Ready-made Materials

Ուսումնասիրությունը նվիրված է 1915-1917 թվականներին Հայոց ցեղասպանության և Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների փոխհարաբերությունների պատմաքաղաքական վերլուծությանը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ամերիկյան հասարակության, պետական կառույցների, դիվանագիտական ներկայացուցչությունների, մամուլի, բարեգործական կազմակերպությունների և հասարակական գործիչների արձագանքին Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ իրականացված զանգվածային բռնությունների ու տեղահանությունների նկատմամբ։ Աշխատանքի կենտրոնում այն հարցն է, թե ինչպես ձևավորվեց ամերիկյան ընկալումը հայերի ողբերգության վերաբերյալ, ինչպիսի տեղեկատվություն էր հասնում ԱՄՆ, ինչպես էին դրան արձագանքում հասարակությունը և պետական իշխանությունները, և ինչպիսի քաղաքական ու մարդասիրական քայլեր ձեռնարկվեցին այդ ժամանակահատվածում։ Ուսումնասիրության համար կարևոր նախադրյալ է Առաջին համաշխարհային պատերազմի միջազգային իրավիճակը, որի պայմաններում Օսմանյան կայսրության տարածքում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացվող բռնությունները զարգանում էին լայնածավալ ռազմական և քաղաքական գործընթացների համատեքստում։ 1915 թվականից սկսված զանգվածային տեղահանությունները, սպանությունները, բռնությունները և բռնագաղթերը հանգեցրին հայ բնակչության հսկայական կորուստների և ստեղծեցին մարդասիրական աղետ, որի մասին տեղեկությունները աստիճանաբար տարածվեցին նաև ԱՄՆ-ում։ Ամերիկյան հասարակության իրազեկման գործում կարևոր դեր ունեցան Օսմանյան կայսրությունում գործող ամերիկյան դիվանագետների, միսիոներների, բժիշկների, ուսուցիչների և այլ ականատեսների հաղորդումները։ Նրանց տեղեկությունները հնարավորություն էին տալիս ամերիկյան հասարակությանը պատկերացում կազմել տեղի ունեցող իրադարձությունների մասշտաբների և հայ բնակչության վիճակի մասին։ Դիվանագիտական հաղորդագրություններն ու անձնական վկայությունները հետագայում դարձան ժամանակաշրջանի կարևոր սկզբնաղբյուրներ՝ արտացոլելով տեղահանությունների, բռնությունների, գաղթականների և որբերի ծանր դրությունը։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ամերիկյան մամուլի դերին։ Թերթերում և պարբերականներում հրապարակվող նյութերը նպաստեցին Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնությունների վերաբերյալ տեղեկատվության տարածմանը։ Լրագրողական հրապարակումները, ականատեսների պատմությունները և դիվանագիտական հաղորդագրությունների հիման վրա կազմված նյութերը ձևավորեցին հասարակական արձագանք, որի արդյունքում հայերի օգնության խնդիրը աստիճանաբար դարձավ ԱՄՆ-ում քննարկվող կարևոր մարդասիրական հարցերից մեկը։ Ամերիկյան հասարակության արձագանքը դրսևորվեց նաև բարեգործական գործունեության ընդլայնմամբ։ Տարբեր հասարակական և կրոնական կազմակերպություններ, ինչպես նաև անհատ բարերարներ միջոցներ էին հավաքում հայ գաղթականների, որբերի և բռնություններից տուժած մարդկանց օգնության համար։ Այդ գործունեությունը հետագայում ձևավորեց լայնածավալ մարդասիրական նախաձեռնությունների հիմք, որոնց նպատակն էր սննդով, հագուստով, բժշկական օգնությամբ և կացարանով աջակցել ծանր վիճակում հայտնված հայ բնակչությանը։ Ուսումնասիրության կարևոր թեման է ամերիկյան դիվանագիտական ներկայացուցչությունների գործունեությունը։ ԱՄՆ դեսպանատան և հյուպատոսական պաշտոնյաների հաղորդագրությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն բռնությունների մասին ստացված տեղեկությունները, այլև ամերիկյան դիվանագետների վերաբերմունքն ու հնարավոր գործողությունները։ Դիվանագիտական փաստաթղթերում արձանագրվում էին տեղահանությունների ընթացքը, բնակչության վիճակը, գաղթականների շարժը, բռնությունների մասին հաղորդումները և մարդասիրական օգնության անհրաժեշտությունը։ Այս աղբյուրների ուսումնասիրությունը կարևոր է ժամանակաշրջանի իրադարձությունների վերաբերյալ ԱՄՆ-ի տեղեկացվածության մակարդակը և քաղաքական արձագանքի սահմանները հասկանալու համար։ 1915-1917 թվականների ընթացքում ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը անհրաժեշտ է դիտարկել նաև երկրի արտաքին քաղաքականության ընդհանուր շրջանակում։ ԱՄՆ-ը Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբնական տարիներին պաշտոնապես չեզոք դիրք էր պահպանում և փորձում էր չեզոքության քաղաքականությունը համատեղել միջազգային իրադարձությունների նկատմամբ իր տնտեսական, դիվանագիտական և հասարակական շահերի հետ։ Այդ պայմաններում հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնությունների վերաբերյալ հասարակական և մարդասիրական արձագանքը միշտ չէ, որ վերածվում էր ուղղակի քաղաքական կամ ռազմական միջամտության։ Հետևաբար աշխատանքը կարևորում է մարդասիրական, հասարակական և պետական արձագանքների միջև եղած տարբերությունները։ Հայերի օգնության կազմակերպման գործում առանձնահատուկ նշանակություն ունեցավ ամերիկյան հասարակական կազմակերպվածությունը։ Հայկական հարցի շուրջ հասարակական քարոզչությունը նպաստեց դրամահավաքների, օգնության ծրագրերի և հանրային միջոցառումների կազմակերպմանը։ Այդ գործընթացում կարևոր էր հասարակության ուշադրությունը պահպանելը, քանի որ պատերազմի պայմաններում բազմաթիվ ժողովուրդներ էին հայտնվել ծանր վիճակում, իսկ միջազգային տեղեկատվական դաշտը սահմանափակված էր ռազմական գրաքննությամբ և քաղաքական հակասություններով։ Հայերի վիճակի մասին տեղեկությունների տարածումը նպաստեց նրանց նկատմամբ համակրանքի և օգնության տրամադրվածության ձևավորմանը։ Ուսումնասիրության առանձին ուղղություն կարող է լինել ամերիկյան միսիոներական կառույցների դերը։ Մինչև պատերազմը ԱՄՆ-ից ժամանած բազմաթիվ միսիոներներ և կրթական ու կրոնական հաստատությունների ներկայացուցիչներ երկար տարիներ գործունեություն էին ծավալել Օսմանյան կայսրության հայաբնակ շրջաններում։ Նրանց կապերը տեղի բնակչության հետ և տեղում ունեցած փորձը հնարավորություն տվեցին պատերազմի տարիներին տեղեկություններ փոխանցել հայերի վիճակի մասին և մասնակցել օգնության կազմակերպմանը։ Միաժամանակ նրանց հաղորդումները կարևոր փաստագրական նյութ են պատմական հետազոտությունների համար։ Աշխատության ժամանակագրական շրջանակը՝ 1915-1917 թվականները, հնարավորություն է տալիս հետևելու իրադարձությունների զարգացմանը սկզբնական զանգվածային տեղահանություններից մինչև ԱՄՆ-ի՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմին պաշտոնապես մասնակցելու շրջանը։ 1917 թվականը կարևոր սահմանագիծ է, քանի որ ԱՄՆ-ի պատերազմի մեջ մտնելը փոխեց երկրի արտաքին քաղաքականության ընդհանուր պայմանները և ազդեց միջազգային հարաբերությունների համակարգում նրա դերակատարության վրա։ Այս ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էր փոխվում ամերիկյան քաղաքական միջավայրը և ինչպիսի տեղ էր զբաղեցնում հայերի խնդիրը այդ գործընթացներում։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև ԱՄՆ-ում հայերի և ամերիկյան հասարակության միջև ձևավորված կապերի դերը։ Ամերիկահայ համայնքը, հասարակական գործիչները և տարբեր կազմակերպություններ մասնակցում էին հայերի պաշտպանության և օգնության կազմակերպման գործընթացներին։ Նրանց գործունեությունը նպաստեց ինչպես դրամահավաքների կազմակերպմանը, այնպես էլ հասարակական կարծիքի ձևավորմանը։ Այս գործընթացները կարևոր նշանակություն ունեցան հետագա հայ-ամերիկյան հասարակական և քաղաքական հարաբերությունների զարգացման համար։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է սկզբնաղբյուրների համադրական ուսումնասիրությունը։ Դիվանագիտական փաստաթղթերը, մամուլի հրապարակումները, անձնական նամակները, հուշագրությունները, կազմակերպությունների հաշվետվությունները և ականատեսների վկայությունները հնարավորություն են տալիս տարբեր տեսանկյուններից վերականգնելու ժամանակաշրջանի իրադարձությունները։ Աղբյուրների համադրումը հատկապես կարևոր է, քանի որ պատերազմի պայմաններում տեղեկատվության տարածումն ու ընկալումը կարող էին պայմանավորված լինել քաղաքական շահերով, գրաքննությամբ և հաղորդակցության սահմանափակումներով։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 1915-1917 թվականներին Հայոց ցեղասպանության և ԱՄՆ-ի փոխհարաբերությունները ներառում էին միաժամանակ մի քանի մակարդակ՝ դիվանագիտական տեղեկությունների փոխանցում, հասարակական իրազեկում, մամուլի արձագանք, մարդասիրական օգնություն, բարեգործական կազմակերպությունների գործունեություն և պետական քաղաքականության ձևավորում։ Այս գործընթացների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ոչ միայն ամերիկյան արձագանքի բնույթի և սահմանների, այլև այն հասարակական ու մարդասիրական շարժումների մասին, որոնք ձևավորվեցին հայ ժողովրդի նկատմամբ իրականացված զանգվածային բռնությունների հետևանքով։

Աշխատությունը նվիրված է ֆորմալ համակարգերում արտածումների բարդության ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել այն պայմանները, որոնց դեպքում տրամաբանական արտածումների կառուցումը, ստուգումը կամ օպտիմալացումը պահանջում է զգալի հաշվարկային և կառուցվածքային ռեսուրսներ։ Ֆորմալ համակարգը բաղկացած է հստակ սահմանված սիմվոլներից, արտահայտությունների կառուցման կանոններից, աքսիոմներից և արտածման կանոններից, որոնց միջոցով հնարավոր է որոշակի սկզբնական դրույթներից ստանալ նոր դատողություններ։ Նման համակարգերի ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի մաթեմատիկական տրամաբանության և տեսական համակարգչային գիտության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե որքան արդյունավետ կարող են մեքենայացվել տրամաբանական ապացույցների կառուցման և ստուգման գործընթացները։ Հետազոտության հիմնական խնդիրը արտածման բարդության տարբեր ձևերի բացահայտումն ու դասակարգումն է։ Միևնույն տրամաբանական հետևությունը տարբեր ֆորմալ համակարգերում կարող է ստացվել էապես տարբեր երկարության կամ բարդության ապացույցով։ Այդ պատճառով ուսումնասիրության ժամանակ կարևոր է ոչ միայն որոշել՝ արդյոք տվյալ բանաձևը արտածելի է, այլև գնահատել դրա ապացույցի չափը, քայլերի քանակը, օգտագործվող միջանկյալ բանաձևերի թիվը և ապացույցի կառուցման համար անհրաժեշտ հաշվարկային ռեսուրսները։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել արտածման երկարության հասկացությունը։ Որոշ ֆորմալ համակարգերում գոյություն ունեն դատողություններ, որոնց ապացույցները կարող են լինել շատ երկար, նույնիսկ այն դեպքում, երբ համապատասխան մաթեմատիկական կամ տրամաբանական պնդումը ինքնին համեմատաբար պարզ է։ Այս երևույթը կարևոր է ապացույցների տեսության համար, քանի որ ցույց է տալիս ֆորմալ համակարգի արտահայտչական հնարավորությունների և ապացույցների արդյունավետության միջև եղած տարբերությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է տարբեր ֆորմալ համակարգերի համեմատությունը։ Կարող են ուսումնասիրվել դասական և ոչ դասական տրամաբանական համակարգեր, աքսիոմատիկ տեսություններ, բնական արտածման համակարգեր, սեկվենտային հաշվարկներ և այլ ձևական ապացուցման համակարգեր։ Համեմատության նպատակն է պարզել, թե ինչպես է արտածման կանոնների ընտրությունը ազդում ապացույցների երկարության, կառուցման բարդության և ստուգման արդյունավետության վրա։ Այս համատեքստում կարևոր է նաև համակարգերի միջև սիմուլյացիաների ուսումնասիրությունը, երբ մի համակարգի ապացույցները փոխակերպվում են մեկ այլ համակարգում գործող ապացույցների։ Արտածումների բարդությունը սերտորեն կապված է հաշվարկային բարդության հետ։ Տրամաբանական խնդիրների մի մասը կարող է ունենալ որոշման արդյունավետ ալգորիթմներ, մինչդեռ մյուսների համար անհրաժեշտ հաշվարկային ռեսուրսները կարող են արագ աճել խնդրի չափի մեծացմանը զուգընթաց։ Այդ պատճառով հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել բարդության դասեր, ալգորիթմական սահմանափակումներ և արտածման խնդիրների լուծման ժամանակային ու տարածական բարդությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի արտածման կառուցման և արտածման ստուգման տարբերակումը։ Որոշ դեպքերում արդեն գոյություն ունեցող ապացույցի ճիշտությունը կարելի է ստուգել համեմատաբար արագ, մինչդեռ այդ ապացույցի ինքնուրույն