Հողի շուկայի ձևավորման հիմնահարցերը ՀՀ -ում

Medicine

Աշխատությունը նվիրված է ծննդատանը մոր և նորածնի համատեղ գտնվելու արդյունավետության գնահատմանը։ Հետազոտության կենտրոնում այն մոտեցումն է, որի դեպքում ծննդաբերությունից հետո մայրը և նորածինը հնարավորինս երկար ժամանակ մնում են նույն սենյակում՝ նպաստելով նրանց վաղ և շարունակական շփմանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում գնահատվում են նման կազմակերպման ազդեցությունը նորածնի խնամքի, կրծքով կերակրման ձևավորման, մոր և երեխայի փոխադարձ հարմարման և մայրական խնամքի հմտությունների զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մոր՝ նորածնի կարիքները ճանաչելու և ինքնուրույն խնամք իրականացնելու կարողությանը, ինչպես նաև երեխայի սնուցման և քնի ռեժիմի կազմակերպմանը։ Աշխատությունը կարող է ուսումնասիրել նաև մոր և երեխայի վաղ ֆիզիկական ու հուզական շփման ազդեցությունը նրանց միջև կապի ձևավորման և մայրական վստահության բարձրացման վրա։ Միաժամանակ գնահատվում են համատեղ գտնվելու հնարավոր դժվարությունները, բժշկական հակացուցումները և այն պայմանները, որոնց դեպքում անհրաժեշտ է լրացուցիչ մասնագիտական աջակցություն։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է նաև բուժանձնակազմի դերը․ բուժքույրերի և բժիշկների խորհրդատվությունը, նորածնի խնամքի վերաբերյալ ուսուցումը և կրծքով կերակրման աջակցությունը կարող են էապես ազդել այս մոդելի արդյունավետության վրա։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ ծննդատների աշխատանքի կազմակերպման, մայրերի և նորածինների խնամքի որակի բարձրացման և ընտանիքակենտրոն բժշկական մոտեցումների զարգացման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել մանկաբարձներին, նեոնատոլոգներին, մանկաբույժներին, բուժքույրերին, հանրային առողջապահության մասնագետներին, բժշկական հաստատությունների ղեկավարներին և մայրական ու մանկական առողջության ոլորտում հետազոտություններ իրականացնող մասնագետներին։

Linguistics

Աշխատությունը նվիրված է անգլերենում իտալերենից փոխառված բառերի իմաստային և հնչյունական փոփոխությունների ուսումնասիրությանը՝ լեզվական փոխառությունը դիտարկելով որպես տարբեր լեզուների ու մշակույթների փոխազդեցության կարևոր դրսևորում։ Հետազոտության առանցքում այն գործընթացներն են, որոնց միջոցով իտալական ծագում ունեցող բառերը մուտք են գործել անգլերենի բառապաշար, հարմարվել ընդունող լեզվի հնչյունական համակարգին և ժամանակի ընթացքում ենթարկվել իմաստային վերափոխումների։ Քննվում են փոխառությունների տարածման պատմամշակութային նախադրյալները՝ հատկապես երաժշտության, կերպարվեստի, ճարտարապետության, գրականության, առևտրի, խոհանոցի և հասարակական կյանքի այն ոլորտները, որտեղ իտալական մշակույթի ազդեցությունը նպաստել է նոր բառային միավորների ներթափանցմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում արտասանական հարմարեցմանը՝ դիտարկելով հնչյունների փոխարինումը, շեշտադրության փոփոխությունը, վանկային կառուցվածքի վերաձևավորումը և այն դեպքերը, երբ բառի անգլերեն արտասանությունը աստիճանաբար հեռացել է սկզբնաղբյուր լեզվի ձևից։ Իմաստաբանական մակարդակում ուսումնասիրվում են բառերի նշանակության նեղացման, ընդլայնման, մասնագիտացման և այլ փոփոխությունների գործընթացները, ինչպես նաև այն դեպքերը, երբ փոխառված բառը անգլերենում ձեռք է բերել սկզբնական լեզվում չունեցած լրացուցիչ նշանակություններ կամ ոճական երանգներ։ Կարևորվում է փոխառությունների ժամանակագրական համեմատությունը, քանի որ տարբեր պատմական փուլերում մուտք գործած բառերը կարող են ցուցաբերել հնչյունական և իմաստային յուրացման տարբեր աստիճաններ։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս տարբերակելու ամբողջությամբ յուրացված բառերը և այն միավորները, որոնք շարունակում են պահպանել իրենց օտարալեզու ծագումը մատնանշող որոշ առանձնահատկություններ։ Անդրադարձ է կատարվում նաև փոխառությունների բառարանային ներկայացմանը, տարբեր ժամանակաշրջանների բառարաններում դրանց արտասանության և նշանակությունների արձանագրմանը։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը համադրում է բառագիտության, իմաստաբանության, հնչյունաբանության, ստուգաբանության և լեզվական շփումների տեսության մոտեցումները՝ բացահայտելով, թե ինչպես է անգլերենի լեզվական համակարգը յուրացրել և վերափոխել իտալական ծագում ունեցող բառապաշարը։

