Ready-made Materials

Այս ուսումնական գիրքը նախատեսված է գրագիտության սկզբնական հիմքերի յուրացման և ընթերցանության առաջին հմտությունների ձևավորման համար։ Այն միավորում է այբբենարանի և հեգարանի գործառույթները՝ սովորողին աստիճանաբար ծանոթացնելով տառերին, դրանց հնչյուններին, վանկերի կազմությանը և բառերի ճիշտ ընթերցմանը։ Այբբենական ուսուցումը հիմք է ստեղծում գրավոր խոսքի ճանաչման համար, իսկ հեգարանի միջոցով սովորողը վարժվում է տառերն ու վանկերը հաջորդաբար արտասանելուն, բառերը հնչյունային մասերի բաժանելուն և ընթերցանության սահունությունը զարգացնելուն։ Նման ձեռնարկները կարևոր նշանակություն են ունեցել տարրական կրթության տարածման գործում, քանի որ երեխաներին հնարավորություն են տվել գրագիտությունն освоել աստիճանական և համակարգված եղանակով։ Գիրքը կարող էր ծառայել նաև ուսուցիչների և ընտանիքների համար՝ որպես սկզբնական ուսուցման օժանդակ նյութ։ Այն արտացոլում է 19-րդ դարի հայկական կրթական միջավայրում մայրենի լեզվով ուսուցման, ընթերցանության տարածման և դպրոցական նյութերի մշակման կարևորությունը։ Այսպիսի հրատարակությունները նպաստել են գրավոր մշակույթի ամրապնդմանը և կրթության հասանելիության ընդլայնմանը։

Այս ուսումնական գիրքը նախատեսված է քրդերեն և հայերեն լեզուներով գրագիտության սկզբնական ուսուցման համար։ Այն ներկայացնում է երկու լեզուների այբուբեններն ու գրավոր խոսքի հիմունքները՝ նպաստելով տառերի ճանաչմանը, դրանց հնչյունական արժեքների ընկալմանը, վանկերի կազմմանը և բառերի ընթերցման առաջին հմտությունների ձևավորմանը։ Երկլեզու կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս զուգահեռ ծանոթանալու քրդերենին և հայերենին, համեմատելու դրանց գրային համակարգերը և զարգացնելու լեզվական գիտելիքները։ Նման այբբենարանները կարևոր դեր են ունեցել այն համայնքների կրթական կյանքում, որտեղ տարբեր լեզուներով խոսող մարդիկ ապրել և հաղորդակցվել են միմյանց հետ։ Գիրքը կարող էր օգտակար լինել ինչպես երեխաների առաջին ուսուցման, այնպես էլ քրդերեն կամ հայերեն սովորել ցանկացող մեծահասակների համար։ Այն նպաստում է տարրական ընթերցանության և գրելու կարողությունների զարգացմանը, ինչպես նաև երկու լեզվական միջավայրերի միջև հաղորդակցության ամրապնդմանը։ Այս հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի հայերեն և քրդերեն երկլեզու կրթական գրականության պատմության մեջ՝ արտացոլելով լեզվական բազմազանության պայմաններում գրագիտության տարածման և կրթության հասանելիության ընդլայնման ձգտումը։

Անջելո» խորագրով ստեղծագործությունը պատկանում է գեղարվեստական գրականության այն երկերի շարքին, որոնցում կենտրոնական կերպարի միջոցով բացահայտվում են մարդկային բնավորության, զգացմունքների և հասարակական հարաբերությունների տարբեր կողմերը։ Անջելո անունը որպես ստեղծագործության վերնագիր ընթերցողի ուշադրությունը կենտրոնացնում է անհատական կերպարի և նրա շուրջ ձևավորվող իրադարձությունների վրա։ Նման գրական երկերում հաճախ ուսումնասիրվում են սիրո, պատվի, հավատարմության, պարտքի, իշխանության և արդարության թեմաները, ինչպես նաև անհատի ու հասարակության միջև առաջացող հակասությունները։ Ստեղծագործության ժանրային և սյուժետային առանձնահատկությունները միայն վերնագրից հստակ որոշել հնարավոր չէ, սակայն այն կարելի է դիտարկել 19-րդ դարի հայերեն գեղարվեստական հրատարակությունների