Թորոյան, Հասմիկ Վասակի

Economics

Գիտական աշխատությունը նվիրված է արդյունավետ աշխատավարձի տեսության տնտեսամաթեմատիկական մոդելների ուսումնասիրությանը և դրանց կիրառման հնարավորությունների վերլուծությանը Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության պայմաններում՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով աշխատաշուկայում տեղեկատվության անհամաչափ բաշխման, գործատուների և աշխատողների տնտեսական շահերի փոխհարաբերությունների, աշխատանքի արտադրողականության և վարձատրության մակարդակի միջև գոյություն ունեցող կապերին։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունը կապված է այն տնտեսական մեխանիզմների բացահայտման հետ, որոնց միջոցով աշխատավարձի մակարդակը կարող է ազդել աշխատողների վարքագծի, աշխատանքի որակի, մասնագիտական պատասխանատվության, զբաղվածության կայունության և կազմակերպությունների տնտեսական արդյունավետության վրա։ Աշխատության տեսական հիմքում ընկած է արդյունավետ աշխատավարձի հայեցակարգը, համաձայն որի՝ որոշակի պայմաններում գործատուի կողմից շուկայական հավասարակշռության մակարդակից բարձր աշխատավարձի սահմանումը կարող է նպաստել աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը, աշխատողների մոտիվացիայի ուժեղացմանը, կադրերի հոսունության նվազեցմանը և վերահսկողության հետ կապված ծախսերի կրճատմանը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի անհամաչափ տեղեկատվության հիմնախնդիրը, որն առաջանում է այն իրավիճակներում, երբ տնտեսական հարաբերությունների մասնակիցները չեն տիրապետում միևնույն ծավալի կամ որակի տեղեկատվության։ Աշխատանքային հարաբերություններում այդ երևույթը կարող է արտահայտվել գործատուի՝ աշխատողի իրական մասնագիտական կարողությունների, աշխատանքի նկատմամբ վերաբերմունքի և գործադրած ջանքերի վերաբերյալ սահմանափակ տեղեկացվածությամբ, ինչպես նաև աշխատողի՝ կազմակերպության ֆինանսական հնարավորությունների, աշխատանքային պայմանների և վարձատրության քաղաքականության մասին ոչ ամբողջական պատկերացումներով։ Հետազոտության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է տեղեկատվական անհամաչափության պայմաններում տնտեսական որոշումների կայացման առանձնահատկությունները, աշխատանքի շուկայում խթանների ձևավորման մեխանիզմները, գործատուի և աշխատողի միջև պայմանագրային հարաբերությունները, ինչպես նաև բարոյական ռիսկի և անբարենպաստ ընտրության խնդիրները։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում պատվիրատու-գործակալ հարաբերությունների տեսության կիրառությունները, որոնց միջոցով հնարավոր է մոդելավորել գործատուի և աշխատողի նպատակների տարբերությունները, տեղեկատվական սահմանափակումները և փոխադարձ շահերի համաձայնեցման հնարավորությունները։ Տնտեսամաթեմատիկական մոդելավորման տեսանկյունից առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի աշխատավարձի օպտիմալ մակարդակի որոշման, աշխատողի ջանքերի և վարձատրության փոխկապակցվածության գնահատման, կազմակերպության շահույթի առավելագույնացման և աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման խնդիրները։ Նման մոդելները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես են աշխատավարձի փոփոխությունները, վերահսկողության հավանականությունը, աշխատանքը կորցնելու ռիսկը և այլ տնտեսական գործոններ ազդում աշխատողի վարքագծի ու կազմակերպության արտադրական արդյունքների վրա։ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության օրինակով թեմայի ուսումնասիրությունը կարևոր է աշխատաշուկայի կառուցվածքային առանձնահատկությունների, զբաղվածության և գործազրկության փոխհարաբերությունների, աշխատավարձերի տարբերակման, մասնագիտական որակավորման և աշխատանքի արտադրողականության խնդիրների վերլուծության համար։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում տնտեսության տարբեր ճյուղերում վարձատրության համակարգերի արդյունավետությունը, մասնավոր և պետական հատվածներում աշխատավարձի ձևավորման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև աշխատանքային հարաբերությունների կարգավորման ինստիտուցիոնալ պայմանները։ Հետազոտության շրջանակում կարևորվում են աշխատավարձի և արտադրողականության միջև պատճառահետևանքային կապերի բացահայտումը, աշխատուժի մոտիվացիոն գործոնների գնահատումը և տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների միջոցով տարբեր տնտեսական իրավիճակների մոդելավորումը։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է նաև աշխատաշուկայի հավասարակշռության, ոչ կամավոր գործազրկության, մարդկային կապիտալի օգտագործման արդյունավետության և կազմակերպությունների մրցունակության բարձրացման հիմնախնդիրներին։ Արդյունավետ աշխատավարձի տեսության կիրառումը հնարավորություն է տալիս բացատրելու այն իրավիճակները, երբ աշխատավարձերը չեն նվազում մինչև աշխատաշուկայի հավասարակշռության մակարդակը, իսկ գործատուները որոշակի տնտեսական պատճառներով նախընտրում են պահպանել համեմատաբար բարձր վարձատրություն։ Մաթեմատիկական և տնտեսաչափական մոտեցումների կիրառումը կարող է նպաստել աշխատավարձի ձևավորման վրա ազդող գործոնների քանակական գնահատմանը, տնտեսական փոփոխականների փոխկախվածության բացահայտմանը և աշխատաշուկայի զարգացման հնարավոր սցենարների վերլուծությանը։ Աշխատության գիտագործնական նշանակությունը պայմանավորված է աշխատավարձի քաղաքականության կատարելագործման, մարդկային ռեսուրսների կառավարման արդյունավետության բարձրացման, աշխատանքային խթանների ճիշտ ձևավորման և տնտեսության տարբեր հատվածներում արտադրողականության աճի ապահովման անհրաժեշտությամբ։ Հետազոտության թեման կարևոր է նաև տնտեսական քաղաքականության մշակման տեսանկյունից, քանի որ աշխատավարձերի ձևավորման մեխանիզմների ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել զբաղվածության խթանման, աշխատանքային հարաբերությունների բարելավման և եկամուտների բաշխման վերաբերյալ առավել հիմնավորված որոշումների ընդունմանը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել տնտեսագետներին, տնտեսամաթեմատիկական մոդելավորման և տնտեսաչափության մասնագետներին, աշխատաշուկայի հետազոտողներին, մարդկային ռեսուրսների կառավարման մասնագետներին, պետական տնտեսական քաղաքականության մշակմամբ զբաղվող կառույցներին, գիտաշխատողներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և ուսանողներին։ Այն ունի տեսական, մեթոդաբանական և կիրառական նշանակություն՝ նպաստելով տեղեկատվական անհամաչափության պայմաններում աշխատավարձի ձևավորման տնտեսական օրինաչափությունների, գործատու-աշխատող հարաբերությունների և Հայաստանի Հանրապետության աշխատաշուկայի արդյունավետության բարձրացման հնարավորությունների առավել խորքային ըմբռնմանը։