Informatics

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է թվային պատկերների մշակման ոլորտում վեյվլեթատիպ նոր ձևափոխությունների սինթեզման խնդիրներին և դրանց կիրառման հնարավորություններին պատկերների վերլուծության, բարելավման և սեղմման գործընթացներում։ Աշխատությունում դիտարկվում են Վեյվլեթային ձևափոխություն-ի հիման վրա կառուցված նոր ալգորիթմական մոտեցումներ, որոնք նպատակ ունեն բարձրացնել պատկերների ներկայացման ճշգրտությունը և արդյունավետությունը՝ հատկապես աղմկոտ կամ ցածր որակի տվյալների դեպքում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բազմամասշտաբ վերլուծության սկզբունքներին, որոնք թույլ են տալիս պատկերները ներկայացնել տարբեր հաճախականային բաղադրիչների միջոցով՝ ապահովելով ինչպես տեղային, այնպես էլ գլոբալ առանձնահատկությունների ճշգրիտ նկարագրում։ Քննարկվում են նաև նոր սինթեզված ձևափոխությունների կառուցման մեթոդները, որոնք միավորում են դասական վեյվլեթային մոտեցումները և ժամանակակից հարմարվող ֆիլտրացիոն տեխնիկաները՝ նպատակ ունենալով բարելավել պատկերների վերականգնման, եզրերի հայտնաբերման և սեղմման արդյունավետությունը։ Աշխատությունում ընդգծվում է, որ առաջարկվող մեթոդները կարող են կիրառվել բժշկական պատկերների մշակման, արբանյակային տվյալների վերլուծության և համակարգչային տեսողության տարբեր խնդիրներում՝ ապահովելով ավելի բարձր կայունություն և հաշվարկային արդյունավետություն։

