարածված են Հայաստանում։ Սահյանի պոեզիան համադրվում է պարզության և փիլիսոփայության հետ։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ ուսումնասիրվում են դպրոցներում։ Նա համարվում է 20-րդ դարի մեծ քնարերգուներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը ազգային արժեք է։ menu_book2 Read more Եղիշե Չարենց Եղիշե Չարենց 1897 թ․ – 1937 թ․ Եղիշե Չարենցը հայ նորագույն գրականության ամենաազդեցիկ հեղինակներից է։ Նա բանաստեղծ, արձակագիր և թարգմանիչ էր, որը նորարարական մոտեցումներ բերեց հայ պոեզիա։ Նրա ստեղծագործություններում միահյուսված են հայրենասիրությունը, հեղափոխական գաղափարները և մարդու ներքին պայքարը։ «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունը դարձել է ազգային խորհրդանիշ։ Չարենցի լեզուն համարձակ է, հարուստ և ժամանակակից։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել 20-րդ դարի հայ գրականության զարգացման վրա։ Չնայած քաղաքական հալածանքներին, նրա ստեղծագործությունները պահպանեցին իրենց արժեքը։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Չարենցը համարվում է հայ մշակույթի խորհրդանշական դեմքերից մեկը։ Նրա գրական ժառանգությունը շարունակում է ոգեշնչել նոր սերունդներին։ menu_book10 Read more