այն միջավայրում, որտեղ եվրոպական գրականության ստեղծագործությունները հասանելի էին դառնում հայ ընթերցողին։ Այսպիսի երկերի տարածումը նպաստել է գրական ճաշակի ընդլայնմանը, տարբեր մշակույթների գեղարվեստական ավանդույթների ճանաչմանը և հայ գրական միջավայրի հարստացմանը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում Զմյուռնիայի հայ տպագրական կյանքի, 19-րդ դարի գեղարվեստական հրատարակությունների և հայերեն թարգմանական գրականության պատմության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է մարդու կյանքի երկու կարևոր բաղադրիչներին՝ աշխատանքին և հանգստին՝ դիտարկելով դրանց նշանակությունը անհատի զարգացման, առօրյա կյանքի կազմակերպման և հասարակական բարօրության տեսանկյունից։ Աշխատանքը ներկայացվում է որպես մարդու պարտականությունների, ինքնուրույնության, օգտակար գործունեության և անձնական կարողությունների դրսևորման կարևոր միջոց, իսկ հանգիստը՝ որպես ուժերի վերականգնման, առողջության պահպանման և հոգեկան հավասարակշռության անհրաժեշտ պայման։ Այս երկու հասկացությունների համադրությունը հնարավորություն է տալիս խորհելու ժամանակի ճիշտ օգտագործման, պարտականությունների և անձնական կարիքների միջև հավասարակշռություն պահպանելու, ինչպես նաև աշխատասիրության ու չափավորության արժեքների շուրջ։ Նման թեմաներով գրականությունը կարևոր նշանակություն է ունեցել հասարակական և բարոյական դաստիարակության գործում՝ խրախուսելով նպատակասլացությունը, կարգապահությունը, պատասխանատվությունը և առողջ կենսակերպը։ Աշխատանքի ու հանգստի ճիշտ հարաբերակցությունը դիտարկվում է ոչ միայն անհատի, այլև ընտանիքի և հասարակության կյանքի կազմակերպման տեսանկյունից։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայերեն հասարակական-խրատական գրականության, աշխատանքային մշակույթի ձևավորման և ժամանակաշրջանի բարոյակրթական պատկերացումների ուսումնասիրության համար։

Ն. Մելիք-Թանգյանի աշխատությունը նվիրված է աշխարհաբարի քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրությանն ու ուսուցմանը։ Այն կարևոր նշանակություն ունի հայերենի նոր գրական լեզվի՝ աշխարհաբարի կանոնների ներկայացման և համակարգման տեսանկյունից։ Քերականական ձեռնարկի հիմնական նպատակը լեզվի կառուցվածքը հասկանալի դարձնելն է՝ ընթերցողին ծանոթացնելով բառերի կազմությանը, խոսքի մասերին, դրանց քերականական հատկանիշներին, բառերի փոփոխության ձևերին և նախադասության կառուցման սկզբունքներին։ Նման աշխատությունները նպաստել են գրավոր և բանավոր խոսքի ճիշտ կիրառությանը, լեզվական գիտելիքների խորացմանը և գրագիտության մակարդակի բարձրացմանը։ Աշխարհաբարի քերականության ուսումնասիրությունը կարևոր էր հատկապես այն ժամանակաշրջանում, երբ հայերեն գրական լեզուն զարգանում և ավելի լայն տարածում էր ստանում կրթության, մամուլի, գրականության ու հասարակական հաղորդակցության ոլորտներում։ Ձեռնարկը կարող էր ծառայել որպես ուսումնական նյութ՝ օգնելով սովորողներին յուրացնել լեզվական կանոնները, տարբերակել քերականական ձևերը և ավելի ճշգրիտ արտահայտել մտքերը։ Աշխատությունը արժեքավոր է հայերենի քերականագիտության պատմության, աշխարհաբարի զարգացման, Նոր Ջուղայի կրթական միջավայրի և 19-րդ դարի վերջի ու 20-րդ դարի սկզբի հայերեն լեզվաբանական գրականության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը բնական աշխարհագրության