Հայաստանի ազգային գրադարանի 1992թ. աշխատանքների հաշվետվություն

Mathematics

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչ YBaCuO-ի՝ իտրիում-բարիում-պղինձ-օքսիդի համակարգում առաջացող մագնիսական հոսքի քվանտացված պտույտների՝ վորտեքսների, հավաքական շարժման և դրանց ձևավորած վորտեքսային ցանցի դինամիկայի ուսումնասիրությանը։ Աշխատանքը Մկրտիչ Տիգրանի Այվազյանի թեկնածուական ատենախոսության սեղմագիրն է, որը պաշտպանվել է 2003 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Կիրառական խնդիրների ֆիզիկայի ինստիտուտում և ընդգրկված է ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների «Գերհաղորդականություն» ուղղության ներքո։ Ուսումնասիրության հիմքում II տեսակի գերհաղորդիչների առանձնահատկությունն է․ արտաքին մագնիսական դաշտի ներթափանցումը նման նյութերի մեջ տեղի է ունենում ոչ թե միանգամից, այլ քվանտացված մագնիսական հոսք կրող վորտեքսների միջոցով։ Այդ վորտեքսները փոխազդում են միմյանց հետ և որոշ պայմաններում դասավորվում են կարգավորված կառուցվածքի՝ վորտեքսային ցանցի ձևավորմամբ։ Իդեալական պայմաններում այդ ցանցը սովորաբար ձգտում է ընդունել եռանկյունային կամ հեքսագոնալ համաչափություն, քանի որ վորտեքսների փոխադարձ վանողական փոխազդեցությունը նպաստում է նրանց հնարավորինս հավասարաչափ դասավորմանը։ Հետազոտության հիմնական խնդիրը այդ ցանցի ոչ թե միայն ստատիկ կառուցվածքի, այլ ժամանակի ընթացքում տեղի ունեցող փոփոխությունների և շարժման օրինաչափությունների բացահայտումն է։ Վորտեքսների շարժումն ունի հիմնարար նշանակություն, քանի որ գերհաղորդիչի միջով մագնիսական վորտեքսների տեղաշարժը կարող է ուղեկցվել էներգիայի դիսիպացիայով և, հետևաբար, ազդել նյութի էլեկտրական հատկությունների վրա։ Այդ պատճառով վորտեքսների շարժունակության վերահսկումը և դրանց ամրացումը՝ պինինգը, կարևոր են ինչպես տեսական ֆիզիկայի, այնպես էլ գերհաղորդիչ նյութերի կիրառական ուսումնասիրությունների համար։ Աշխատանքի շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել վորտեքսների փոխազդեցության, արտաքին մագնիսական դաշտի, նյութի կառուցվածքային արատների և պինինգի կենտրոնների համատեղ ազդեցությունը վորտեքսային ցանցի կայունության վրա։ Պինինգի կենտրոնները կարող են արգելակել վորտեքսների ազատ տեղաշարժը և բարձրացնել կրիտիկական հոսանքի արժեքը, այսինքն՝ այն հոսանքի մակարդակը, որից հետո վորտեքսային ցանցը սկսում է շարժվել։ Այս երևույթը հատկապես կարևոր է բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչների տեխնոլոգիական կիրառությունների համար, քանի որ վորտեքսների շարժման սահմանափակումը թույլ է տալիս նվազեցնել էներգետիկ կորուստները և պահպանել գերհաղորդիչ վիճակի արդյունավետությունը։ YBaCuO համակարգի ընտրությունը պատահական չէ․ բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչների հայտնվելը նոր խթան է տվել վորտեքսների ֆիզիկայի ուսումնասիրությանը, քանի որ այդ նյութերում վորտեքսային վիճակները կարող են դրսևորել բարդ վարք՝ կապված անիզոտրոպիայի, շերտավորված կառուցվածքի, նյութի անկատարությունների և ուժեղ պինինգի հետ։ Աշխատանքը, հետևաբար, տեղավորվում է այն հետազոտությունների շրջանակում, որոնք փորձում են հասկանալ բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչներում մագնիսական հոսքի կազմակերպված և ապակազմակերպված վիճակների առաջացման