Sociology

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է հետխորհրդային Հայաստանում ձևավորված միգրացիոն գործընթացների համակողմանի ուսումնասիրությանը, դրանց առաջացման պատճառների, զարգացման հիմնական փուլերի, սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական հետևանքների, ինչպես նաև պետական կարգավորման հնարավոր ուղղությունների և հեռանկարների վերլուծությանը։ Հետխորհրդային ժամանակաշրջանում Հայաստանի միգրացիոն պատկերը կտրուկ փոխվել է․ խորհրդային համակարգի փլուզումը, տնտեսական ճգնաժամը, գործազրկությունը, կենսամակարդակի անկումը, տարածաշրջանային հակամարտությունները և սոցիալական անորոշությունը նպաստել են բնակչության լայնածավալ արտագաղթին։ Պաշտոնական քաղաքականության մակարդակում միգրացիայի կառավարումը հետագայում ձևավորվել է որպես առանձին պետական ուղղություն, իսկ երկարաժամկետ արտահոսքը դիտարկվել է նաև ժողովրդագրական և զարգացման խնդիրների համատեքստում։ Ուսումնասիրության առանցքային խնդիրներից է միգրացիոն գործընթացների պատճառահետևանքային կապերի բացահայտումը։ Հայաստանից բնակչության արտահոսքը պայմանավորվել է ոչ միայն տնտեսական գործոններով, այլև աշխատանքի և եկամուտների ավելի բարձր հնարավորություններ որոնելու, ընտանիքի անդամների միավորման, սոցիալական և քաղաքական անորոշության, կրթական ու մասնագիտական հեռանկարների, ինչպես նաև միջազգային միգրացիոն ցանցերի ձևավորման ազդեցությամբ։ Հատկապես կարևոր է այն հանգամանքը, որ մեկնելու որոշումը հաճախ պայմանավորված է միաժամանակ մի քանի գործոններով․ տնտեսական դժվարությունները կարող են զուգակցվել ընտանիքի անդամների նախկին միգրացիայով, արտերկրում աշխատանքի հնարավորությունների առկայությամբ և տվյալ երկրի հետ ձևավորված սոցիալական կապերով։ Հետխորհրդային Հայաստանում միգրացիոն գործընթացների առանձնահատկություններից է դրանց բազմաձև բնույթը։ Արտագաղթի կողքին գոյություն են ունեցել ժամանակավոր և սեզոնային աշխատանքային միգրացիաներ, վերադարձի հոսքեր, ներքին տեղաշարժեր, փախստականների և հարկադիր տեղահանվածների շարժեր, ինչպես նաև օտարերկրյա քաղաքացիների ներհոսք։ Հայաստանի պետական միգրացիոն քաղաքականության փաստաթղթերը 1990-ականներից ի վեր առանձնացրել են փախստականների ընդունման և պաշտպանության, արտագաղթի կարգավորման, սեզոնային աշխատանքային միգրանտների իրավունքների պաշտպանության, վերադարձողների վերաինտեգրման և այլ ուղղություններ։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչ է միգրացիայի ժողովրդագրական ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Երկարատև բնակչության արտահոսքը կարող է ազդել բնակչության թվաքանակի, տարիքային և սեռային կառուցվածքի, ծնելիության, աշխատունակ բնակչության մասնաբաժնի և տարածքային բնակեցման վրա։ Առանձնահատուկ խնդիր է երիտասարդ և բարձր որակավորում ունեցող մասնագետների արտահոսքը, որը կարող է թուլացնել երկրի մարդկային կապիտալը և սահմանափակել տնտեսական զարգացման ներուժը։ «Ուղեղների արտահոսքի» կանխարգելումն ու ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավումը վաղուց ընդգրկվել են Հայաստանի միգրացիոն քաղաքականության նպատակների շրջանակում։ Միգրացիան, սակայն, ունի ոչ միայն բացասական հետևանքներ։ Արտերկրում աշխատող քաղաքացիների դրամական փոխանցումները կարող են նշանակալի դեր ունենալ տնային տնտեսությունների