ուսումնական ձեռնարկ է, որի նպատակն է ընթերցողին ներկայացնել Երկրի բնության, աշխարհագրական միջավայրի և բնական երևույթների վերաբերյալ համակարգված գիտելիքներ։ Այն ընդգրկում է բնական աշխարհագրության հիմնական ուղղությունները՝ ցամաքների ու ջրային տարածքների առանձնահատկությունները, լեռների և հարթավայրերի կառուցվածքը, գետերի, լճերի, ծովերի ու օվկիանոսների նշանակությունը, ինչպես նաև կլիմայական պայմանների և բնական միջավայրի բազմազանությունը։ Վերնագրում ընդգծված նորագույն տեղեկությունների սկզբունքը վկայում է աշխարհագրական գիտելիքները ժամանակի գիտական պատկերացումներին համապատասխան ներկայացնելու ձգտման մասին։ Այսպիսի ձեռնարկները նպաստել են բնության մասին պատկերացումների ընդլայնմանը, աշխարհագրական երևույթների միջև կապերի բացահայտմանը և շրջակա միջավայրի օրինաչափությունների ըմբռնմանը։ Դրանք կարևոր նշանակություն են ունեցել դպրոցական ու ինքնակրթական գործընթացներում՝ զարգացնելով դիտարկման, համեմատության, տարածական կողմնորոշման և բնագիտական մտածողության հմտությունները։ Աշխատությունը նաև արտացոլում է 19-րդ դարի հայերեն կրթական գրականության մեջ բնական գիտությունների նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը և գիտելիքը մայրենի լեզվով մատչելի դարձնելու ձգտումը։ Այն արժեքավոր է բնական աշխարհագրության դասավանդման պատմության, ժամանակաշրջանի գիտական պատկերացումների և հայերեն բնագիտական գրականության զարգացման ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է բնական աշխարհագրության հիմնական գիտելիքները՝ ընթերցողին ծանոթացնելով Երկրի բնական կառուցվածքին, մակերևույթի առանձնահատկություններին և բնության մեջ տեղի ունեցող երևույթներին։ Բնական աշխարհագրությունը ուսումնասիրում է ցամաքներն ու ջրային տարածքները, լեռներն ու հարթավայրերը, գետերն ու լճերը, ծովերն ու օվկիանոսները, ինչպես նաև մթնոլորտային պայմանները, կլիմայական տարբերությունները և բնական միջավայրի բազմազանությունը։ «Նորագույն տեղեկությունների համաձայն» ձևակերպումը ցույց է տալիս, որ հրատարակության նպատակներից է եղել ընթերցողին ներկայացնել տվյալ ժամանակաշրջանում արդիական համարվող աշխարհագրական գիտելիքները և գիտական պատկերացումները։ Նման ուսումնական ձեռնարկները կարևոր դեր են ունեցել բնության մասին համակարգված գիտելիքներ տարածելու գործում՝ օգնելով հասկանալ աշխարհագրական երևույթների փոխկապակցվածությունը և բնական պայմանների ազդեցությունը մարդկանց կյանքի ու գործունեության վրա։ Դրանք զարգացրել են դիտարկելու, համեմատելու և տարածականորեն կողմնորոշվելու կարողությունները՝ նպաստելով նաև բնագիտական մտածողության ձևավորմանը։ Աշխատությունը կարևոր տեղ ունի հայերեն աշխարհագրական գրականության զարգացման պատմության մեջ, քանի որ արտացոլում է բնական գիտությունների վերաբերյալ տեղեկությունները մայրենի լեզվով ներկայացնելու կրթական ձգտումը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում ֆիզիկական աշխարհագրության պատմության, 19-րդ դարի գիտական պատկերացումների և հայերեն բնագիտական դասագրքերի ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է քաղաքական աշխարհագրությանը՝ գիտության այն ոլորտին, որն ուսումնասիրում է պետությունների, ժողովուրդների և քաղաքական միավորների աշխարհագրական դիրքը, տարածքային կառուցվածքը և փոխհարաբերությունները։ Այն ընթերցողին ծանոթացնում