մեխանիզմները։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել վորտեքսային ցանցի դինամիկ անցումների դիտարկումը։ Երբ արտաքին ազդեցությունը՝ օրինակ տրանսպորտային հոսանքին համապատասխանող Լորենցի ուժը, հասնում է որոշակի մակարդակի, ամրացված վորտեքսները կարող են դուրս գալ պինինգի վիճակից և սկսել շարժվել։ Այդ գործընթացը պայմանավորված է ոչ միայն առանձին վորտեքսների շարժմամբ, այլև ամբողջ ցանցի հավաքական վերակազմավորմամբ։ Վորտեքսների դինամիկայի ուսումնասիրություններում նկարագրված են նաև կոլեկտիվ, գրեթե միաչափ կառուցվածքներ, որոնք կարելի է մեկնաբանել որպես ցանցի տեղային սեղմման և նոսրացման տարածվող ալիքներ։ Աշխատանքի տեսական և հնարավոր հաշվարկային հատվածը կարող է ներառել վորտեքսների փոխազդեցության մոդելավորում, նրանց հավասարակշռության դիրքերի որոշում, կայունության վերլուծություն և արտաքին ուժի ազդեցությամբ շարժման ուսումնասիրություն։ Նման խնդիրներում կարևոր է հաշվի առնել միաժամանակ մի քանի մրցակցող գործոններ՝ վորտեքսների փոխադարձ վանողական փոխազդեցությունը, պարբերական կամ պատահական պինինգի պոտենցիալը և արտաքին ուժը։ Այդ գործոնների հարաբերակցությունից կախված կարող են առաջանալ տարբեր փուլեր՝ կարգավորված ցանցից մինչև մասնակի կամ ամբողջական ապակարգավորված վիճակներ։ Հատուկ ուշադրության արժանի է նաև արատների և անկարգության ազդեցությունը։ Իրական գերհաղորդիչ նյութերը իդեալական բյուրեղներ չեն․ դրանցում առկա կառուցվածքային անհամասեռությունները կարող են հանդես գալ որպես պինինգի կենտրոններ։ Դրանց կանոնավոր կամ պատահական դասավորությունը կարող է փոխել վորտեքսային ցանցի համաչափությունը, առաջացնել տեղային դեֆորմացիաներ և ազդել ցանցի շարժման շեմային պայմանների վրա։ Այսպիսով, աշխատանքը կարևոր է նաև այն տեսանկյունից, որ իրական նյութերի միկրոկառուցվածքային առանձնահատկությունները կապում է դիտարկվող մակրոսկոպիկ գերհաղորդիչ հատկությունների հետ։ Վորտեքսային ցանցի դինամիկայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչ պայմաններում է կարգավորված համակարգը կորցնում կայունությունը, ինչպես են առաջանում դեֆորմացիաները, ինչ մեխանիզմներով են վորտեքսները դուրս գալիս պինինգի կենտրոններից և ինչպես է ձևավորվում շարժվող վիճակը։ Այս հարցերը կարևոր են գերհաղորդիչների կրիտիկական հոսանքի, մագնիսական կորուստների և արտաքին դաշտերում դրանց աշխատանքի սահմանների գնահատման համար։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է YBaCuO-ի նման բարձր ջերմաստիճանային գերհաղորդիչներում վորտեքսային ցանցի շարժման և կայունության ֆիզիկական մեխանիզմների ուսումնասիրությամբ։ Այն միավորում է գերհաղորդականության տեսությունը, մագնիսական վորտեքսների ֆիզիկան, պինինգի երևույթը և ոչ հավասարակշռային դինամիկ համակարգերի ուսումնասիրությունը։ Գործնական առումով նման հետազոտությունները կարող են նպաստել այնպիսի գերհաղորդիչ նյութերի և կառուցվածքների մշակմանը, որոնցում վորտեքսների անկառավարելի շարժումը նվազագույնի է հասցվում, իսկ կրիտիկական հոսանքը՝ բարձրացվում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է YBaCuO գերհաղորդիչում մագնիսական վորտեքսների հավաքական վարքի ուսումնասիրություն՝ կենտրոնանալով վորտեքսային ցանցի կառուցվածքի, դրա կայունության, պինինգի ազդեցության, արտաքին ուժերի նկատմամբ արձագանքի և կարգավորվածից դեպի դինամիկ կամ ապակարգավորված վիճակներ անցման օրինաչափությունների վրա։