եկամուտների, սպառման, կրթության, բնակարանային պայմանների և որոշ դեպքերում նաև ներդրումների համար։ Արտաքին աշխատանքային փորձը կարող է նպաստել մասնագիտական հմտությունների ձեռքբերմանը, որոնք վերադարձի դեպքում հնարավոր է օգտագործել Հայաստանի տնտեսության մեջ։ Այդ պատճառով արդյունավետ քաղաքականությունը պետք է ոչ թե միայն փորձի սահմանափակել բնակչության շարժունակությունը, այլ ստեղծի անվտանգ, օրինական և փոխշահավետ միգրացիայի պայմաններ։ Միգրացիայի կարգավորման կարևոր ուղղություն է աշխատանքային միգրացիայի կառավարումը։ Հայաստանի քաղաքացիների արտագնա աշխատանքի դեպքում անհրաժեշտ է ապահովել նրանց իրավունքների և շահերի պաշտպանությունը, օրինական աշխատանքի հնարավորությունների ընդլայնումը, օտարերկրյա աշխատաշուկաների վերաբերյալ տեղեկատվության հասանելիությունը և անօրինական միջնորդությունների ու շահագործման ռիսկերի նվազեցումը։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս միգրացիան դիտարկել ոչ միայն որպես սոցիալական խնդիր, այլև որպես աշխատաշուկայի և տնտեսական զարգացման կառավարման բաղադրիչ։ Պետական քաղաքականության մյուս կարևոր ուղղությունը վերադարձի և վերաինտեգրման խթանումն է։ Արտերկրից վերադարձած անձանց համար աշխատանքի, բնակության, կրթության, սոցիալական ծառայությունների և ձեռնարկատիրական գործունեության հասանելիության ապահովումը կարող է մեծացնել վերադարձի կայունությունը։ Հայաստանի միգրացիոն քաղաքականության ավելի նոր հայեցակարգային փաստաթղթերում վերադարձի և հայրենադարձության խրախուսումը կապվում է նաև ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման նպատակների հետ։ Ուսումնասիրությունը կարևորում է նաև ներգաղթի և օտարերկրյա քաղաքացիների ինտեգրման հարցը։ Հայաստանի համար միգրացիոն գործընթացների փոփոխվող բնույթը նշանակում է, որ երկիրը աստիճանաբար պետք է հաշվի առնի ոչ միայն քաղաքացիների արտագաղթի, այլև օտարերկրյա քաղաքացիների մուտքի, կացության, աշխատանքի և հասարակության մեջ ինտեգրման խնդիրները։ Միգրացիայի կառավարման արդի մոտեցումները ներառում են օտարերկրացիների հետ կապված վարչական ընթացակարգերի կատարելագործում, ծառայությունների մատուցման արդյունավետության բարձրացում, միգրացիոն տվյալների բարելավում և պետական կառույցների միջև համակարգված համագործակցություն։ Միգրացիոն գործընթացների կարգավորման համար առանցքային նշանակություն ունի նաև վիճակագրական և տեղեկատվական համակարգերի կատարելագործումը։ Միգրացիայի իրական ծավալների և կառուցվածքի գնահատումը բարդ է, քանի որ ժամանակավոր և մշտական տեղաշարժերը միշտ չէ, որ ամբողջությամբ արտացոլվում են պաշտոնական վիճակագրության մեջ։ Հետևաբար արդյունավետ քաղաքականության համար անհրաժեշտ է ունենալ հնարավորինս ամբողջական տվյալներ՝ ըստ տարիքային, սեռային, կրթական, մասնագիտական և տարածքային հատկանիշների։ Հայաստանի գործող միգրացիոն քաղաքականության փաստաթղթերում ևս ընդգծվում է միգրացիոն հոսքերի և գործընթացների վիճակագրության բարելավման անհրաժեշտությունը և քաղաքականության ձևավորման ավելի մեծ փաստահենությունը։ Կարևոր ուղղություն է միգրացիայի և տնտեսական զարգացման փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը։ Եթե երկրում ստեղծվում են բարձր արտադրողականությամբ աշխատատեղեր, մրցունակ աշխատավարձեր, մասնագիտական առաջխաղացման հնարավորություններ և ձեռնարկատիրական