է աշխարհագրական տարածքի և քաղաքական կյանքի կապին՝ ցույց տալով, թե ինչպես են բնական պայմանները, սահմանները, տարածքի չափերը, բնակչության տեղաբաշխումն ու աշխարհագրական դիրքն առնչվում պետությունների ձևավորմանը և զարգացմանը։ Քաղաքական աշխարհագրության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճանաչելու տարբեր երկրներ, դրանց տարածքային բաժանումը, քաղաքական կազմակերպվածությունն ու աշխարհագրական առանձնահատկությունները։ Այս բնույթի ուսումնական աշխատությունները նպաստում են աշխարհի քաղաքական քարտեզի ընկալմանը, երկրների միջև տարբերությունների բացահայտմանը և միջազգային հարաբերությունների տարածքային հիմքերի ըմբռնմանը։ Դրանք կարևոր նշանակություն են ունեցել նաև աշխարհագրական կրթության զարգացման համար՝ բնական աշխարհագրության գիտելիքները լրացնելով հասարակական ու քաղաքական տեղեկություններով։ 19-րդ դարի նման հրատարակությունները ներկայացնում են տվյալ ժամանակաշրջանի աշխարհագրական գիտելիքներն ու պետությունների վերաբերյալ պատկերացումները՝ միաժամանակ արտացոլելով քարտեզագրական և աշխարհագրական կրթության զարգացումը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում քաղաքական աշխարհագրության պատմության, աշխարհագրական գիտելիքի տարածման և հայերեն ուսումնական գրականության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը աշխարհագրական բնույթի հրատարակություն է, որի նպատակն է ընթերցողին ներկայացնել աշխարհի տարածքային կառուցվածքը և աշխարհագրական պատկերը՝ 19-րդ դարի գիտելիքների ու պատկերացումների շրջանակում։ «Աշխարհացույց» հասկացությունը վերաբերում է աշխարհի քարտեզային կամ նկարագրական ներկայացմանը՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու մայրցամաքների, երկրների, ծովերի, օվկիանոսների և տարբեր աշխարհագրական տարածքների փոխադարձ դիրքի մասին։ Այսպիսի հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել աշխարհագրական գիտելիքների տարածման, քարտեզագրական մշակույթի զարգացման և աշխարհը տարածականորեն ընկալելու հմտությունների ձևավորման գործում։ Դրանք ընթերցողին օգնել են ճանաչելու տարբեր երկրներ ու տարածաշրջաններ, համեմատելու դրանց աշխարհագրական դիրքը և հասկանալու բնական ու քաղաքական սահմանների նշանակությունը։ 19-րդ դարի աշխարհագրական հրատարակությունները նաև արտացոլում են տվյալ ժամանակաշրջանի քարտեզագրական գիտելիքները, աշխարհագրական անվանումների կիրառությունը և աշխարհի մասին գիտական պատկերացումների զարգացումը։ Աշխատությունը կարող է ծառայել որպես ուսումնական ու տեղեկատու նյութ՝ նպաստելով աշխարհագրական կողմնորոշման և քարտեզներ ընթերցելու կարողության զարգացմանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայերեն աշխարհագրական գրականության, 19-րդ դարի քարտեզագրության և աշխարհագրական կրթության պատմության ուսումնասիրության համար։

Գ. Պաղտասարյանի աշխատությունը, դատելով վերնագրից, անդրադառնում է գիջության՝ որպես առողջության և բարոյական կյանքի հետ առնչվող խնդրի հետևանքներին ու դրանց բուժման կամ կանխարգելման միջոցներին։ Այն ներկայացնում է 19-րդ դարի բժշկական և առողջապահական պատկերացումների մի ուղղություն, որտեղ անհատի ֆիզիկական վիճակը, անձնական վարքը և կենսակերպը դիտարկվում էին փոխկապակցված։ Վերնագրում «Աշնան տերևներ» պատկերավոր արտահայտությունը կարող է խորհրդանշել թուլացում, կենսունակության