Literature

Աշխատությունը նվիրված է Էլիաս Կանետիի ինքնակենսագրական արձակի ժանրային առանձնահատկությունների, կառուցվածքային սկզբունքների և գեղարվեստական կազմակերպման ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում կենսագրական փաստի և գեղարվեստական պատումի փոխհարաբերությունն է՝ այն դիտարկմամբ, թե ինչպես է անհատական հիշողությունը վերածվում գրականորեն կազմակերպված տեքստի։ Քննվում է հեղինակային «ես»-ի երկակի բնույթը, երբ պատմողը միաժամանակ հանդես է գալիս որպես անցյալի իրադարձությունների մասնակից և դրանք ժամանակային հեռավորությունից մեկնաբանող գիտակցություն։ Այս տեսանկյունից կարևորվում են հիշողության ընտրողականությունը, անցյալի վերակառուցման մեխանիզմները, ժամանակի կազմակերպումը և տարբեր կենսափուլերի միջև ստեղծվող իմաստային կապերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում ինքնակենսագրության, հուշագրության, վեպի, դիմանկարի և էսսեիստական արձակի հատկանիշների փոխներթափանցմանը, որի արդյունքում ձևավորվում է ժանրային առումով բազմաշերտ պատմողական կառուցվածք։ Ուսումնասիրվում են նաև առանձին դրվագների կառուցման սկզբունքները,人物ների ներկայացման եղանակները, երկխոսությունների, նկարագրությունների և հեղինակային մեկնաբանությունների գործառույթները։ Անհատական կյանքի պատմությունը դիտարկվում է ավելի լայն մշակութային և մտավոր միջավայրի հետ փոխկապակցված՝ բացահայտելով, թե ինչպես են ընտանիքը, կրթությունը, լեզվական միջավայրը, ընթերցանությունը, մշակութային հանդիպումները և հասարակական փորձառությունները մասնակցում պատմողի ինքնության ձևավորմանը։ Կարևոր խնդիր է բազմալեզու և բազմամշակութային կենսափորձի արտացոլումը, քանի որ լեզուն այստեղ կարող է հանդես գալ ոչ միայն որպես հաղորդակցության միջոց, այլև որպես հիշողության, ինքնաճանաչման և մշակութային պատկանելության կառուցման գործոն։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում է նաև ժամանակագրական հաջորդականության և թեմատիկ կազմակերպման հարաբերակցությունը՝ ցույց տալով, որ կենսագրական նյութը կարող է կառուցվել ոչ միայն իրադարձությունների հերթականությամբ, այլև կրկնվող պատկերների, գաղափարների և հիշողության առանցքային հանգույցների միջոցով։ Նման վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու փաստագրական հավաստիության և գեղարվեստական պայմանականության սահմանները, ինչպես նաև հեղինակի ինքնաներկայացման ռազմավարությունները։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը բացահայտում է կենսապատումի՝ որպես հիշողության, ինքնության և գրական ստեղծագործության փոխհարաբերությամբ ձևավորվող բարդ ժանրային համակարգի առանձնահատկությունները և դրա տեղը XX դարի եվրոպական ինքնակենսագրական արձակի զարգացման համատեքստում։