բարենպաստ միջավայր, կարող է նվազել հարկադիր կամ տնտեսական դրդապատճառներով արտագաղթի ճնշումը։ Միաժամանակ տնտեսական քաղաքականությունը կարող է օգտագործել միգրացիոն կապիտալը՝ վերադարձողների գիտելիքները, սփյուռքի մասնագիտական ցանցերը, դրամական փոխանցումները և ներդրումային ներուժը երկրի զարգացման նպատակներով ուղղորդելու համար։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ ունի նաև միգրացիայի սոցիալական կողմը։ Միգրացիան կարող է փոխել ընտանիքի կառուցվածքը, երեխաների դաստիարակության պայմանները, համայնքային հարաբերությունները և սոցիալական կապերը։ Երկարատև բաժանումը կարող է առաջացնել ընտանիքի անդամների միջև սոցիալական և հոգեբանական խնդիրներ, մինչդեռ վերադարձը միշտ չէ, որ ինքնաբերաբար նշանակում է լիարժեք վերաինտեգրում։ Հետևաբար միգրացիոն քաղաքականությունը պետք է ներառի ոչ միայն վարչական և տնտեսական, այլև սոցիալական աջակցության մեխանիզմներ։ Հետխորհրդային Հայաստանի միգրացիոն քաղաքականության զարգացման ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ոլորտը աստիճանաբար անցել է առանձին խնդիրների լուծումից դեպի ավելի համապարփակ կառավարման մոտեցում։ 2000 թվականից ի վեր ընդունվել են մի շարք հայեցակարգային և ռազմավարական փաստաթղթեր, որոնք տարբեր փուլերում սահմանել են միգրացիոն քաղաքականության առաջնահերթությունները։ Դրանցում ընդգրկվել են անկանոն միգրացիայի կանխարգելումը, սահմանների և օտարերկրացիների կացության կառավարումը, վերադարձողների վերաինտեգրումը, աշխատուժի միջազգային շարժունակությունը, ապաստանի համակարգը և միգրացիոն տվյալների բարելավումը։ Արդի փուլում կարգավորման հեռանկարներից մեկը ինստիտուցիոնալ համակարգի հետագա ամրապնդումն է։ 2026 թվականին Հայաստանի ՆԳ նախարարության ներկայացմամբ՝ միգրացիայի կառավարումը շարունակում է մնալ երկրի կարևոր օրակարգային ուղղություններից, իսկ առաջնահերթությունների շարքում նշվում են ինստիտուցիոնալ դիմակայունությունը, քաղաքացիակենտրոն ծառայությունները, թվային փոխակերպումը, բնակչության պետական ռեգիստրի կատարելագործումը և աշխատանքի ու կեցության թույլտվությունների թվայնացումը։ Նշվել է նաև նոր միգրացիոն ռազմավարության մշակման առաջնահերթությունը։ Այս ամենը վկայում է այն մասին, որ միգրացիայի կառավարման ապագա համակարգը պետք է հիմնված լինի տվյալների վրա, արագ արձագանքի միգրացիոն հոսքերի փոփոխություններին և միաժամանակ համադրի ժողովրդագրական, տնտեսական, սոցիալական և անվտանգության նպատակները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը միգրացիան ներկայացնում է որպես Հայաստանի հետխորհրդային զարգացման ամենաբարդ և բազմաշերտ խնդիրներից մեկը։ Դրա կարգավորումը չի կարող սահմանափակվել արտագաղթի կանխարգելմամբ․ անհրաժեշտ է միաժամանակ զարգացնել աշխատաշուկան, բարձրացնել կյանքի որակը, պաշտպանել արտագնա աշխատողների իրավունքները, խթանել վերադարձն ու հայրենադարձությունը, աջակցել վերադարձողների վերաինտեգրմանը, կատարելագործել օտարերկրյա քաղաքացիների ընդունման և ինտեգրման համակարգերը, զարգացնել միգրացիոն վիճակագրությունը և օգտագործել սփյուռքի մարդկային ու տնտեսական ներուժը։ Այս մոտեցման դեպքում միգրացիան կարող է աստիճանաբար վերածվել ոչ միայն ժողովրդագրական մարտահրավերի, այլև մարդկային կապիտալի, միջազգային շարժունակության և տնտեսական զարգացման կառավարվող ռեսուրսի։