կառուցումը կարող է պահանջել շատ ավելի մեծ հաշվարկային ռեսուրսներ։ Այս տարբերությունը կարևոր է ավտոմատացված ապացուցման համակարգերի նախագծման և արդյունավետության գնահատման տեսանկյունից։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև ապացույցների նորմալացումը և ապացույցների կառուցվածքի պարզեցումը։ Որոշ ֆորմալ համակարգերում հնարավոր է բարդ արտածումները վերափոխել ավելի կանոնավոր ձևի՝ պահպանելով դրանց տրամաբանական վավերականությունը։ Նորմալ ձևերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալ ապացույցների ներքին կառուցվածքը, հեռացնել ավելորդ քայլերը և որոշ դեպքերում բարելավել ապացույցների ավտոմատ կառուցման գործընթացը։ Կարևոր ուղղություն է նաև արտածումների ավտոմատացումը։ Համակարգչային ծրագրերը կարող են որոնել տրամաբանական հետևությունների ապացույցներ՝ օգտագործելով նախապես սահմանված կանոններ և ռազմավարություններ։ Սակայն հնարավոր արտածումների տարածքի արագ աճը հաճախ առաջացնում է որոնման բարդության խնդիր։ Այդ պատճառով անհրաժեշտ է մշակել արդյունավետ որոնման ռազմավարություններ, էվրիստիկ մեթոդներ և ապացույցների տարածքի սահմանափակման եղանակներ։ Աշխատության մեջ կարող են քննարկվել նաև ավտոմատ թեորեմների ապացուցման համակարգերի, տրամաբանական ծրագրավորման և ֆորմալ վերիֆիկացիայի հետ կապված խնդիրները։ Ֆորմալ վերիֆիկացիայի դեպքում կարևոր է ստուգել ծրագրերի, ալգորիթմների կամ համակարգերի համապատասխանությունը նախապես սահմանված հատկություններին։ Այստեղ տրամաբանական արտածումները դառնում են համակարգի ճիշտության հիմնավորման միջոց, իսկ դրանց բարդությունը կարող է ուղղակիորեն ազդել վերիֆիկացիայի գործընթացի արդյունավետության վրա։ Հետազոտության տեսական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ արտածումների բարդության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս սահմանել ֆորմալ համակարգերի հնարավորությունների և սահմանափակումների ավելի հստակ պատկեր։ Այն կարող է բացահայտել այնպիսի դեպքեր, երբ որոշ համակարգերում պնդումների ապացույցները չափազանց երկար են, մինչդեռ ավելի հզոր կամ այլ կերպ կառուցված համակարգում նույն պնդումները հնարավոր է ապացուցել զգալիորեն կարճ եղանակով։ Այսպիսի համեմատությունները կարևոր են ապացույցների համակարգերի արդյունավետության գնահատման և նոր ֆորմալ մեխանիզմների մշակման համար։ Գործնական տեսանկյունից ստացված արդյունքները կարող են օգտակար լինել ավտոմատացված ապացուցման, ծրագրային ապահովման ֆորմալ ստուգման, տրամաբանական վերլուծության, արհեստական բանականության որոշ ուղղությունների և վստահելի ծրագրային համակարգերի մշակման համար։ Արտածումների բարդության նվազեցումը կարող է նպաստել ավելի արագ և արդյունավետ ապացույցների որոնմանն ու ստուգմանը, ինչպես նաև մեծացնել ֆորմալ մեթոդների կիրառելիությունը բարդ համակարգերում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ուսումնասիրում է ֆորմալ համակարգերում արտածումների կառուցման, չափման, ստուգման և օպտիմալացման հետ կապված բարդությունները։ Տարբեր տրամաբանական համակարգերի, ապացույցների կառուցվածքների և հաշվարկային մեթոդների համադրական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել արտածումների բարդության հիմնական օրինաչափությունները և սահմանափակումները՝ միաժամանակ ձևավորելով տեսական հիմք ավելի արդյունավետ ապացուցման և ֆորմալ վերիֆիկացիայի մեթոդների մշակման համար։

Աշխատությունը նվիրված է անլար ցանցերում օպտիմիզացման խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ կապի ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման, ցանցի արտադրողականության բարձրացման և տվյալների փոխանցման հուսալիության ապահովման նպատակով։ Անլար ցանցերի առանձնահատկություններից են սահմանափակ թողունակությունը, ռադիոալիքային միջամտությունները, կապի ալիքի փոփոխական որակը, օգտվողների շարժունակությունը, էներգետիկ ռեսուրսների սահմանափակությունը և ցանցային հանգույցների միջև ռեսուրսների մրցակցությունը։ Այս պայմաններում օպտիմալ որոշումների ընդունումը դառնում է ցանցի արդյունավետ շահագործման կարևոր նախապայման։ Ուսումնասիրության հիմնական նպատակն է ձևակերպել և լուծել այնպիսի մաթեմատիկական խնդիրներ, որոնց միջոցով հնարավոր է առավել արդյունավետ բաշխել ցանցային ռեսուրսները և բարելավել համակարգի ընդհանուր կատարողականությունը։ Աշխատության շրջանակում կարող են դիտարկվել կապուղիների, հաճախականությունների, փոխանցման հզորության, ժամանակային ռեսուրսների և տվյալների հոսքերի օպտիմալ բաշխման խնդիրներ։ Այս խնդիրների լուծման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել միաժամանակ մի քանի սահմանափակումներ, քանի որ մեկ պարամետրի բարելավումը կարող է բացասաբար անդրադառնալ մյուսի վրա։ Օրինակ՝ փոխանցման հզորության ավելացումը կարող է բարձրացնել ազդանշանի որակը, սակայն միաժամանակ մեծացնել էներգիայի սպառումը և միջամտությունների մակարդակը։ Այդ պատճառով օպտիմիզացման խնդիրը սովորաբար պահանջում է փոխկապակցված չափանիշների հավասարակշռում։ Կարևոր ուղղություն է անլար ցանցերի մաթեմատիկական մոդելավորումը։ Ցանցը կարող է ներկայացվել գրաֆի միջոցով, որտեղ գագաթները համապատասխանեցնում են ցանցային հանգույցներին կամ օգտվողներին, իսկ կողերը՝ նրանց միջև առկա հնարավոր կապերին։ Այս ներկայացումը հնարավորություն է տալիս կիրառել գրաֆների տեսության և կոմբինատոր օպտիմիզացիայի մեթոդները՝ երթուղիների ընտրության, կապերի կազմակերպման և ռեսուրսների բաշխման խնդիրները լուծելու համար։ Օպտիմիզացման կարևոր խնդիրներից է տվյալների փոխանցման երթուղիների ընտրությունը։ Բազմահանգույց անլար ցանցերում տվյալների միևնույն նպատակակետին հասնելու համար կարող են գոյություն ունենալ բազմաթիվ հնարավոր ուղիներ։ Օպտիմալ երթուղու ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել փոխանցման արագությունը, ուշացումը, կապի որակը, էներգիայի ծախսը և ցանցի ծանրաբեռնվածությունը։ Արդյունքում հնարավոր է ձևակերպել բազմաչափ օպտիմիզացման խնդիր, որի նպատակն է ընտրել առավել արդյունավետ երթուղին՝ միաժամանակ բավարարելով ցանցի տեխնիկական սահմանափակումները։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել էներգիայի սպառման օպտիմիզացումը։ Սա հատկապես նշանակալի է մարտկոցով աշխատող շարժական և սենսորային ցանցերի համար, որտեղ հանգույցների էներգետիկ ռեսուրսը սահմանափակ է։ Էներգիայի արդյունավետ կառավարման միջոցով հնարավոր է երկարացնել ցանցի աշխատանքի տևողությունը, նվազեցնել հանգույցների վաղաժամ անջատման հավանականությունը և պահպանել ցանցի ընդհանուր կապակցվածությունը։ Այդ նպատակով կարող են ուսումնասիրվել փոխանցման հզորության կարգավորման, հանգույցների ակտիվության կառավարման և էներգաարդյունավետ երթուղավորման մեթոդներ։ Հաճախականությունների և կապուղիների բաշխումը ևս կարևոր օպտիմիզացիոն խնդիր է։ Երբ բազմաթիվ սարքեր միաժամանակ օգտագործում են ընդհանուր ռադիոհաճախականային տիրույթը, առաջանում են փոխադարձ միջամտություններ, որոնք կարող են նվազեցնել կապի որակը։ Հաճախականությունների կամ կապուղիների արդյունավետ բաշխումը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել միջամտությունը և բարձրացնել ցանցի ընդհանուր թողունակությունը։ Այս խնդիրը կարող է ներկայացվել որպես կոմբինատոր կամ ամբողջ թվային օպտիմիզացման խնդիր, որի լուծման համար կիրառվում են ինչպես ճշգրիտ, այնպես էլ մոտավոր ալգորիթմներ։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև QoS-ի՝ ծառայության որակի ապահովման խնդիրները։ Տարբեր օգտվողների և ծառայությունների համար կարող են պահանջվել տարբեր մակարդակի թողունակություն, ուշացում, հուսալիություն և փաթեթների կորստի թույլատրելի մակարդակ։ Օպտիմիզացիայի միջոցով հնարավոր է սահմանափակ ռեսուրսները բաշխել այնպես, որ հնարավորինս մեծ թվով օգտվողների համար ապահովվի պահանջվող ծառայության որակը։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչ է բազմաչափ օպտիմիզացման կիրառումը։ Անլար ցանցերում հաճախ անհրաժեշտ է միաժամանակ նվազեցնել ուշացումը և էներգիայի ծախսը, բարձրացնել թողունակությունը և կապի հուսալիությունը, ինչպես նաև նվազեցնել միջամտությունը։ Նման խնդիրներում մեկ օպտիմալ լուծման փոխարեն կարող են գոյություն ունենալ մի շարք փոխզիջումային լուծումներ, որոնցից յուրաքանչյուրն առավելություն ունի որևէ չափանիշի նկատմամբ։ Այս դեպքում կարևոր է ուսումնասիրել օպտիմալ լուծումների բազմությունը և ընտրել տվյալ կիրառության համար առավել նպատակահարմար տարբերակը։ Մաթեմատիկական մեթոդների տեսանկյունից կարող են կիրառվել գծային և ոչ գծային ծրագրավորում, ամբողջ թվային օպտիմիզացում, դինամիկ ծրագրավորում, ցանցային հոսքերի մոդելներ, հավանականային մեթոդներ և հեվրիստիկ ալգորիթմներ։ Բարդ խնդիրների դեպքում հնարավոր է օգտագործել նաև գենետիկական ալգորիթմներ, մասնիկների բազմության օպտիմիզացում, տեղային որոնման մեթոդներ և այլ մոտավոր մոտեցումներ։ Դրանց կիրառումը հատկապես օգտակար է մեծ չափի ցանցերում, որտեղ ճշգրիտ լուծման հաշվարկային բարդությունը կարող է չափազանց մեծ լինել։ Հետազոտության գործնական մասը կարող է ներառել տարբեր օպտիմիզացիոն մոդելների համակարգչային մոդելավորում և դրանց արդյունքների համեմատական գնահատում։ Կարող են ուսումնասիրվել ցանցի թողունակությունը, փաթեթների փոխանցման ուշացումը, էներգիայի սպառումը, կապի կայունությունը, հանգույցների ծանրաբեռնվածությունը և ցանցի ընդհանուր արդյունավետությունը։ Տարբեր ալգորիթմների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել դրանց առավելություններն ու սահմանափակումները և ընտրել համապատասխան մեթոդ՝ կախված ցանցի կառուցվածքից և կիրառական նպատակներից։ Ուսումնասիրության արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ շարժական ցանցերի, անլար սենսորային համակարգերի, իրերի ինտերնետի, բաշխված ցանցերի և այլ անլար ենթակառուցվածքների նախագծման ու կառավարման համար։ Օպտիմիզացիոն մեթոդների կիրառումը կարող է նպաստել ցանցային ռեսուրսների ավելի արդյունավետ օգտագործմանը, էներգիայի ծախսի նվազեցմանը, փոխանցման որակի բարձրացմանը և ցանցի հուսալիության մեծացմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը անլար ցանցերում օպտիմիզացման խնդիրները դիտարկում է որպես մաթեմատիկական մոդելավորման, գրաֆների տեսության և ցանցային տեխնոլոգիաների փոխկապակցված ոլորտ։ Տարբեր օպտիմիզացիոն չափանիշների և սահմանափակումների համատեղ ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս մշակել ցանցային ռեսուրսների կառավարման ավելի արդյունավետ մեխանիզմներ և ձևավորել այնպիսի լուծումներ, որոնք կարող են ապահովել բարձր արտադրողականություն, էներգաարդյունավետություն, հուսալիություն և ծառայության համապատասխան որակ՝ փոփոխական և սահմանափակ ռեսուրսներով անլար միջավայրերում։