Mathematics

Գիրքը նվիրված է քվանտային մեխանիկայի շրջանակներում տոպոլոգիապես ոչ տրիվիալ օբյեկտների տեսական ուսումնասիրությանը և դրանց ֆիզիկական հատկությունների վերլուծությանը։ Աշխատությունում քննարկվում են այն համակարգերը և երևույթները, որոնց վարքը պայմանավորված է ոչ միայն տեղային ֆիզիկական պարամետրերով, այլև տարածության տոպոլոգիական կառուցվածքով ու գլոբալ բնութագրերով։ Հեղինակը ուսումնասիրում է քվանտային վիճակների առանձնահատկությունները, տոպոլոգիական ինվարիանտների դերը, մասնիկների և դաշտերի փոխազդեցության առանձնահատկությունները, ինչպես նաև այն երևույթները, որոնք առաջանում են ոչ սովորական երկրաչափական կամ տոպոլոգիական պայմաններում։ Գրքում կիրառվում են քվանտային տեսության, մաթեմատիկական ֆիզիկայի և դիֆերենցիալ երկրաչափության մեթոդներ՝ վերլուծելու բարդ քվանտային համակարգերի հատկությունները և դրանց հնարավոր կիրառությունները ժամանակակից ֆիզիկայում։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել տեսական ֆիզիկոսներին, քվանտային տեխնոլոգիաներով զբաղվող հետազոտողներին, մաթեմատիկական ֆիզիկայի մասնագետներին, ասպիրանտներին և ուսանողներին, ովքեր ուսումնասիրում են քվանտային երևույթների խորքային տեսական հիմքերը։

History

Աշխատությունը նվիրված է Լոռու պատմական տարածաշրջանի քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական զարգացումների ուսումնասիրությանը XVIII դարի վերջին և XIX դարի առաջին երեք տասնամյակների ընթացքում։ Քննարկվում են տարածաշրջանի պատմական աշխարհագրությունը, բնակավայրերի տարածքային տեղաբաշխումը, բնակչության կազմն ու թվաքանակի փոփոխությունները, ինչպես նաև տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական իրադարձությունների ազդեցությունը Լոռու հասարակական կյանքի վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տարածաշրջանի վարչաքաղաքական պատկանելության փոփոխություններին, վրացական թագավորությունների, պարսկական իշխանությունների և Ռուսական կայսրության քաղաքականության ազդեցությանը, ինչպես նաև Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող ռազմաքաղաքական գործընթացներին։ Ուսումնասիրվում են բնակչության էթնիկական և դավանական կազմը, հայկական բնակավայրերի պատմությունը, բնակչության տեղաշարժերը, գաղթերը և վերաբնակեցման գործընթացները։ Անդրադարձ է կատարվում գյուղական համայնքների սոցիալական կառուցվածքին, հողատիրական հարաբերություններին, գյուղատնտեսական զբաղմունքներին, անասնապահությանը, առևտրական կապերին և բնակչության տնտեսական գործունեության առանձնահատկություններին։ Կարևորվում են XVIII դարի վերջի և XIX դարի սկզբի պատերազմների, քաղաքական անկայունության և վարչական վերափոխումների ժողովրդագրական հետևանքները, ինչպես նաև բնակավայրերի զարգացման վրա դրանց ունեցած ազդեցությունը։ Դիտարկվում են նաև բնակչության հաշվառման պատմական աղբյուրները, հարկային և վարչական փաստաթղթերը, ճանապարհորդների տեղեկությունները, եկեղեցական գրանցումները և ժամանակաշրջանի այլ վավերագրական նյութերը՝ դրանց պատմագիտական արժեքի և հավաստիության տեսանկյունից։ Հետազոտության շրջանակում կարող են կիրառվել պատմահամեմատական, աղբյուրագիտական, վիճակագրական և պատմաժողովրդագրական վերլուծության մեթոդներ՝ տարածաշրջանի բնակչության տեղաբաշխման ու զարգացման օրինաչափությունները բացահայտելու նպատակով։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի Լոռու տարածաշրջանային պատմության, հայկական բնակավայրերի պատմական շարունակականության, ժողովրդագրական փոփոխությունների և XIX դարի սկզբի հասարակական գործընթացների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, ժողովրդագրագետների, ազգագրագետների, պատմական աշխարհագրության մասնագետների, հայրենագետների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։