նվազում կամ առողջական խնդիրների հետևանքներ։ Աշխատության բուժական ուղղվածությունը մատնանշում է ընթերցողին տեղեկություններ փոխանցելու և առողջության պահպանման վերաբերյալ որոշակի խորհուրդներ ներկայացնելու նպատակը։ Նման գրականությունը կարևոր տեղ է զբաղեցրել բժշկական գիտելիքների տարածման պատմության մեջ՝ անդրադառնալով անձնական հիգիենային, առողջ ապրելակերպին, հիվանդությունների կանխարգելմանը և բուժման վերաբերյալ ժամանակի պատկերացումներին։ Գիրքը նաև արժեքավոր նյութ է 19-րդ դարի հայերեն բժշկական գրականության ուսումնասիրության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես էին առողջության, մարմնի և անձնական վարքի հարցերը ներկայացվում այդ ժամանակաշրջանի հայ հասարակությանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում բժշկության պատմությամբ, առողջապահական կրթությամբ և հայերեն գիտահանրամատչելի գրականության զարգացմամբ զբաղվողների համար։

Նադեժդա Վ.-ի այս ստեղծագործությունը ներկայացնում է ընտանեկան կյանքի թեման՝ ընթերցողի ուշադրությունը կենտրոնացնելով ընտանիքի անդամների փոխհարաբերությունների, անձնական պարտականությունների և բարոյական արժեքների վրա։ Ընտանիքը որպես հասարակության հիմնական միջավայր դիտարկելու միջոցով նման գրական երկերը բացահայտում են այն հարցերը, որոնք առնչվում են ծնողների և երեխաների հարաբերություններին, սերունդների միջև կապին, փոխադարձ հարգանքին, վստահությանը և հոգատարությանը։ Աշտոնների ընտանիքի մասին պատմությունը հնարավորություն է տալիս խորհելու այն մասին, թե ինչպես են անհատական բնավորությունը, ընտանեկան դաստիարակությունը և շրջապատի ազդեցությունը մասնակցում մարդու աշխարհայացքի ձևավորմանը։ Ընտանեկան թեմայով ստեղծագործություններին բնորոշ են առօրյա իրավիճակների, մարդկային ապրումների և բարոյական ընտրությունների ներկայացումը, որոնց միջոցով ընթերցողը կարող է ճանաչել հասարակական կյանքի տարբեր կողմերը։ Այսպիսի գրականությունը հաճախ ունեցել է նաև դաստիարակչական նշանակություն՝ խրախուսելով ազնվությունը, պատասխանատվությունը, համբերությունը և մերձավորների նկատմամբ ուշադրությունը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի ընտանեկան գեղարվեստական գրականության, հայերեն թարգմանական հրատարակությունների և ժամանակաշրջանի բարոյակրթական պատկերացումների ուսումնասիրության համար։

Աշխատության վերնագիրը մատնանշում է սիրո թեմային նվիրված գրական ստեղծագործություն, որի կենտրոնում կարող են լինել մարդկային զգացմունքները, կապվածությունը, հոգևոր մտերմությունը և սիրո մեջ ապաստան ու մխիթարություն գտնելու գաղափարը։ «Ապաստանարան» բառը խորհրդանշական իմաստով արտահայտում է ապահովության, հանգստության և հոգեկան ջերմության այն միջավայրը, որը մարդը փնտրում է սիրո և մարդկային հարաբերությունների մեջ։ Մեդասդասեի անվան հիշատակումը կարևոր է ստեղծագործության գրական ծագումն ու հեղինակային պատկանելությունը պարզելու համար, սակայն միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ վստահորեն որոշել սյուժեն կամ կերպարների փոխհարաբերությունները։ Գործը կարելի է դիտարկել 19-րդ դարի արևմտահայ ընթերցողական միջավայրում տարածված սիրային և զգացմունքային գրականության համատեքստում, որտեղ անձնական ապրումները, բարոյական ընտրությունները և մարդկային կապերը հաճախ դառնում էին գրական պատկերման նյութ։ Նման երկերը նպաստել են ընթերցողների հետաքրքրության ընդլայնմանը գեղարվեստական արձակի և սիրային թեմաների նկատմամբ՝ միաժամանակ ներկայացնելով ժամանակաշրջանի գրական ճաշակն ու զգացմունքային արտահայտչաձևերը։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում արևմտահայ գրականության, սիրային թեմատիկայի և 19-րդ դարի հայերեն հրատարակությունների ուսումնասիրության համար։