Աշխատությունը նվիրված է հուշագրության ժանրում հետահայացության և առաջահայացության տեքստային կարգերի լեզվական դրսևորումների ուսումնասիրությանը՝ անգլերեն լեզվով ստեղծված նյութի հիման վրա։ Հետազոտության կենտրոնում ժամանակի և տեքստի կազմակերպման այն լեզվական մեխանիզմներն են, որոնց միջոցով հեղինակը ներկայացնում է անցյալի իրադարձությունները, վերադառնում արդեն նկարագրված դրվագներին, կանխատեսում կամ ակնարկում հետագայում տեղի ունեցող իրադարձությունները և ձևավորում ընթերցողի ընկալման ժամանակային շրջանակը։ Հուշագրությունը առանձնահատուկ ժանր է, քանի որ դրանում պատմվող իրադարձությունները սովորաբար վերարտադրվում են անցյալից՝ հեղինակի հետագա գիտելիքի, հիշողության և գնահատականի տեսանկյունից։ Այդ պատճառով ժամանակային տարբեր հարթությունների փոխհարաբերությունը հուշագրական տեքստի կառուցվածքի և իմաստային կազմակերպման կարևորագույն առանձնահատկություններից է։ Հետահայացությունը տեքստում դրսևորվում է այն դեպքերում, երբ պատմողական ընթացքը ժամանակավորապես շեղվում է հիմնական ժամանակային հաջորդականությունից և վերադառնում ավելի վաղ տեղի ունեցած իրադարձությունների, հիշողությունների, իրավիճակների կամ անձնական փորձառությունների նկարագրությանը։ Նման հետադարձումները կարող են օգտագործվել հերոսների անցյալի, հարաբերությունների, իրադարձությունների պատճառների կամ պատմողի կենսափորձի վերաբերյալ լրացուցիչ տեղեկություն հաղորդելու նպատակով։ Դրանք ոչ միայն լրացնում են պատմությունը, այլև նպաստում են տարբեր դրվագների միջև պատճառահետևանքային և իմաստային կապերի բացահայտմանը։ Առաջահայացությունը, իր հերթին, կապված է պատմողական ժամանակի առաջ շարժվելու կամ ապագա իրադարձությունների նկատմամբ ընթերցողի ուշադրությունը նախապես ուղղորդելու հետ։ Տեքստում այն կարող է դրսևորվել ապագա գործողությունների ուղղակի ներկայացմամբ, կանխատեսումներով, ակնարկներով, նախազգուշացումներով կամ այնպիսի լեզվական ձևերով, որոնք հետագայում նկարագրվելիք իրադարձության վերաբերյալ նախնական տեղեկատվություն են հաղորդում։ Հուշագրության դեպքում առաջահայացությունը հետաքրքիր առանձնահատկություն ունի, քանի որ հեղինակը պատմում է արդեն ապրած իրադարձությունների մասին և հաճախ նախապես գիտի դրանց հետագա զարգացումն ու ավարտը։ Այդ պատճառով ապագային վերաբերող տեղեկատվությունը կարող է ներկայացվել ոչ միայն հերոսի տվյալ պահի սպասումների, այլև հետագայում ձևավորված հեղինակի գիտելիքի տեսանկյունից։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է հետահայացության և առաջահայացության լեզվական արտահայտման միջոցների դասակարգումը։ Ուսումնասիրվում են ժամանակային բայաձևերը, ժամանակային մակբայները, կապակցությունները, ժամանակային նշանակություն ունեցող բառային միավորները, բարդ նախադասությունների կառուցվածքները և այլ քերականական ու շարահյուսական միջոցներ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բայային ժամանակների գործածությանը, քանի որ անգլերենում ժամանակային ձևերի ընտրությունը կարևոր դեր ունի իրադարձությունների հաջորդականության, միաժամանակության և ժամանակային հեռավորության արտահայտման գործում։ Հետահայացության ձևավորման ժամանակ կարող են կիրառվել այնպիսի կառուցվածքներ, որոնք ընթերցողին տեղափոխում են հիմնական պատմողական ժամանակից դեպի ավելի վաղ ժամանակային հարթություն։ Դրանք թույլ են տալիս տարբերակել պատմվող իրադարձության ժամանակը և դրանից ավելի վաղ տեղի ունեցած դեպքերը։ Այսպիսի միջոցների հետևողական կիրառումը նպաստում է հուշագրական պատմության ժամանակային կառուցվածքի հստակեցմանը և ընթերցողի համար տարբեր ժամանակային շերտերի տարանջատմանը։ Առաջահայացության դեպքում լեզվական միջոցները կարող են կապել տվյալ պահը հետագայում տեղի ունեցող իրադարձությունների հետ։ Ապագա ժամանակի ձևերը, համապատասխան բայական կառուցվածքները, մոդալ միջոցները և ժամանակային արտահայտությունները հնարավորություն են տալիս ստեղծել սպասման, կանխատեսման կամ հետագա զարգացումների վերաբերյալ ակնկալիքի ազդեցություն։ Միաժամանակ հեղինակը կարող է դիտավորյալ սահմանափակել կամ ընդլայնել ընթերցողի տեղեկացվածությունը՝ դրանով իսկ ձևավորելով պատմողական լարվածություն։ Հետազոտության մեջ կարևոր նշանակություն ունի նաև տեքստային կապակցվածության խնդիրը։ Հետահայաց և առաջահայաց ժամանակային անցումները պետք է ոչ միայն քերականորեն ճիշտ ձևակերպվեն, այլև ներդաշնակորեն կապվեն տեքստի մյուս հատվածների հետ։ Ժամանակային ցուցիչների, կրկնությունների, դերանունների, կապակցիչների և թեմատիկ շարունակականության միջոցով ապահովվում է տարբեր ժամանակային հատվածների փոխկապակցվածությունը։ Այսպիսով, ժամանակային հարաբերությունները հանդես են գալիս ոչ միայն որպես քերականական երևույթ, այլև որպես տեքստի ամբողջականության և իմաստային կազմակերպման կարևոր միջոց։ Հուշագրության ժանրում ժամանակային կառուցվածքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու նաև հեղինակի սուբյեկտիվ դիրքորոշման դրսևորումները։ Հեղինակը կարող է անցյալի իրադարձություններին վերադառնալ արդեն ձևավորված փորձառության և հետագա գիտելիքի դիրքերից՝ վերագնահատելով նախկինում տեղի ունեցածը։ Այդ պատճառով հետահայաց հատվածները հաճախ ունեն ոչ միայն տեղեկատվական, այլև մեկնաբանական և գնահատողական գործառույթ։ Նույն կերպ առաջահայացությունը կարող է օգտագործվել ապագա իրադարձությունների նկատմամբ հեղինակի վերաբերմունքը, կանխատեսումները կամ հուզական արձագանքը փոխանցելու համար։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել նաև պատմողի և ընթերցողի միջև հաղորդակցական հարաբերությունը։ Ժամանակային շեղումների միջոցով հեղինակը կարող է վերահսկել տեղեկատվության մատուցման հաջորդականությունը՝ որոշ տեղեկություններ ներկայացնելով դրանց բնական ժամանակագրական հերթականությունից առաջ կամ հետո։ Այդ մեխանիզմը կարևոր դեր ունի տեքստի կառուցվածքային կազմակերպման և ընթերցողի հետաքրքրության պահպանման գործում։ Հետահայացության և առաջահայացության համադրումը հնարավորություն է տալիս ստեղծել բազմաշերտ պատմողական կառուցվածք, որտեղ անցյալը, պատմելու ներկա պահը և ապագայի վերաբերյալ գիտելիքը փոխկապակցվում են։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը պայմանավորված է ստացված արդյունքների հնարավոր կիրառմամբ անգլերեն տեքստերի լեզվական և տեքստաբանական վերլուծության, թարգմանության, օտար լեզվի ուսուցման և գրական ստեղծագործությունների ուսումնասիրության գործընթացներում։ Ժամանակային կարգերի լեզվական առանձնահատկությունների բացահայտումը կարող է օգնել ավելի ճշգրիտ հասկանալ հուշագրական տեքստերի կառուցվածքը, պատմողական ռազմավարությունները և հեղինակի հաղորդակցական նպատակները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հետահայացությունն ու առաջահայացությունը հուշագրության մեջ ոչ միայն ժամանակային տեղեկության փոխանցման միջոցներ են, այլև տեքստի կառուցվածքը, իմաստային ամբողջականությունը, պատմողական ռիթմը և հեղինակի դիրքորոշումը ձևավորող կարևոր լեզվական գործիքներ։ Դրանց քերականական, շարահյուսական, բառային և տեքստային դրսևորումների համակարգված ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ բացահայտել անգլերեն հուշագրական տեքստերի ժամանակային կազմակերպման առանձնահատկությունները և դրանցում հիշողության ու պատմողականության փոխհարաբերությունը։

Աշխատությունը նվիրված է բարիում-ստրոնցիումի տիտանատի, մագնետիտի և մագնեզիում-ցինկային ֆերիտների ստացման տեխնոլոգիայի մշակմանը՝ ինքնատարածվող բարձր ջերմաստիճանային սինթեզի մեթոդի կիրառմամբ։ Ուսումնասիրության հիմքում ընկած է ժամանակակից նյութագիտության կարևոր խնդիրներից մեկը՝ ստանալ պահանջվող կառուցվածքով և կանխատեսելի ֆիզիկաքիմիական ու ֆունկցիոնալ հատկություններով անօրգանական նյութեր՝ հնարավորինս արդյունավետ, էներգախնայող և տեխնոլոգիապես կառավարելի եղանակով։ Ինքնատարածվող բարձր ջերմաստիճանային սինթեզը առանձնանում է նրանով, որ ռեակցիայի սկզբնական ակտիվացումից հետո ջերմությունը հիմնականում առաջանում է հենց ընթացող քիմիական փոխազդեցության արդյունքում, ինչի շնորհիվ հնարավոր է նվազեցնել արտաքին տաքացման անհրաժեշտությունը և կրճատել նյութի սինթեզի տևողությունը։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է նշված նյութերի ստացման համար ելանյութերի ընտրության և դրանց փոխազդեցության օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը։ Սինթեզի ընթացքում ելանյութերի քիմիական բաղադրությունը, հարաբերակցությունը, մասնիկների չափը, խառնման աստիճանը և նախնական մշակման պայմանները կարող են էականորեն ազդել ռեակցիայի ընթացքի, առաջացող ջերմային ռեժիմի և վերջնական նյութի կառուցվածքի վրա։ Հետևաբար տեխնոլոգիայի մշակման համար անհրաժեշտ է որոշել այնպիսի բաղադրական և գործընթացային պայմաններ, որոնք կապահովեն նպատակային փուլերի ձևավորումը և նվազագույնի կհասցնեն կողմնակի միացությունների առաջացումը։ Բարիում-ստրոնցիումի տիտանատը դիտարկվում է որպես ֆունկցիոնալ կերամիկական նյութ, որի հատկությունները պայմանավորված են բյուրեղային կառուցվածքով և բաղադրության մեջ առկա բաղադրիչների հարաբերակցությամբ։ Դրա ստացման տեխնոլոգիայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել բաղադրության և սինթեզի պայմանների ազդեցությունը նյութի կառուցվածքային ու ֆիզիկական բնութագրերի վրա։ Այսպիսի նյութերը կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել դիէլեկտրիկ, էլեկտրական և այլ ֆունկցիոնալ հատկություններ պահանջող տեխնիկական կիրառությունների համար։ Մագնետիտի ուսումնասիրության դեպքում կարևոր նշանակություն ունի երկաթի օքսիդային համակարգի ձևավորումը և ստացված նյութի փուլային ու մագնիսական բնութագրերի վերահսկումը։ Մագնետիտը բնորոշվում է մագնիսական հատկություններով, ուստի դրա ստացման տեխնոլոգիական պայմանները պետք է ընտրվեն այնպես, որ հնարավոր լինի ստանալ անհրաժեշտ փուլային կազմով և բավարար կայունությամբ նյութ։ Սինթեզի ջերմաստիճանը, գործընթացի տևողությունը, ելանյութերի հարաբերակցությունը և միջավայրի պայմանները կարող են ազդել վերջնական արտադրանքի կառուցվածքի և հատկությունների վրա։ Մագնեզիում-ցինկային ֆերիտների ստացման ուսումնասիրությունը ևս կապված է բազմաբաղադրիչ օքսիդային համակարգերի ձևավորման և դրանց կառուցվածքային առանձնահատկությունների վերահսկման հետ։ Ֆերիտները կարևոր մագնիսական կերամիկական նյութեր են, որոնց հատկությունները կախված են քիմիական բաղադրությունից, բյուրեղային կառուցվածքից, մասնիկների չափից և սինթեզի պայմաններից։ Մագնեզիումի և ցինկի հարաբերակցության փոփոխությունը կարող է հանգեցնել նյութի մագնիսական և էլեկտրական հատկությունների փոփոխության, ուստի տեխնոլոգիայի մշակման ժամանակ կարևոր է որոշել օպտիմալ բաղադրությունը։ Աշխատության առանցքային խնդիրներից է ինքնատարածվող սինթեզի գործընթացի ջերմային և կինետիկ առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը։ Ռեակցիայի տարածման արագությունը, առավելագույն ջերմաստիճանը, այրման ալիքի կայունությունը և ռեակցիայի ամբողջականությունը կարևոր պարամետրեր են ստացվող նյութի որակի համար։ Այս ցուցանիշների վերահսկումը հնարավորություն է տալիս կարգավորել սինթեզի պայմանները և ստանալ կանխատեսելի հատկություններով արտադրանք։ Հետազոտության ընթացքում կարող են ուսումնասիրվել նաև նախնական խառնուրդի խտությունը և ձևավորման պայմանները, քանի որ դրանք կարող են ազդել ռեակցիայի տարածման և վերջնական նյութի ծակոտկենության վրա։ Ստացված նյութերի բնութագրման համար կարևոր են ֆիզիկաքիմիական և կառուցվածքային հետազոտության մեթոդները։ Դրանց միջոցով հնարավոր է որոշել բյուրեղային փուլերի կազմը, մասնիկների ձևն ու չափերը, նյութի միկրոկառուցվածքը, քիմիական բաղադրությունը և այլ հատկություններ։ Ռենտգենակառուցվածքային վերլուծությունը կարող է օգտագործվել ձևավորված բյուրեղային փուլերի նույնականացման և դրանց հարաբերակցության գնահատման համար, իսկ մանրադիտակային ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս գնահատել մասնիկների և ծակոտիների կառուցվածքը։ Կախված նյութի տեսակից՝ կարող են ուսումնասիրվել նաև մագնիսական, էլեկտրական, դիէլեկտրական և ջերմային հատկությունները։ Աշխատության տեխնոլոգիական նշանակությունը պայմանավորված է տարբեր նյութերի ստացման միասնական և համեմատաբար արդյունավետ մեթոդի մշակման հնարավորությամբ։ Ինքնատարածվող բարձր ջերմաստիճանային սինթեզը կարող է ունենալ մի շարք առավելություններ՝ էներգիայի համեմատաբար ցածր ծախս, գործընթացի կարճ տևողություն, տեխնոլոգիական փուլերի պարզեցման հնարավորություն և բարձր ջերմաստիճանային ռեժիմի ինքնուրույն ձևավորում։ Միաժամանակ մեթոդի կիրառումը պահանջում է ռեակցիայի պայմանների մանրակրկիտ վերահսկում, քանի որ չափազանց արագ կամ անհավասար ընթացող գործընթացը կարող է հանգեցնել ոչ ցանկալի փուլերի առաջացման կամ նյութի անհամասեռ կառուցվածքի ձևավորման։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիր է նաև ստացված նյութերի հատկությունների և տեխնոլոգիական պարամետրերի միջև փոխկապակցվածության բացահայտումը։ Սինթեզի պայմանների փոփոխության միջոցով հնարավոր է նպատակային կերպով կարգավորել նյութերի կառուցվածքը և, հետևաբար, դրանց ֆունկցիոնալ բնութագրերը։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տեխնոլոգիան հարմարեցնել տարբեր կիրառությունների պահանջներին և ընտրել յուրաքանչյուր նյութի համար առավել արդյունավետ ռեժիմներ։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են նշանակություն ունենալ էլեկտրոնային և էլեկտրատեխնիկական նյութերի, մագնիսական կերամիկաների, ֆունկցիոնալ ծածկույթների և այլ հատուկ նշանակության անօրգանական նյութերի ստացման համար։ Ստացված նյութերի հատկությունների նպատակային կարգավորումը կարող է ընդլայնել դրանց կիրառման հնարավորությունները և հիմք ստեղծել տեխնոլոգիական գործընթացների հետագա կատարելագործման համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է անօրգանական քիմիայի, նյութագիտության, պինդմարմնային քիմիայի և բարձր ջերմաստիճանային տեխնոլոգիաների մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով մշակել բարիում-ստրոնցիումի տիտանատի, մագնետիտի և մագնեզիում-ցինկային ֆերիտների ստացման արդյունավետ տեխնոլոգիական պայմաններ։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու ինքնատարածվող սինթեզի ընթացքում ընթացող գործընթացների առանձնահատկությունները, գնահատելու դրանց ազդեցությունը ստացվող նյութերի կառուցվածքի և հատկությունների վրա և ձևավորելու տվյալ նյութերի ստացման համար առավել նպատակահարմար տեխնոլոգիական մոտեցումներ։