Technology

Այս աշխատությունը նվիրված է անտենաների և նրանց շրջապատի օբյեկտների արդյունավետ տարածության (ԷՏՌ) չափման մեթոդների ուսումնասիրմանը մոտանման (near-field) տարածքում։ Նյութում ներկայացվում են անտենաների և օբյեկտների հաղորդիչ-առանցիչ հատկությունների գնահատման տեսական հիմքերը, մոդելավորման և փորձարարական չափումների մեթոդները, ինչպես նաև մոտակա դաշտի պայմաններում ֆիզիկական գործընթացների ազդեցությունը էֆեկտիվ տարածության ցուցանիշների վրա։ Աշխատությունում քննարկվում են տարբեր անտենաների կառուցվածքների ազդեցությունը չափման ճշգրտության վրա, օբյեկտների ռեֆլեքսիվ և դիսպերսիոն հատկությունները, լաբորատոր ու դաշտային փորձարկման տեխնիկները և անտենաների վերլուծության համար կիրառվող մաթեմատիկական մոդելները։ Նյութը նպատակ ունի ապահովել անտենաների դիզայնի, ռադիոէլեկտրոնիկայի և շտապված փոխանցումների ոլորտների մասնագետների համար անհրաժեշտ գիտելիքներ՝ բարձրացնելով անտենաների և օբյեկտների միջազգայն near-field չափման ճշգրտությունն ու արդյունավետությունը։

Economics

Այս աշխատությունը նվիրված է առևտրական ծառայությունների արդյունավետության բարձրացման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը Հայաստանի Հանրապետության օրինակով։ Աշխատանքում առևտրական ծառայությունները դիտարկվում են որպես տնտեսության կարևորագույն ոլորտներից մեկը, որը միավորում է ապրանքների իրացման, սպառողների սպասարկման, վաճառքի կազմակերպման և շուկայական պահանջարկի բավարարման գործընթացները։ Ուսումնասիրության հիմնական նպատակն է բացահայտել այն գործոնները, որոնք ազդում են առևտրական ծառայությունների որակի և արդյունավետության վրա, ինչպես նաև ներկայացնել դրանց կատարելագործման հնարավոր ուղղությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում սպառողների պահանջարկի և վարքագծի փոփոխություններին, սպասարկման մշակույթին, ապրանքների տեսականու ձևավորմանը, գնային քաղաքականությանը, վաճառքի կազմակերպմանը և ժամանակակից տեղեկատվական ու թվային տեխնոլոգիաների կիրառմանը։ ՀՀ տնտեսության առանձնահատկությունների համատեքստում կարող են ուսումնասիրվել նաև մրցակցության մակարդակը, առևտրային կազմակերպությունների կառավարման արդյունավետությունը, աշխատակիցների մասնագիտական պատրաստվածությունը, սպասարկման արագությունն ու մատչելիությունը, ինչպես նաև սպառողների բավարարվածության մակարդակը։ Աշխատանքը կարևորում է առևտրական ծառայությունների արդյունավետության գնահատման տնտեսական ցուցանիշները և դրանց բարելավման մեխանիզմները՝ հաշվի առնելով ինչպես ձեռնարկությունների շահութաբերությունը, այնպես էլ սպառողների համար ստեղծվող արժեքը։ Քննարկվում են նաև էլեկտրոնային առևտրի, անկանխիկ վճարումների, թվային մարքեթինգի և հաճախորդների սպասարկման ժամանակակից մեթոդների ազդեցությունը ոլորտի զարգացման վրա։ Ուսումնասիրության արդյունքում հնարավոր է առանձնացնել այն հիմնական խնդիրները, որոնք սահմանափակում են առևտրական ծառայությունների արդյունավետությունը Հայաստանում, և առաջարկել դրանց հաղթահարման ուղղություններ՝ ծառայությունների որակի բարձրացում, կառավարման կատարելագործում, նոր տեխնոլոգիաների ներդրում, անձնակազմի մասնագիտական զարգացում և հաճախորդների պահանջներին առավել արագ ու ճկուն արձագանքում։