Journalism

Նյութը նվիրված է վառելիքի պահեստում տեղի ունեցած պայթյունի հետևանքների լուսաբանմանը, որի ընթացքում զոհերի թիվը հասել է 68-ի։ Աշխատանքը ներկայացնում է խոշոր տեխնածին աղետի զարգացումները, փրկարարական գործողությունների ընթացքը, մարդկային կորուստների մասշտաբները և արտակարգ իրավիճակների կառավարման խնդիրները։ Նյութում անդրադարձ է կատարվում պայթյունի հնարավոր պատճառներին, անվտանգության համակարգերի դերին, վառելիքի պահեստավորման հետ կապված ռիսկերին և նման դեպքերի կանխարգելման անհրաժեշտությանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տուժածների օգնության կազմակերպմանը, բժշկական ծառայությունների աշխատանքին, ենթակառուցվածքների վնասներին և տեղի բնակչության վրա աղետի սոցիալական ազդեցությանը։ Ներկայացված տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել տեխնածին վթարների հետևանքները, ճգնաժամային իրավիճակներում կառավարման մեխանիզմները և անվտանգության չափանիշների պահպանման կարևորությունը։ Նյութը կարող է հետաքրքրել լրագրողներին, հետազոտողներին, արտակարգ իրավիճակների կառավարման մասնագետներին, անվտանգության ոլորտի աշխատակիցներին և ժամանակակից աղետների ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողներին։

Finance

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում համայնքների բյուջեների ֆինանսական բազայի ամրապնդման հնարավորությունների և հիմնական ուղղությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում են համայնքային ֆինանսների ձևավորման աղբյուրները, սեփական եկամուտների կառուցվածքը, պետական բյուջեից տրամադրվող ֆինանսական միջոցները, ֆինանսական համահարթեցման մեխանիզմները և համայնքների ֆինանսական ինքնուրույնության մակարդակը։ ՀՀ-ում ֆինանսական համահարթեցման համակարգի նպատակներից է տարբեր ֆինանսական կարողություններ ունեցող համայնքների միջև տարբերությունների մեղմացումը և համայնքների ֆինանսական կարողությունների ամրապնդումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում համայնքների սեփական եկամուտների ավելացման հնարավորություններին, այդ թվում՝ տեղական հարկերի և տուրքերի հավաքագրման արդյունավետության բարձրացմանը, համայնքային գույքի արդյունավետ կառավարմանը, տեղական տնտեսական գործունեության խթանմանը և լրացուցիչ ֆինանսական աղբյուրների ներգրավմանը։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել նաև պետական ֆինանսական աջակցության տարբեր ձևերը՝ ֆինանսական համահարթեցման դոտացիաները, սուբվենցիաները և համայնքներին ուղղվող այլ հատկացումները։ Պաշտոնական միջնաժամկետ տվյալների համաձայն՝ ֆինանսական համահարթեցման դոտացիաների նախատեսվող ծավալը 2024 թվականի շուրջ 85.3 մլրդ դրամից 2026 թվականին նախատեսվում էր հասցնել շուրջ 110.1 մլրդ դրամի։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է համայնքների ֆինանսական կայունության և ինքնուրույնության բարձրացման այնպիսի մեխանիզմների ուսումնասիրությունը, որոնք կնվազեցնեն միայն պետական փոխանցումներից կախվածությունը և կխթանեն համայնքների սեփական եկամտային ներուժի օգտագործումը։ Կարող են դիտարկվել նաև համայնքային ներդրումային ծրագրերի իրականացումը, պետական և համայնքային համաֆինանսավորումը, վարկային միջոցների ներգրավումը, երկարաժամկետ կապիտալ պլանավորումը և ֆինանսական կառավարման կարողությունների զարգացումը։ Պետական քաղաքականության փաստաթղթերում ևս ընդգծվում են համայնքների ֆինանսական վիճակի վերլուծության, վարկունակության գնահատման, վարկավորման և լրացուցիչ եկամուտների ապահովման կարողությունների զարգացման անհրաժեշտությունը։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են օգտագործվել ՀՀ համայնքների ֆինանսական ինքնուրույնության բարձրացման, բյուջետային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման, տեղական զարգացման ծրագրերի ֆինանսավորման և համայնքների միջև սոցիալ-տնտեսական տարբերությունների մեղմացմանն ուղղված քաղաքականության կատարելագործման համար։