Աշխատությունը նվիրված է մանկական ուղեղային կաթված ունեցող երեխաներին էրգոթերապևտիկ օգնության ցուցաբերման մեթոդների ուսումնասիրությանը՝ հաշվի առնելով նրանց շարժողական, զգայական, ճանաչողական և ֆունկցիոնալ առանձնահատկությունները։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է ներկայացնել վերականգնողական այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կարող են նպաստել երեխայի ինքնուրույնության, առօրյա գործունեությանը մասնակցության, շարժողական հմտությունների և կյանքի որակի բարելավմանը։ Էրգոթերապևտիկ միջամտությունը կենտրոնանում է ոչ միայն շարժողական սահմանափակումների նվազեցման, այլև երեխայի իրական կյանքում անհրաժեշտ գործողությունների յուրացման և սոցիալական միջավայրում նրա լիարժեք մասնակցության վրա։ Այդ պատճառով թերապևտիկ նպատակները պետք է ձևավորվեն երեխայի անհատական կարիքների, կարողությունների, տարիքի և ընտանիքի առաջնահերթությունների հիման վրա։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում են երեխայի ֆունկցիոնալ հնարավորությունների գնահատման մեթոդները։ Գնահատման ընթացքում ուշադրություն է դարձվում ինքնասպասարկման, սնվելու, հագնվելու, անձնական հիգիենայի, խաղի, ուսումնական գործունեության, ձեռքի ֆունկցիայի և այլ առօրյա գործողությունների կատարմանը։ Կարևոր է գնահատել ոչ միայն երեխայի շարժումների որակը, այլև այն, թե տվյալ խանգարումն ինչպես է ազդում նրա անկախության և սոցիալական մասնակցության վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նպատակաուղղված և առաջադրանքահեն վարժությունների կիրառումը։ Այս մեթոդների դեպքում երեխան կատարում է իր առօրյա կյանքում անհրաժեշտ կոնկրետ գործողություններ՝ աստիճանաբար զարգացնելով դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ շարժողական և ճանաչողական հմտությունները։ Կարող են կիրառվել հագնվելու, կոճակները փակելու, սնվելու պարագաներից օգտվելու, գրելու, խաղալիքներ օգտագործելու, առարկաները բռնելու և տեղափոխելու առաջադրանքներ։ Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս թերապևտիկ աշխատանքը անմիջականորեն կապել երեխայի առօրյա կյանքի հետ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի վերին վերջույթների և ձեռքերի ֆունկցիայի զարգացումը։ Կախված երեխայի շարժողական առանձնահատկություններից՝ կարող են կիրառվել երկձեռքային վարժություններ, նպատակային ձեռքի գործողություններ և սահմանափակման պայմաններով շարժողական թերապիայի տարրեր։ Այս մեթոդների նպատակն է բարձրացնել ձեռքի ակտիվությունը, բարելավել շարժումների կոորդինացիան, բռնելու և բաց թողնելու կարողությունը, ինչպես նաև զարգացնել երկու ձեռքերի համատեղ օգտագործումը։ Ինքնասպասարկման հմտությունների ձևավորումը էրգոթերապիայի առանցքային ուղղություններից է։ Երեխային աստիճանաբար սովորեցվում է հնարավորինս ինքնուրույն կատարել առօրյա գործողությունները՝ անհրաժեշտության դեպքում կիրառելով հարմարեցված պարագաներ կամ օժանդակ սարքեր։ Դրանք կարող են հեշտացնել սնվելը, հագնվելը, գրելը, լոգանք ընդունելը և այլ գործողություններ։ Այսպիսի միջամտությունը նպաստում է ոչ միայն ֆունկցիոնալ կարողությունների զարգացմանը, այլև երեխայի ինքնավստահության և ինքնուրույնության բարձրացմանը։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև զգայական ինտեգրման և զգայական խթանման կիրառումը։ Որոշ երեխաների մոտ շարժողական դժվարություններին կարող են զուգակցվել զգայական տեղեկատվության մշակման առանձնահատկություններ, ինչի պատճառով անհրաժեշտ է համապատասխանեցնել միջավայրը և առաջադրանքները երեխայի զգայական կարիքներին։ Կառավարվող զգայական գործունեությունը կարող է նպաստել ուշադրության, մարմնի դիրքի ընկալման, շարժումների կազմակերպման և առաջադրանքին մասնակցության բարելավմանը։ Կարևոր մեթոդ է ճանաչողական ռազմավարությունների կիրառումը։ Երեխային կարելի է սովորեցնել ինքնուրույն վերլուծել առաջադրանքը, որոշել գործողությունների հաջորդականությունը, գտնել դժվարության պատճառը և ընտրել դրա հաղթահարման համապատասխան եղանակը։ Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է այն դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է զարգացնել ոչ միայն շարժողական հմտությունները, այլև պլանավորման, խնդիրների լուծման և ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու կարողությունները։ Էրգոթերապևտիկ աշխատանքի արդյունավետ միջոց է խաղը։ Խաղային գործունեությունը երեխայի համար բնական և մոտիվացնող միջավայր է, ուստի տարբեր թերապևտիկ առաջադրանքներ կարող են ներկայացվել խաղի ձևով։ Խաղի միջոցով հնարավոր է զարգացնել մանր և խոշոր շարժողական հմտությունները, տեսաշարժողական կոորդինացիան, ուշադրությունը, առարկաների հետ նպատակային գործողությունները և սոցիալական փոխազդեցությունը։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչներից է շրջակա միջավայրի հարմարեցումը։ Եթե երեխայի ֆունկցիոնալ հնարավորությունները սահմանափակ են, համապատասխան փոփոխությունները տանը, դպրոցում կամ այլ միջավայրում կարող են զգալիորեն բարձրացնել նրա անկախության մակարդակը։ Կարող են հարմարեցվել կահույքը, ուսումնական տարածքը, օգտագործվող առարկաները և ամենօրյա գործողությունների կազմակերպման եղանակները։ Այսպիսի միջավայրային փոփոխությունները թույլ են տալիս երեխային առավել արդյունավետ կիրառել իր ունեցած կարողությունները։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր նշանակություն ունի նաև օժանդակ տեխնոլոգիաների և սարքերի կիրառումը։ Հատուկ հարմարեցված պարագաները կարող են աջակցել երեխայի ձեռքի ֆունկցիային, հաղորդակցությանը, տեղաշարժին, գրելու կամ սնվելու գործընթացին։ Դրանց ընտրությունը պետք է իրականացվի անհատական մոտեցմամբ՝ հաշվի առնելով երեխայի ֆունկցիոնալ կարողությունները և այն գործողությունները, որոնց կատարման ընթացքում նա առավել մեծ դժվարություններ ունի։ Էրգոթերապիայի կարևոր սկզբունքներից է ընտանիքի ներգրավվածությունը։ Ծնողներին անհրաժեշտ է տեղեկացնել երեխայի հնարավորությունների և դժվարությունների մասին և սովորեցնել այնպիսի եղանակներ, որոնց միջոցով նրանք կարող են աջակցել երեխայի ինքնուրույնությանը առօրյա կյանքում։ Ընտանիքի մասնակցությունը հնարավորություն է տալիս թերապիայի ընթացքում ձեռք բերված հմտությունները կիրառել բնական միջավայրում և ապահովել դրանց շարունակական զարգացումը։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է հատկացվում նաև բազմամասնագիտական համագործակցությանը։ Էրգոթերապևտը կարող է համագործակցել նյարդաբանի, ֆիզիոթերապևտի, լոգոպեդի, հոգեբանի, հատուկ մանկավարժի, ուսուցչի և ընտանիքի հետ։ Տարբեր մասնագետների համատեղ աշխատանքը հնարավորություն է տալիս ձևավորել երեխայի կարիքներին համապատասխան ամբողջական վերականգնողական ծրագիր և խուսափել տարբեր միջամտությունների միջև անհամապատասխանությունից։ Միջամտության արդյունավետությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն շարժողական ցուցանիշների փոփոխությունը, այլև երեխայի առօրյա գործունեության և սոցիալական մասնակցության իրական բարելավումը։ Կարևոր է հետևել՝ արդյոք երեխան ավելի ինքնուրույն է կատարում առօրյա գործողությունները, ավելի ակտիվ է մասնակցում խաղին և ուսումնական գործընթացին, ինչպես նաև որքանով է նվազել մեծահասակների օգնության անհրաժեշտությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը էրգոթերապևտիկ օգնությունը ներկայացնում է որպես մանկական ուղեղային կաթված ունեցող երեխաների ֆունկցիոնալ անկախության և սոցիալական մասնակցության զարգացման համալիր գործընթաց։ Այն ներառում է նպատակային և առաջադրանքահեն վարժություններ, ձեռքի և վերին վերջույթների ֆունկցիայի զարգացում, ինքնասպասարկման հմտությունների ձևավորում, զգայական և ճանաչողական մոտեցումներ, խաղային գործունեություն, շրջակա միջավայրի հարմարեցում, օժանդակ միջոցների կիրառում և ընտանիքի ակտիվ ներգրավում։ Այս մեթոդների անհատականացված և համակարգված կիրառումը կարող է նպաստել երեխայի առօրյա կարողությունների, ինքնուրույնության, մասնակցության և կյանքի որակի բարձրացմանը։

Ուսումնասիրությունը նվիրված է Դեբեդ գետի և նրա ջրահավաք ավազանի էկոլոգիական վիճակի համալիր գնահատմանը, ինչպես նաև տարածքի կայուն զարգացման հնարավորությունների բացահայտմանը։ Դեբեդի ավազանը Հայաստանի հյուսիսային կարևորագույն ջրային համակարգերից է, որն առանձնանում է բազմազան բնական պայմաններով, հարուստ կենսաբազմազանությամբ և տնտեսական գործունեության տարբեր ձևերով։ Գետի և դրա վտակների ջրերը կարևոր նշանակություն ունեն բնակչության, գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և այլ ոլորտների համար, ուստի դրանց որակի և քանակական վիճակի պահպանությունը տարածաշրջանի բնապահպանական անվտանգության կարևոր բաղադրիչ է։ Աշխատության հիմնական նպատակն է ուսումնասիրել Դեբեդ գետի ջրային համակարգի բնական առանձնահատկությունները, գնահատել ջրի որակը, բացահայտել էկոլոգիական խնդիրների առաջացման հիմնական պատճառները և որոշել այնպիսի զարգացման ուղղություններ, որոնք թույլ կտան համատեղել տնտեսական գործունեությունը բնական միջավայրի պահպանության հետ։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են գետի ջրահավաք ավազանի աշխարհագրական դիրքը, ռելիեֆը, կլիմայական պայմանները, ջրային ռեժիմը, գետային ցանցը, հողաբուսական ծածկույթը և բնական լանդշաֆտների առանձնահատկությունները։ Այս գործոնների ամբողջությունը ձևավորում է գետի հոսքի և ջրային էկոհամակարգերի բնական պայմանները, իսկ դրանց փոփոխությունները կարող են անդրադառնալ ջրային ռեսուրսների որակի և կայունության վրա։ Ուսումնասիրության առանցքային ուղղություններից մեկը Դեբեդի ջրի էկոլոգիական որակի գնահատումն է։ Այդ նպատակով կարող են դիտարկվել ջրի ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական ցուցանիշները, որոնց համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ջրային էկոհամակարգի վիճակի մասին։ Ջրի ջերմաստիճանը, թթվայնությունը, լուծված թթվածնի քանակը, հանքայնացումը, կախված նյութերի պարունակությունը, կենսածին տարրերը և տարբեր քիմիական միացությունների առկայությունը կարևոր ցուցանիշներ են ջրի որակի գնահատման համար։ Միաժամանակ ջրային օրգանիզմների բազմազանության և տարածվածության ուսումնասիրությունը կարող է լրացուցիչ տեղեկատվություն տրամադրել գետի էկոլոգիական վիճակի վերաբերյալ։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչն է Դեբեդ գետի և նրա ավազանի վրա մարդածին ազդեցության գնահատումը։ Տարածքում իրականացվող արդյունաբերական, հանքարդյունաբերական, գյուղատնտեսական և բնակավայրերի հետ կապված գործունեությունը տարբեր չափերով ազդում է բնական միջավայրի վրա։ Կենցաղային և արտադրական կեղտաջրերը, թափոնները, գյուղատնտեսական հոսքերը և արդյունաբերական արտանետումների հետևանքով առաջացող աղտոտիչները կարող են հայտնվել ջրային համակարգում և բացասաբար անդրադառնալ ջրի որակի վրա։ Հետևաբար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել աղտոտման աղբյուրների տարածական բաշխումը, դրանց ազդեցության աստիճանը և ջրային միջավայրի նկատմամբ առաջացող ռիսկերը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի հանքարդյունաբերության ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Հանքարդյունաբերական գործունեությունը կարող է կապված լինել ջրերի, հողերի և լանդշաֆտների վրա երկարատև ազդեցության հետ։ Հանքավայրերի շահագործման, թափոնների կուտակման և արտադրական գործընթացների հետևանքով առաջացող նյութերը որոշակի պայմաններում կարող են տեղափոխվել մակերևութային ջրեր։ Այդ պատճառով կարևոր է գնահատել հանքարդյունաբերական օբյեկտների ազդեցությունը և մշակել կանխարգելիչ ու վերականգնողական միջոցառումներ։ Գյուղատնտեսությունը ևս կարող է ազդեցություն ունենալ Դեբեդի ավազանի էկոլոգիական վիճակի վրա։ Հողերի մշակումը, պարարտանյութերի և բույսերի պաշտպանության միջոցների օգտագործումը, անասնապահությունը և ոռոգման գործընթացները կարող են փոխել բնական ջրային հոսքերի որակը։ Կայուն գյուղատնտեսության պայմաններում անհրաժեշտ է նվազեցնել ջրի կորուստները, կանխել հողի էրոզիան, արդյունավետ օգտագործել պարարտանյութերը և սահմանափակել աղտոտիչների ներթափանցումը գետային համակարգ։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում կենսաբազմազանության և գետային էկոհամակարգերի վիճակի ուսումնասիրությունը։ Գետի ջրի որակի փոփոխությունները կարող են ազդել ջրային բուսականության, կենդանական աշխարհի և հատկապես ջրային օրգանիզմների բնական կենսամիջավայրերի վրա։ Ափամերձ տարածքների փոփոխությունը, ջրի աղտոտումը, հոսքի ռեժիմի խախտումը և մարդու տնտեսական գործունեությունը կարող են հանգեցնել էկոհամակարգերի բնական հավասարակշռության խաթարման։ Հետևաբար Դեբեդի ավազանի էկոլոգիական գնահատումը պետք է ներառի ոչ միայն ջրի քիմիական կազմի, այլև կենդանի օրգանիզմների և բնական միջավայրերի վիճակի ուսումնասիրություն։ Աշխատության երկրորդ կարևոր ուղղությունը տարածքի կայուն զարգացման հեռանկարների վերլուծությունն է։ Կայուն զարգացումը ենթադրում է բնական ռեսուրսների այնպիսի օգտագործում, որը բավարարում է ներկա սերնդի տնտեսական և սոցիալական պահանջները՝ չվտանգելով ապագա սերունդների հնարավորությունները։ Դեբեդի ավազանի դեպքում անհրաժեշտ է ապահովել տնտեսական գործունեության և բնապահպանական պահանջների հավասարակշռություն՝ հատկապես ջրային ռեսուրսների օգտագործման, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և զբոսաշրջության ոլորտներում։ Ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը կարող է հանդիսանալ կայուն զարգացման կարևոր ուղղություն։ Այն ենթադրում է ջրային ռեսուրսների օգտագործման, պահպանության և վերականգնման միասնական մոտեցում, որի շրջանակում հաշվի են առնվում ինչպես տնտեսական պահանջները, այնպես էլ բնապահպանական սահմանափակումները։ Կարևոր են նաև կեղտաջրերի մաքրման համակարգերի բարելավումը, արդյունաբերական արտահոսքերի վերահսկումը, ջրօգտագործման արդյունավետության բարձրացումը և ջրային էկոհամակարգերի պարբերական մոնիթորինգը։ Էկոլոգիական մոնիթորինգի կատարելագործումը հնարավորություն է տալիս ժամանակին բացահայտել ջրի որակի փոփոխությունները և կանխել էկոլոգիական խնդիրների խորացումը։ Մշտական դիտարկումների միջոցով հնարավոր է գնահատել աղտոտվածության տարածական և ժամանակային փոփոխությունները, բացահայտել առավել խնդրահարույց հատվածները և գնահատել իրականացվող բնապահպանական միջոցառումների արդյունավետությունը։ Դեբեդի ավազանի կայուն զարգացման համար կարևոր նշանակություն կարող է ունենալ նաև բնական և մշակութային ներուժի արդյունավետ օգտագործումը։ Տարածքի լեռնային լանդշաֆտները, գետային համակարգերը, անտառային և բնական տարածքները, ինչպես նաև պատմամշակութային ժառանգությունը կարող են նպաստել էկոլոգիապես պատասխանատու զբոսաշրջության զարգացմանը։ Միաժամանակ զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների ընդլայնումը պետք է իրականացվի բնապահպանական սահմանափակումների հաշվառմամբ՝ կանխելով թափոնների ավելացումը, ջրային ռեսուրսների գերբեռնվածությունը և բնական տարածքների վնասումը։ Ուսումնասիրությունը կարևորում է նաև տեղական բնակչության մասնակցությունը բնապահպանական կառավարմանը։ Տարածքի կայուն զարգացումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ բնական ռեսուրսների օգտագործման և պահպանության գործընթացներում հաշվի են առնվում համայնքների սոցիալական ու տնտեսական շահերը։ Բնապահպանական իրազեկվածության բարձրացումը, պատասխանատու բնօգտագործման մշակույթի ձևավորումը և տեղական համայնքների ներգրավումը կարող են նպաստել բնապահպանական ծրագրերի արդյունավետ իրականացմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Դեբեդ գետը և նրա ջրահավաք ավազանը դիտարկում է որպես միասնական բնական, տնտեսական և սոցիալական համակարգ։ Էկոլոգիական գնահատման միջոցով հնարավոր է բացահայտել ջրային ռեսուրսների վրա ազդող հիմնական բնական և մարդածին գործոնները, գնահատել դրանց հետևանքները և սահմանել բնապահպանական առաջնահերթությունները։ Միաժամանակ կայուն զարգացման հեռանկարների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ձևավորել այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կապահովեն ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, էկոհամակարգերի պահպանումը, տնտեսական գործունեության զարգացումը և տարածաշրջանի բնակչության կյանքի որակի բարելավումը՝ երկարաժամկետ հեռանկարում պահպանելով Դեբեդի ավազանի բնական ներուժը։

Աշխատությունը նվիրված է գրադարանի գրքային ֆոնդերի ուսումնասիրության կազմակերպմանը և գրադարանավարներին այդ գործընթացում անհրաժեշտ մեթոդական աջակցության տրամադրմանը։ Գրքային ֆոնդը գրադարանի գործունեության հիմնական հիմքերից է, քանի որ դրա բովանդակային կազմը, ամբողջականությունը, արդիականությունը, պահպանվածության աստիճանը և ընթերցողների պահանջներին համապատասխանությունը անմիջականորեն ազդում են գրադարանի ծառայությունների որակի վրա։ Այդ պատճառով ֆոնդի պարբերական ուսումնասիրությունը կարևոր միջոց է դրա զարգացման ուղղությունները որոշելու, առկա թերությունները բացահայտելու և գրականության ընտրության ու համալրման աշխատանքը կատարելագործելու համար։ Աշխատության հիմնական նպատակն է ներկայացնել գրքային ֆոնդի ուսումնասիրության մեթոդները և ցույց տալ, թե ինչպես կարող է գրադարանավարը համակարգված կերպով գնահատել ֆոնդի վիճակը։ Ուսումնասիրության ընթացքում անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել ոչ միայն գրքերի քանակին, այլև դրանց թեմատիկ, լեզվական, ժանրային և ժամանակագրական կազմին, ընթերցողների պահանջներին համապատասխանությանը և օգտագործման հաճախականությանը։ Ֆոնդի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե որ գրականությունն է առավել պահանջված, որ բաժիններն են բավարար համալրված, որտեղ կան բացեր, իսկ որ նյութերը երկար ժամանակ չեն օգտագործվում։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է հատկացվում գրքային ֆոնդի վիճակագրական և բովանդակային վերլուծությանը։ Գրադարանավարը կարող է ուսումնասիրել գրքերի շրջանառությունը, ընթերցողների հարցումները, տրամադրումների հաճախականությունը, առանձին թեմատիկ բաժինների օգտագործման մակարդակը և ֆոնդի համալրման դինամիկան։ Այս տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի հիմնավորված որոշումներ ընդունել գրականության ձեռքբերման, դասակարգման, տեղափոխման կամ պահպանման վերաբերյալ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ընթերցողների պահանջների ուսումնասիրությունը։ Գրադարանը պետք է իր ֆոնդը ձևավորի ոչ միայն առկա գրականության ավանդույթի, այլև տվյալ համայնքի, ուսումնական հաստատության կամ ընթերցողների խմբերի իրական տեղեկատվական պահանջների հիման վրա։ Այդ նպատակով կարող են կիրառվել հարցումներ, զրույցներ, առաջարկությունների գրանցում, ընթերցողների նախասիրությունների դիտարկում և գրադարանային վիճակագրության վերլուծություն։ Ստացված տվյալները կարող են օգտագործվել ֆոնդի համալրման առաջնահերթությունները որոշելու համար։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում ֆոնդի համալրման և թարմացման խնդիրներին։ Գրականության ընտրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ ոլորտի զարգացման մակարդակը, նոր հրատարակությունների առկայությունը, ընթերցողների պահանջարկը և գրադարանի ֆինանսական հնարավորությունները։ Միաժամանակ կարևոր է պահպանել ֆոնդի թեմատիկ ամբողջականությունը և բացառել պատահական կամ չհիմնավորված համալրումները։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև ֆոնդի մաքրման և վերանայման գործընթացին։ Երկար ժամանակ չօգտագործվող, բովանդակային առումով հնացած, վնասված կամ կրկնվող օրինակների առկայությունը կարող է նվազեցնել ֆոնդի արդյունավետ օգտագործումը։ Սակայն նման գրականության դուրսբերումը պետք է իրականացվի մասնագիտական չափանիշների հիման վրա՝ հաշվի առնելով տվյալ նյութի պատմական, մշակութային կամ տեղագիտական արժեքը։ Գրքային ֆոնդի պահպանության հարցը ևս կարևոր բաղադրիչ է։ Գրադարանավարը պետք է հետևի գրքերի ֆիզիկական վիճակին, պահպանման պայմաններին, խոնավության, ջերմաստիճանի, լուսավորության և փոշու ազդեցությանը, ինչպես նաև վնասված գրականության ժամանակին վերականգնմանը։ Պատշաճ պահպանությունը երկարացնում է գրքային ֆոնդի օգտագործման ժամկետը և նվազեցնում նոր օրինակներ ձեռք բերելու անհրաժեշտությունը։ Մեթոդական օգնության տեսանկյունից աշխատանքը կարևոր է նրանով, որ կարող է գրադարանավարին տրամադրել ֆոնդի ուսումնասիրության կազմակերպման հաջորդական և գործնական մոտեցումներ։ Դրանք կարող են ներառել ուսումնասիրության նպատակի սահմանում, անհրաժեշտ տվյալների հավաքագրում, գրականության բովանդակային և վիճակագրական վերլուծություն, ընթերցողների պահանջների գնահատում, արդյունքների ամփոփում և հետագա աշխատանքների պլանավորում։ Նման համակարգված մոտեցումը թույլ է տալիս գրադարանավարին հիմնավորել ֆոնդի զարգացման վերաբերյալ որոշումները և ավելի արդյունավետ կազմակերպել առօրյա աշխատանքը։ Կարևոր է նաև ֆոնդի ուսումնասիրության արդյունքների փաստաթղթավորումը։ Հաշվետվությունները, վերլուծական տեղեկանքները, վիճակագրական աղյուսակները և դիտարկումների արդյունքները կարող են ծառայել որպես հետագա համալրման և կազմակերպչական աշխատանքների հիմք։ Դրանք հնարավորություն են տալիս ժամանակի ընթացքում համեմատել ֆոնդի փոփոխությունները և գնահատել իրականացված միջոցառումների արդյունավետությունը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը գրքային ֆոնդի ուսումնասիրությունը ներկայացնում է որպես գրադարանային գործունեության շարունակական և նպատակային գործընթաց, որը միավորում է ֆոնդի բովանդակային գնահատումը, ընթերցողների պահանջների ուսումնասիրությունը, վիճակագրական վերլուծությունը, համալրումը, մաքրումը և պահպանությունը։ Այն ունի գործնական-մեթոդական նշանակություն և կարող է օգնել գրադարանավարներին ավելի արդյունավետ կառավարել գրքային ռեսուրսները, բարելավել ընթերցողների սպասարկումը և ձևավորել տվյալ գրադարանի խնդիրներին ու օգտվողների պահանջներին համապատասխան, հավասարակշռված և կենսունակ գրքային ֆոնդ։