Աշխատության վերնագիրը միավորում է երկու հիմնական թեմա՝ հայ ժողովրդի՝ Հայկի և Արամի սերունդների խորհրդանշական կերպարներով ներկայացվող պատմական ու հասարակական դժբախտությունների նկարագրությունը և դրանցից ազատվելու կամ դրանք բուժելու միջոցների որոնումը։ Հայկի և Արամի անունները հայ ավանդական պատմական հիշողության մեջ կապված են ժողովրդի ծագման, ինքնության և ազգային շարունակականության գաղափարների հետ։ Դրանց հիշատակումը գրքին հաղորդում է ազգային-խրատական երանգ՝ ընթերցողին ուղղորդելով խորհելու հայության անցած դժվարությունների, հասարակական վիճակի և հավաքական կյանքի խնդիրների շուրջ։ Վերնագրի երկրորդ մասը՝ դեղամիջոցների և բժշկության հիշատակմամբ, մատնանշում է նաև առողջապահական ու բուժական ուղղվածություն։ Այս երկու թեմաների համադրությունը կարող է արտահայտել ժամանակաշրջանին բնորոշ այն մոտեցումը, երբ ժողովրդի ֆիզիկական առողջությունը, բարոյական վիճակը և հասարակական բարօրությունը դիտարկվում էին փոխկապակցված։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում 19-րդ դարի հայերեն բժշկական և ժողովրդական բուժական գրականության, ազգային ինքնագիտակցության արտահայտությունների ու հասարակական խրատական մտածողության ուսումնասիրության համար։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես էին առողջության, տառապանքի և բուժման գաղափարները ներկայացվում հայերեն գրավոր մշակույթում։

Աշխատությունը դիմումի կամ գրավոր ուղերձի բնույթ ունեցող փաստաթուղթ է՝ ուղղված Կոստանդնուպոլսի Գերագույն ազգային ժողովին՝ արևմտահայ համայնքի կարևորագույն ներկայացուցչական և կառավարման մարմիններից մեկին։ 19-րդ դարում Կոստանդնուպոլսի հայ ազգային հաստատությունները նշանակալի դեր ունեին համայնքային կյանքի կազմակերպման, ազգային խնդիրների քննարկման, կրթական ու եկեղեցական գործերի կարգավորման և հասարակական հարաբերությունների կառավարման գործում։ Գերագույն ազգային ժողովին ուղղված գրավոր դիմումները հնարավորություն էին տալիս անհատներին կամ խմբերին իրենց մտահոգությունները, առաջարկությունները, պահանջներն ու դիրքորոշումները ներկայացնելու ազգային կառույցներին։ Այսպիսի փաստաթղթերը կարևոր նյութ են համայնքային ինքնակառավարման գործելակերպը, հասարակական մասնակցության ձևերը և ազգային հաստատությունների ու համայնքի անդամների փոխհարաբերությունները հասկանալու համար։ Դրանք նաև արտացոլում են ժամանակաշրջանի պաշտոնական գրագրության լեզուն, դիմելու ընդունված ձևերը և ազգային կառավարման համակարգում կիրառվող հաղորդակցական եղանակները։ Թեև փաստաթղթի կոնկրետ բովանդակությունը վերնագրից ամբողջությամբ պարզ չէ, դրա հասցեատերը թույլ է տալիս այն դիտարկել արևմտահայ ազգային-հասարակական կյանքի պատմական համատեքստում։ Այն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է 19-րդ դարի հայ համայնքային կառավարման, ազգային ներկայացուցչական մարմինների և Կոստանդնուպոլսի հայության հասարակական պատմության ուսումնասիրության համար։