Աշխատությունը նվիրված է տարբեր մոնոմերների հիման վրա պոլիմերների և պոլիմերային ծածկույթների էլեկտրասինթեզի գործընթացների ուսումնասիրմանը, ինչպես նաև ստացված նյութերի ֆիզիկաքիմիական, մեխանիկական և պաշտպանիչ հատկությունների հետազոտությանը։ Էլեկտրասինթեզը պոլիմերների ստացման արդյունավետ մեթոդներից է, որի դեպքում էլեկտրաքիմիական գործընթացների միջոցով մոնոմերները վերածվում են պոլիմերային կառուցվածքների, իսկ որոշ դեպքերում պոլիմերը ձևավորվում է անմիջապես էլեկտրոդի մակերևույթին՝ ստեղծելով համասեռ կամ բազմաշերտ ծածկույթ։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս վերահսկել նյութի ձևավորման պայմանները և նպատակային կերպով փոփոխել ստացվող պոլիմերի կառուցվածքն ու հատկությունները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տարբեր մոնոմերների քիմիական կառուցվածքի և դրանց էլեկտրաքիմիական վարքագծի ուսումնասիրությունը։ Մոնոմերի կառուցվածքը, ակտիվ խմբերի բնույթը, լուծույթի բաղադրությունը և էլեկտրասինթեզի պայմանները կարող են էական ազդեցություն ունենալ պոլիմերացման ընթացքի, շղթաների կառուցվածքի, ծածկույթի հաստության և վերջնական նյութի հատկությունների վրա։ Այդ պատճառով աշխատանքի շրջանակում կարևոր նշանակություն ունի սինթեզի պայմանների և ստացվող պոլիմերային նյութերի բնութագրերի միջև փոխկապակցվածության բացահայտումը։ Աշխատության ընթացքում կարող են ուսումնասիրվել էլեկտրաքիմիական պոլիմերացման մեխանիզմները, մոնոմերների օքսիդացման կամ վերականգնման գործընթացները և էլեկտրոդի մակերևույթին պոլիմերային թաղանթի ձևավորման առանձնահատկությունները։ Էլեկտրաքիմիական մեթոդների կիրառումը հնարավորություն է տալիս հետևել սինթեզի ընթացքին և գնահատել համակարգի վարքագիծը տարբեր էլեկտրական պոտենցիալների և հոսանքի պայմաններում։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել էլեկտրոլիտի բաղադրությանը, լուծիչի բնույթին, մոնոմերի կոնցենտրացիային, ջերմաստիճանին, էլեկտրոդի նյութին և սինթեզի տևողությանը։ Այս պարամետրերի փոփոխությունը կարող է հանգեցնել պոլիմերային շերտի կառուցվածքի և հատկությունների էական փոփոխությունների։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչը ստացված պոլիմերների և պոլիմերային ծածկույթների ֆիզիկաքիմիական հատկությունների գնահատումն է։ Կարող են ուսումնասիրվել նյութերի կառուցվածքը, մոլեկուլային կազմը, ջերմային կայունությունը, էլեկտրական հաղորդականությունը, մակերևութային հատկությունները, կպչունությունը, մեխանիկական ամրությունը և քիմիական միջավայրերի նկատմամբ դիմադրողականությունը։ Այս ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տալիս որոշել սինթեզի պայմանների ազդեցությունը պոլիմերի գործնական հատկությունների վրա և բացահայտել տվյալ կիրառության համար առավել նպատակահարմար նյութերը։ Պոլիմերային ծածկույթների դեպքում առանձնահատուկ նշանակություն ունի մետաղական կամ այլ մակերևույթների պաշտպանության հնարավորությունը։ Ծածկույթը կարող է հանդես գալ որպես ֆիզիկական և քիմիական արգելք՝ սահմանափակելով հիմքային նյութի շփումը խոնավության, թթվածնի, էլեկտրոլիտների և ագրեսիվ քիմիական միջավայրերի հետ։ Այդ պատճառով աշխատանքի շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ծածկույթների հակակոռոզիոն հատկությունները և դրանց արդյունավետությունը տարբեր պայմաններում։ Ծածկույթի պաշտպանիչ հատկությունների վրա կարող են ազդել ինչպես պոլիմերի քիմիական կառուցվածքը, այնպես էլ թաղանթի ամբողջականությունը, ծակոտկենությունը, հաստությունը և մակերևույթին կպչունության աստիճանը։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիր է տարբեր մոնոմերների հիման վրա ստացված նյութերի համեմատական գնահատումը։ Նման համեմատությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե տվյալ մոնոմերի կառուցվածքային առանձնահատկություններն ինչպես են անդրադառնում պոլիմերացման գործընթացի արդյունավետության, թաղանթի ձևավորման և նյութի վերջնական հատկությունների վրա։ Միաժամանակ հնարավոր է որոշել սինթեզի այն պայմանները, որոնց դեպքում ստացվում են առավել կայուն, միատարր և ֆունկցիոնալ ծածկույթներ։ Աշխատության փորձարարական մասը կարող է ներառել էլեկտրաքիմիական չափումներ, ստացված պոլիմերների կառուցվածքային ուսումնասիրություն և ծածկույթների ֆիզիկական ու քիմիական հատկությունների փորձարկում։ Ստացված արդյունքների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել սինթեզի պարամետրերի և նյութի հատկությունների միջև օրինաչափությունները և մշակել պոլիմերային ծածկույթների ստացման առավել արդյունավետ պայմաններ։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը պայմանավորված է էլեկտրասինթեզով ստացվող պոլիմերների լայն կիրառական հնարավորություններով։ Նման նյութերը կարող են օգտագործվել պաշտպանիչ և հակակոռոզիոն ծածկույթներում, էլեկտրաքիմիական սարքերում, սենսորային համակարգերում, էլեկտրոնիկայում, էներգետիկայում և նյութերի մակերևութային հատկությունների բարելավմանն ուղղված տեխնոլոգիաներում։ Էլեկտրաքիմիական մեթոդների առավելություններից է նաև ծածկույթի ձևավորման գործընթացը համեմատաբար ճշգրիտ վերահսկելու հնարավորությունը, ինչը կարևոր է տարբեր տեխնիկական կիրառությունների համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է էլեկտրաքիմիայի, պոլիմերային քիմիայի և նյութագիտության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել տարբեր մոնոմերներից էլեկտրասինթեզով ստացվող պոլիմերների և պոլիմերային ծածկույթների ձևավորման օրինաչափությունները, կառուցվածքային առանձնահատկությունները և շահագործական հատկությունները։ Աշխատանքը կարող է նպաստել նոր ֆունկցիոնալ պոլիմերային նյութերի ստացման, դրանց հատկությունների նպատակային կարգավորման և տարբեր մակերևույթների համար արդյունավետ պաշտպանիչ ծածկույթների մշակման ուղղությամբ հետագա հետազոտությունների զարգացմանը։

Ուսումնասիրությունը նվիրված է սխալներ ուղղող կոդերի կիրառմամբ գաղտնիքի բաշխման միջոցների մշակմանը՝ տեղեկատվության անվտանգ պահպանման, փոխանցման և վերականգնման խնդիրների համատեքստում։ Աշխատանքի հիմքում ընկած է երկու կարևոր ուղղությունների՝ սխալների հայտնաբերման և ուղղման մեթոդների ու գաղտնիքի բաշխման մեխանիզմների համադրումը։ Գաղտնիքի բաշխման համակարգերի նպատակն է զգայուն տեղեկատվությունը բաժանել առանձին մասերի այնպես, որ այն հնարավոր լինի վերականգնել միայն նախապես սահմանված պայմանների կամ մասնակիցների անհրաժեշտ քանակի առկայության դեպքում։ Սխալներ ուղղող կոդերի ներառումը նման համակարգերում հնարավորություն է տալիս բարձրացնել փոխանցվող կամ պահպանվող տվյալների հուսալիությունը և ապահովել գաղտնիքի վերականգնումը նույնիսկ այն իրավիճակներում, երբ տվյալների առանձին հատվածներ վնասվել, աղավաղվել կամ սխալ են փոխանցվել։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում են սխալների առաջացման բնույթը, դրանց դասակարգումը և տվյալների ամբողջականության վրա ունեցած ազդեցությունը։ Թվային համակարգերում տեղեկատվությունը կարող է ենթարկվել պատահական կամ տեխնիկական խափանումների հետևանքով առաջացած փոփոխությունների, ինչի պատճառով անհրաժեշտ է կիրառել հատուկ կոդավորման մեթոդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս հայտնաբերել և որոշ դեպքերում ուղղել առաջացած սխալները։ Այս նպատակով օգտագործվող սխալներ ուղղող կոդերը տվյալների սկզբնական կառուցվածքին ավելացնում են լրացուցիչ տեղեկատվություն, որի միջոցով ստացող կողմը կարող է որոշել տվյալների խաթարման փաստը և վերականգնել ճիշտ արժեքները։ Գաղտնիքի բաշխման տեսական հիմքը կապված է գաղտնի տեղեկատվության մի քանի մասնաբաժինների բաժանման գաղափարի հետ։ Նման մոտեցումը թույլ է տալիս բացառել ամբողջ գաղտնիքի մեկ վայրում կամ մեկ մասնակցի մոտ կենտրոնացված պահպանումը։ Բաշխված մասնաբաժինների օգտագործմամբ հնարավոր է ստեղծել այնպիսի համակարգեր, որտեղ գաղտնիքի վերականգնումը կախված է մասնակիցների կամ տվյալների հատվածների որոշակի շեմային քանակից։ Այս սկզբունքը հատկապես կարևոր է տեղեկատվական անվտանգության համակարգերում, քանի որ մեկ մասնաբաժնի կորստի կամ վնասման դեպքում ամբողջ գաղտնիքը պարտադիր չէ, որ դառնա անհասանելի։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է սխալներ ուղղող կոդերի և գաղտնիքի բաշխման մեխանիզմների համատեղ կիրառման սկզբունքների ուսումնասիրությունը։ Այդպիսի համակարգում անհրաժեշտ է միաժամանակ ապահովել գաղտնիության, ամբողջականության, վերականգնելիության և հուսալիության պահանջները։ Կոդավորման կառուցվածքը պետք է ընտրվի այնպես, որ լրացուցիչ կոդային տեղեկատվությունը չվնասի գաղտնիքի պաշտպանության մեխանիզմներին, իսկ վերականգնման գործընթացը կարողանա տարբերակել իրական տեղեկատվությունը սխալ կամ վնասված տվյալներից։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են դիտարկվել տարբեր հանրահաշվական և կոդավորման մեթոդներ, որոնք կիրառելի են տվյալների մասնաբաժինների ձևավորման և վերականգնման համար։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել շեմային գաղտնիքի բաշխման սխեմաներին, որոնցում գաղտնիքի վերականգնման համար անհրաժեշտ է մասնակիցների կամ մասնաբաժինների որոշակի նվազագույն քանակ։ Նման համակարգերը հնարավորություն են տալիս համատեղել հասանելիության և անվտանգության պահանջները՝ սահմանելով, թե քանի մասնաբաժնի առկայության դեպքում կարող է իրականացվել գաղտնիքի վերականգնում։ Աշխատության գործնական բաղադրիչը կարող է ներառել համապատասխան ալգորիթմների նախագծում և դրանց աշխատանքի մոդելավորում։ Հնարավոր է ուսումնասիրել գաղտնիքի բաժանման, կոդային մասնաբաժինների ձևավորման, տվյալների փոխանցման, սխալների հայտնաբերման, ուղղման և վերջնական վերականգնման փուլերը։ Համակարգի արդյունավետությունը կարող է գնահատվել վերականգնման ճշտության, սխալների նկատմամբ դիմակայունության, հաշվարկային բարդության, հիշողության պահանջների և հաղորդակցական ծախսերի տեսանկյունից։ Կարևոր խնդիր է նաև այն սահմանների որոշումը, որոնց պայմաններում համակարգը կարող է հաջողությամբ վերականգնել վնասված տեղեկատվությունը։ Սխալների քանակի կամ վնասված մասնաբաժինների չափի աճի դեպքում վերականգնման հնարավորությունները կարող են սահմանափակվել, ուստի կոդի պարամետրերի ճիշտ ընտրությունը կարևոր նշանակություն ունի։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև տարբեր սխալներ ուղղող մոտեցումների համեմատական արդյունավետությունը։ Կախված կիրառման ոլորտից՝ կարող են պահանջվել տարբեր մակարդակի սխալադիմացկունություն, արագագործություն և հիշողության արդյունավետություն։ Այդ պատճառով համակարգի նախագծման ժամանակ անհրաժեշտ է հավասարակշռել անվտանգության և հուսալիության պահանջները հաշվարկային ռեսուրսների և գործնական կիրառելիության հետ։ Մշակվող միջոցների կիրառման հնարավոր ոլորտները բավական լայն են։ Դրանք կարող են օգտագործվել բաշխված պահոցներում, տվյալների փոխանցման համակարգերում, ամպային ենթակառուցվածքներում, տեղեկատվական անվտանգության լուծումներում և այնպիսի համակարգերում, որտեղ անհրաժեշտ է գաղտնի տեղեկատվության միաժամանակյա պաշտպանություն և վերականգնման բարձր հուսալիություն։ Հատկապես կարևոր է նման մոտեցումը այն միջավայրերում, որտեղ տվյալների ամբողջականության խախտումը կարող է հանգեցնել զգալի տեղեկատվական կամ կազմակերպական ռիսկերի։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը միավորում է կոդավորման տեսության, սխալների ուղղման և տեղեկատվական անվտանգության մեթոդները՝ նպատակ ունենալով մշակել գաղտնիքի բաշխման այնպիսի միջոցներ, որոնք միաժամանակ ապահովում են տվյալների գաղտնիությունը, ամբողջականությունը և սխալների նկատմամբ կայունությունը։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են նպաստել բաշխված տեղեկատվական համակարգերի հուսալիության բարձրացմանը և գաղտնի տվյալների պաշտպանության ավելի կայուն ու արդյունավետ մեխանիզմների ստեղծմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում տնտեսական ինքնիշխանության հիմնահարցերի ուսումնասիրությանը՝ տնտեսական անկախության, ազգային տնտեսության կայունության և արտաքին ու ներքին տնտեսական գործոնների փոխազդեցության համատեքստում։ Տնտեսական ինքնիշխանությունը ենթադրում է պետության կարողությունը ինքնուրույն ձևավորելու և իրականացնելու իր տնտեսական քաղաքականությունը, արդյունավետորեն տնօրինելու ազգային տնտեսական ներուժը, պաշտպանելու ռազմավարական շահերը և նվազեցնելու այնպիսի արտաքին կախվածությունները, որոնք կարող են սահմանափակել տնտեսական որոշումների ինքնուրույնությունը։ Հայաստանի նման փոքր և բաց տնտեսություն ունեցող երկրի համար այս խնդիրը հատկապես կարևոր է, քանի որ համաշխարհային և տարածաշրջանային տնտեսական գործընթացների ազդեցությունը կարող է զգալիորեն անդրադառնալ երկրի արտադրության, առևտրի, ֆինանսների, էներգետիկայի և ներդրումային միջավայրի վրա։ Աշխատության շրջանակում ուսումնասիրվում են տնտեսական ինքնիշխանության տեսական հիմքերը, դրա հիմնական բաղադրիչները և պետական տնտեսական քաղաքականության մեջ ունեցած նշանակությունը։ Տնտեսական ինքնիշխանությունը կարող է դիտարկվել մի քանի փոխկապակցված ուղղություններով՝ ֆինանսական և դրամավարկային կայունություն, պետական բյուջեի ինքնուրույնություն, արտադրական ներուժի զարգացում, էներգետիկ և պարենային անվտանգություն, արտաքին առևտրի դիվերսիֆիկացում, տեխնոլոգիական ինքնուրույնություն և ռազմավարական ոլորտների պաշտպանություն։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է Հայաստանի տնտեսության արտաքին կախվածությունների ուսումնասիրությունը։ Փոքր տնտեսության համար արտաքին առևտրի, ներմուծման, արտահանման, օտարերկրյա ներդրումների, դրամական փոխանցումների և արտաքին ֆինանսավորման նշանակությունը կարող է լինել մեծ, ուստի տնտեսական ինքնիշխանության ապահովման համար անհրաժեշտ է գնահատել այդ կապերի ոչ միայն տնտեսական օգուտները, այլև հնարավոր ռիսկերը։ Արտաքին տնտեսական հարաբերությունների ընդլայնումը կարող է նպաստել տնտեսական աճին, ներդրումների ներգրավմանը և շուկաների ընդլայնմանը, սակայն միակողմանի կախվածությունը որոշ ապրանքներից, շուկաներից կամ ֆինանսավորման աղբյուրներից կարող է բարձրացնել երկրի խոցելիությունը արտաքին ցնցումների նկատմամբ։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է հատկացվում ֆինանսական և դրամավարկային ինքնիշխանությանը։ Դրամավարկային քաղաքականության արդյունավետությունը, ազգային արժույթի կայունությունը, ֆինանսական համակարգի դիմակայունությունը և պետական պարտքի կառավարումը տնտեսական ինքնուրույնության կարևոր նախապայմաններ են։ Պետությունը պետք է կարողանա ապահովել մակրոտնտեսական կայունություն՝ միաժամանակ պահպանելով զարգացման համար անհրաժեշտ ներդրումային և սոցիալական քաղաքականության հնարավորությունները։ Պետական պարտքի բարձր մակարդակը, արտաքին ֆինանսավորման նկատմամբ չափազանց մեծ կախվածությունը կամ ֆինանսական շուկաների անկայունությունը կարող են սահմանափակել տնտեսական քաղաքականության ճկունությունը, ինչի պատճառով պարտքի կառավարման արդյունավետությունը դիտարկվում է որպես տնտեսական ինքնիշխանության կարևոր բաղադրիչ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում արտադրական ինքնուրույնության խնդրին։ Հայաստանի տնտեսության համար կարևոր է բարձրացնել տեղական արտադրության մրցունակությունը, զարգացնել արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը, վերամշակող ճյուղերը և տեխնոլոգիական ոլորտները։ Ներքին արտադրական կարողությունների զարգացումը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել որոշ ռազմավարական ապրանքների ներմուծումից կախվածությունը, ստեղծել աշխատատեղեր, ընդլայնել արտահանման հնարավորությունները և բարձրացնել տնտեսության դիմակայունությունը արտաքին շոկերի նկատմամբ։ Այս համատեքստում կարևոր է նաև տնտեսական դիվերսիֆիկացումը, քանի որ տնտեսության չափազանց մեծ կախվածությունը սահմանափակ թվով ոլորտներից կարող է մեծացնել կառուցվածքային ռիսկերը։ Էներգետիկ ինքնիշխանությունը ևս տնտեսական ինքնուրույնության կարևոր բաղադրիչ է։ Էներգակիրների ներմուծումից կախվածությունը կարող է տնտեսությունը դարձնել արտաքին գների և մատակարարումների փոփոխությունների նկատմամբ զգայուն։ Այդ պատճառով էներգետիկ աղբյուրների բազմազանեցումը, վերականգնվող էներգետիկայի զարգացումը, էներգաարդյունավետության բարձրացումը և տեղական էներգետիկ ներուժի արդյունավետ օգտագործումը կարող են նպաստել տնտեսական անվտանգության ամրապնդմանը։ Նույն տրամաբանությամբ ուսումնասիրվում է պարենային անվտանգության հարցը, քանի որ հիմնական սննդամթերքի ներմուծումից չափազանց մեծ կախվածությունը կարող է ստեղծել լրացուցիչ տնտեսական և սոցիալական ռիսկեր։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է նաև արտաքին առևտրի կառուցվածքի և աշխարհագրական դիվերսիֆիկացման ուսումնասիրությունը։ Արտահանման շուկաների ընդլայնումը և տարբեր երկրների հետ տնտեսական կապերի զարգացումը կարող են նվազեցնել առանձին շուկաների նկատմամբ կախվածությունը և բարձրացնել հայկական տնտեսության դիմակայունությունը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է զարգացնել այնպիսի արտադրություններ, որոնք ունեն միջազգային շուկաներում մրցակցային առավելություններ և կարող են ապահովել բարձր ավելացված արժեք։ Տեխնոլոգիական ինքնիշխանության հարցը ևս կարևոր նշանակություն ունի ժամանակակից տնտեսությունում։ Նոր տեխնոլոգիաների, թվային ենթակառուցվածքների, գիտահետազոտական կարողությունների և մարդկային կապիտալի զարգացումը կարող է նվազեցնել տեխնոլոգիական արտաքին կախվածությունը և բարձրացնել երկրի տնտեսական մրցունակությունը։ Այս տեսանկյունից կրթության, գիտության, նորարարության և բարձր տեխնոլոգիական արտադրության զարգացումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես տնտեսական աճի, այլև երկարաժամկետ տնտեսական ինքնիշխանության ապահովման միջոց։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել նաև պետական տնտեսական քաղաքականության գործիքները։ Դրանց թվում են հարկաբյուջետային քաղաքականությունը, դրամավարկային կարգավորումը, արդյունաբերական և ներդրումային քաղաքականությունը, արտահանման խթանումը, փոքր և միջին ձեռնարկությունների աջակցությունը, մրցակցության պաշտպանությունը և ռազմավարական ոլորտների պետական կարգավորումը։ Կարևոր է գտնել պետական միջամտության և շուկայական մեխանիզմների այնպիսի համադրություն, որը միաժամանակ կապահովի մրցակցային միջավայր, տնտեսական արդյունավետություն և ազգային ռազմավարական շահերի պաշտպանություն։ Հետազոտության մեջ կարող է կարևորվել նաև տնտեսական ինքնիշխանության և միջազգային ինտեգրման հարաբերակցությունը։ Ժամանակակից պայմաններում լիակատար տնտեսական մեկուսացումը ոչ իրատեսական և ոչ արդյունավետ մոտեցում է, ուստի տնտեսական ինքնիշխանությունը նպատակահարմար է դիտարկել ոչ թե որպես արտաքին կապերի սահմանափակում, այլ որպես երկրի՝ միջազգային տնտեսական հարաբերություններում սեփական շահերից ելնելով ինքնուրույն և հավասարակշռված որոշումներ ընդունելու կարողություն։ Այս մոտեցումը ենթադրում է արտաքին տնտեսական գործընկերների բազմազանեցում, փոխշահավետ համագործակցություն և ազգային տնտեսության ներքին դիմակայունության բարձրացում։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը տնտեսական ինքնիշխանությունը ներկայացնում է որպես ազգային տնտեսական անվտանգության և կայուն զարգացման համալիր համակարգ՝ ուսումնասիրելով Հայաստանի արտաքին տնտեսական կախվածությունները, արտադրական և ֆինանսական ներուժը, էներգետիկ ու պարենային անվտանգությունը, տեխնոլոգիական զարգացումը, արտաքին առևտուրը և պետական տնտեսական քաղաքականության հնարավորությունները։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հիմք ծառայել Հայաստանի տնտեսական դիմակայունության բարձրացման, ռազմավարական կախվածությունների նվազեցման, տնտեսական քաղաքականության արդյունավետության բարելավման և երկարաժամկետ զարգացման ավելի ինքնուրույն ու կայուն մոդելի ձևավորման վերաբերյալ առաջարկությունների մշակման համար։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի կազմակերպման և գործունեության իրավական հիմքերի համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ սահմանադրական և խորհրդարանական իրավունքի շրջանակներում։ Հետազոտության հիմքում ընկած է Ազգային ժողովի՝ որպես ժողովրդի ներկայացուցչական մարմնի և օրենսդիր իշխանությունն իրականացնող պետական մարմնի սահմանադրական կարգավիճակը։ Ուսումնասիրվում են օրենսդիր իշխանության դերը պետական իշխանության համակարգում, իշխանությունների բաժանման և հավասարակշռման սկզբունքները, ներկայացուցչական ժողովրդավարության նշանակությունը և Ազգային ժողովի փոխհարաբերությունները պետական իշխանության մյուս մարմինների հետ։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է Ազգային ժողովի իրավական կարգավիճակի ձևավորման և զարգացման ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով Հայաստանի սահմանադրական համակարգի փոփոխությունները և խորհրդարանական կառավարման մոդելի զարգացման առանձնահատկությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Ազգային ժողովի ներքին կազմակերպական կառուցվածքին։ Ուսումնասիրվում են պատգամավորների, Ազգային ժողովի նախագահի և նրա տեղակալների, խմբակցությունների, մշտական և ժամանակավոր հանձնաժողովների ու խորհրդարանի գործունեությունն ապահովող այլ կառույցների իրավական կարգավիճակն ու լիազորությունները։ Ազգային ժողովի գործունեությունը կազմակերպվում է նստաշրջանների, նիստերի և համապատասխան մարմինների աշխատանքի միջոցով, որոնց ընթացակարգային կարգավորումը կարևոր նշանակություն ունի խորհրդարանի բնականոն և արդյունավետ գործունեության համար։ Աշխատության մեջ էական տեղ է հատկացվում պատգամավորի սահմանադրաիրավական կարգավիճակին։ Դիտարկվում են պատգամավորի իրավունքներն ու պարտականությունները, օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքը, նիստերին մասնակցելու, հարցեր և առաջարկություններ ներկայացնելու, քննարկումներին մասնակցելու և խորհրդարանական վերահսկողության գործիքներից օգտվելու հնարավորությունները։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում են պատգամավորական գործունեության երաշխիքները, էթիկայի կանոնները, շահերի բախման կանխարգելման և պատգամավորի անկախ գործունեության ապահովման իրավական մեխանիզմները։ Կարևոր ուղղություն է խորհրդարանական խմբակցությունների գործունեության ուսումնասիրությունը։ Խմբակցությունները խորհրդարանական քաղաքականության կազմակերպման առանցքային կառույցներից են, որոնց միջոցով պատգամավորները համակարգում են իրենց քաղաքական դիրքորոշումները, մասնակցում օրենսդրական գործընթացին և իրականացնում խորհրդարանական գործունեություն։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ խմբակցությունների ձևավորման, ներքին կազմակերպման, իրավունքների և պարտականությունների, ինչպես նաև քաղաքական մեծամասնության և ընդդիմության փոխհարաբերությունների իրավական առանձնահատկություններին։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է օրենսդրական գործընթացի իրավական կարգավորման ուսումնասիրությունը։ Դիտարկվում են օրենքների և այլ իրավական ակտերի նախագծերի ներկայացման, քննարկման, ընթերցումների, առաջարկությունների ներկայացման, քվեարկության և ընդունման ընթացակարգերը։ Օրենսդրական գործընթացի հստակ կանոնակարգումը կարևոր է իրավական ակտերի որակի, խորհրդարանական քննարկումների արդյունավետության և տարբեր քաղաքական ուժերի մասնակցության ապահովման համար։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև Ազգային ժողովի վերահսկողական լիազորություններին։ Խորհրդարանական վերահսկողությունը ժողովրդավարական կառավարման կարևոր մեխանիզմ է, որի միջոցով օրենսդիր մարմինը վերահսկում է կառավարության և գործադիր իշխանության գործունեությունը։ Այս համատեքստում ուսումնասիրվում են պատգամավորների հարցերը, հարցապնդումները, կառավարության անդամների հետ քննարկումները, խորհրդարանական լսումները և վերահսկողության այլ իրավական գործիքներ։ Պետական բյուջեի քննարկումն ու ընդունումը ևս Ազգային ժողովի կարևոր լիազորություններից է։ Բյուջետային գործընթացի միջոցով խորհրդարանը մասնակցում է պետության ֆինանսական քաղաքականության ձևավորմանը և հանրային միջոցների օգտագործման հիմնական ուղղությունների սահմանմանը։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել բյուջեի նախագծի ներկայացման, քննարկման, փոփոխությունների առաջարկման և ընդունման ընթացակարգերը, ինչպես նաև դրանց նկատմամբ խորհրդարանական վերահսկողության հնարավորությունները։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև Ազգային ժողովի մշտական հանձնաժողովների գործունեությունը։ Հանձնաժողովները հնարավորություն են տալիս օրենսդրական նախաձեռնությունները և հանրային քաղաքականության տարբեր ոլորտների խնդիրները քննարկել մասնագիտացված ձևաչափով։ Դրանց միջոցով իրականացվում է նախագծերի նախնական ուսումնասիրություն, կազմակերպվում են քննարկումներ և լսումներ, ներկայացվում են առաջարկություններ և կատարվում են օրենքով նախատեսված վերահսկողական գործողություններ։ Հետազոտության առանձին ուղղություն կարող է լինել Ազգային ժողովի նիստերի և նստաշրջանների կազմակերպման իրավական կարգավորումը։ Ուսումնասիրվում են նիստերի գումարման, օրակարգի ձևավորման, քննարկումների անցկացման, ելույթների, քվեարկության և որոշումների ընդունման ընթացակարգերը։ Այս կանոնները պետք է ապահովեն խորհրդարանական գործունեության հրապարակայնությունը, քաղաքական բազմակարծությունը, պատգամավորների արդյունավետ մասնակցությունը և ընդունվող որոշումների օրինականությունը։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև Ազգային ժողովի և հասարակության փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Ժամանակակից ժողովրդավարական կառավարման պայմաններում խորհրդարանի գործունեության թափանցիկությունը, հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը, քաղաքացիների մասնակցությունը և հասարակական կազմակերպությունների հետ համագործակցությունը կարևոր նախապայմաններ են ներկայացուցչական կառավարման արդյունավետության համար։ Այս տեսանկյունից ուսումնասիրվում են հանրային լսումների, բաց քննարկումների, տեղեկատվության հրապարակայնության և քաղաքացիների հետ հաղորդակցության իրավական մեխանիզմները։ Առանձին ուշադրության է արժանի Ազգային ժողովի աշխատակազմի կազմակերպական և իրավական դերը։ Աշխատակազմը ապահովում է խորհրդարանի գործունեության վարչական, մասնագիտական, տեղեկատվական և տեխնիկական աջակցությունը՝ նպաստելով պատգամավորների և Ազգային ժողովի մարմինների լիազորությունների արդյունավետ իրականացմանը։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է Ազգային ժողովի գործունեության իրավական հիմքերի արդյունավետության գնահատումը և առկա հիմնախնդիրների բացահայտումը։ Կարող են ուսումնասիրվել օրենսդրական գործընթացի արդյունավետությունը, խորհրդարանական վերահսկողության գործնական արդյունավորությունը, քաղաքական մեծամասնության և ընդդիմության փոխհարաբերությունները, պատգամավորների իրավունքների իրացման երաշխիքները, հանրային մասնակցության մակարդակը և խորհրդարանական գործունեության թափանցիկության ապահովման մեխանիզմները։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի կազմակերպման և գործունեության իրավական համակարգը՝ միավորելով սահմանադրական կարգավիճակի, ներքին կառուցվածքի, պատգամավորական գործունեության, խմբակցությունների, հանձնաժողովների, օրենսդրական գործընթացի, խորհրդարանական վերահսկողության և կազմակերպական ընթացակարգերի ուսումնասիրությունը։ Այն հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմելու Հայաստանի օրենսդիր իշխանության կազմակերպման իրավական հիմքերի, խորհրդարանական գործունեության սկզբունքների և ժամանակակից սահմանադրական համակարգում Ազգային ժողովի դերի մասին։

Աշխատությունը նվիրված է 5-8-րդ դասարաններում սովորող հայ աշակերտների ռուսերեն բանավոր և գրավոր խոսքում հանդիպող քերականական սխալների համակարգված դասակարգմանը և դրանց տարբերակված կանխարգելման մեթոդների մշակմանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է այն խնդիրը, որ ռուսերենը հայախոս սովորողների համար հաճախ հանդես է գալիս որպես երկրորդ լեզու, և մայրենի լեզվի քերականական կառուցվածքի ազդեցությունը կարող է պայմանավորել ռուսերենում որոշակի բնորոշ սխալների առաջացումը։ Այդ սխալների բացահայտումը, պատճառների ուսումնասիրությունը և դրանց կանխարգելման համապատասխան մեթոդների ընտրությունը կարևոր նշանակություն ունեն ռուսաց լեզվի ուսուցման արդյունավետության բարձրացման համար։ Աշխատության հիմնական նպատակներից է պարզել, թե դպրոցականների խոսքում ինչպիսի քերականական շեղումներ են առավել հաճախ հանդիպում, ինչ օրինաչափություններով են դրանք առաջանում և ինչպես կարելի է ուսուցման գործընթացում հաշվի առնել սովորողների անհատական և տարիքային առանձնահատկությունները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ռուսերենի հոլովների, թվի, սեռի, բայաձևերի, ժամանակների, նախադասության կառուցվածքի, բառերի համաձայնության և կառավարման հետ կապված սխալները։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել այն դեպքերին, երբ աշակերտը ռուսերեն քերականական ձևը կառուցում է հայերենի համապատասխան կառուցվածքի ազդեցությամբ։ Նման միջլեզվային ազդեցությունը կարող է դրսևորվել ինչպես բառերի ձևաբանական փոփոխության, այնպես էլ նախադասության շարահյուսական կառուցվածքի մակարդակում։ Սխալների դասակարգումը հնարավորություն է տալիս դրանք բաժանել որոշակի խմբերի՝ ըստ քերականական բնույթի, առաջացման պատճառի, կայունության և ուսուցման ընթացքում դրանց ուղղման բարդության։ Այդպիսի դասակարգումը կարևոր է ոչ միայն սխալների նկարագրության, այլև դրանց կանխարգելման արդյունավետ համակարգ ստեղծելու համար։ Աշխատության կարևոր գաղափարներից է տարբերակված մոտեցման կիրառումը։ Բոլոր աշակերտների համար նույն վարժությունների և նույն մեթոդների կիրառումը միշտ չէ, որ ապահովում է անհրաժեշտ արդյունք, քանի որ նույն սխալը տարբեր սովորողների մոտ կարող է ունենալ տարբեր պատճառներ։ Մի դեպքում այն կարող է առաջանալ մայրենի լեզվի ազդեցությամբ, մեկ այլ դեպքում՝ կանոնի թերի յուրացման, հիշողության դժվարության, անբավարար բառապաշարի կամ խոսքային հմտության չձևավորված լինելու հետևանքով։ Հետևաբար ուսուցիչը պետք է կարողանա որոշել սխալի պատճառը և դրան համապատասխան ընտրել ուղղիչ կամ կանխարգելիչ աշխատանքների ձևը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են կիրառվել աշակերտների գրավոր աշխատանքների, թելադրությունների, շարադրությունների, բանավոր խոսքի և ուսումնական առաջադրանքների վերլուծության մեթոդներ։ Սխալների քանակական և որակական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս որոշելու դրանց տարածվածությունը տարբեր դասարաններում և հետևելու, թե ինչպես են դրանք փոփոխվում սովորողի տարիքին ու լեզվական փորձին զուգահեռ։ Կարևոր է նաև համեմատել տարբեր մակարդակի լեզվական պատրաստվածություն ունեցող աշակերտների սխալները՝ բացահայտելու համար դրանց բնորոշ առանձնահատկությունները։ Աշխատության մեթոդական հատվածում ուշադրություն է դարձվում սխալների կանխարգելման գործնական միջոցներին։ Դրանց թվում կարող են կիրառվել նպատակային քերականական վարժություններ, համեմատական վերլուծություններ հայերենի և ռուսերենի միջև, սխալների ինքնուրույն հայտնաբերում և ուղղում, խոսքային իրավիճակների մոդելավորում, կրկնողական առաջադրանքներ և տարբեր բարդության վարժությունների համակարգ։ Հատկապես արդյունավետ կարող է լինել այնպիսի առաջադրանքների կիրառումը, որոնք աշակերտին ստիպում են ոչ միայն հիշել քերականական կանոնը, այլև այն գործնականում կիրառել իրական կամ մոտ իրական հաղորդակցական իրավիճակում։ Միջլեզվային համեմատությունը ևս կարևոր մեթոդական գործիք է, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս սովորողին գիտակցել երկու լեզուների կառուցվածքային տարբերությունները և կանխել մայրենի լեզվից մեխանիկական փոխանցվող սխալները։ Տարբերակված ուսուցումը կարող է ենթադրել առաջադրանքների բարդության աստիճանական փոփոխություն՝ հաշվի առնելով սովորողի լեզվական մակարդակը և առավել հաճախ հանդիպող սխալների բնույթը։ Միաժամանակ կարևոր է խուսափել սխալների մեխանիկական ուղղումից և սովորողին հնարավորություն տալ հասկանալու դրանց առաջացման պատճառը։ Այդ մոտեցումը նպաստում է լեզվական ինքնավերահսկման և ինքնուրույն խոսքային հմտությունների ձևավորմանը։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ սխալների դասակարգման հիման վրա հնարավոր է ստեղծել ուսուցչի համար կիրառելի մեթոդական համակարգ, որը թույլ կտա ավելի նպատակային կազմակերպել քերականության ուսուցումը և կանխարգելիչ աշխատանքը։ Նման համակարգը կարող է օգտակար լինել ինչպես սովորական դասապրոցեսում, այնպես էլ լրացուցիչ կամ անհատական պարապմունքների ժամանակ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը միավորում է ռուսաց լեզվի ուսուցման մեթոդիկան, համադրական լեզվաբանությունը և սխալների վերլուծության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել հայախոս դպրոցականների ռուսերեն խոսքում քերականական սխալների հիմնական տեսակները, դրանց առաջացման պատճառները և տարբերակված կանխարգելման առավել արդյունավետ ուղիները։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել ռուսաց լեզու դասավանդող ուսուցիչների, մեթոդիստների, լեզվաբանների, մանկավարժների և երկլեզու կամ երկրորդ լեզվի ուսուցման խնդիրներով զբաղվող հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է բաշխված միջավայրերում իրականացվող գործընթացների նախագծման և վերիֆիկացման հիմնական գործիքային միջոցների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով բաշխված համակարգերի կառուցվածքային և գործառական առանձնահատկությունների, գործընթացների մոդելավորման և դրանց ճշտության ստուգման մեթոդների վրա։ Բաշխված համակարգերում բազմաթիվ համակարգիչներ կամ հաշվարկային հանգույցներ համագործակցում են ընդհանուր խնդիրների լուծման համար, սակայն դրանց միջև հաղորդակցության ուշացումները, զուգահեռ գործողությունները, տվյալների փոխանակումը, հանգույցների հնարավոր խափանումները և ժամանակային անհամաժամանակությունը զգալիորեն բարդացնում են համակարգերի նախագծման ու ստուգման գործընթացը։ Այդ պատճառով բաշխված գործընթացների ճիշտ կառուցումը պահանջում է ոչ միայն ծրագրային լուծումների մշակում, այլև դրանց վարքագծի նախնական մոդելավորում և համակարգված վերիֆիկացիա։ Ուսումնասիրության առանցքում կարող է գտնվել բաշխված գործընթացների ֆորմալ և կիսաֆորմալ ներկայացման խնդիրը։ Մոդելավորման միջոցով հնարավոր է նկարագրել համակարգի բաղադրիչները, դրանց միջև փոխազդեցությունները, հաղորդագրությունների փոխանցումը, վիճակների փոփոխությունը և զուգահեռ ընթացող գործողությունները։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս դեռևս նախագծման փուլում հայտնաբերել տրամաբանական հակասություններ, անհասանելի վիճակներ, փոխադարձ արգելափակումներ և այլ սխալներ։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է գործընթացների վերիֆիկացիայի տեսական հիմքերի ուսումնասիրությունը։ Վերիֆիկացիան ուղղված է պարզելու, թե արդյոք մշակված համակարգը համապատասխանում է նախապես սահմանված պահանջներին և արդյոք նրա վարքագիծը բավարարում է անհրաժեշտ հատկություններին։ Բաշխված միջավայրերի դեպքում կարող են ստուգվել անվտանգության, հասանելիության, ճիշտ ավարտի, համաժամացման և հաղորդակցության հետ կապված հատկություններ։ Այդ նպատակով կարող են կիրառվել վիճակների տարածության ուսումնասիրության, մոդելների ստուգման, ֆորմալ ապացուցման և այլ մեթոդներ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գործընթացների մոդելավորման տարբեր մոտեցումներին։ Դրանց միջոցով համակարգի վարքագիծը կարող է ներկայացվել վիճակների, անցումների, գործողությունների և հաղորդակցության հարաբերությունների միջոցով։ Նման ներկայացումը հնարավորություն է տալիս բարդ բաշխված գործընթացը վերածել ավելի պարզ և վերլուծելի մոդելի՝ պահպանելով դրա էական հատկությունները։ Մոդելի հիման վրա հնարավոր է ուսումնասիրել համակարգի հնարավոր վարքագծի տարբեր սցենարներ և ստուգել դրանց համապատասխանությունը սահմանված պահանջներին։ Աշխատության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև գործընթացների նախագծման ավտոմատացման գործիքները, որոնք հնարավորություն են տալիս ստեղծել մոդելներ, իրականացնել դրանց վերլուծություն, կատարել վերիֆիկացիա և որոշ դեպքերում ավտոմատ կերպով հայտնաբերել սխալներ։ Նման գործիքների կիրառումը կարևոր է հատկապես խոշոր բաշխված համակարգերում, որտեղ հնարավոր վիճակների և փոխազդեցությունների քանակը կարող է արագ աճել։ Ավտոմատացված վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել ծրագրային սխալների հայտնաբերման ծախսերը և ավելի վաղ փուլում բացահայտել նախագծային խնդիրները։ Բաշխված համակարգերի նախագծման ժամանակ կարևոր խնդիր է նաև զուգահեռության կառավարումը։ Միաժամանակ գործող գործընթացները կարող են միմյանցից կախված լինել, փոխանակել տվյալներ կամ մրցակցել ընդհանուր ռեսուրսների համար։ Սխալ կազմակերպման դեպքում կարող են առաջանալ մրցակցային պայմաններ, փոխադարձ արգելափակումներ կամ տվյալների անհամապատասխանություն։ Այդ պատճառով վերիֆիկացիոն գործիքների միջոցով անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն առանձին գործընթացների ճիշտ աշխատանքը, այլև դրանց փոխազդեցության բոլոր էական սցենարները։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև խափանումների նկատմամբ համակարգի կայունության ուսումնասիրությունը։ Բաշխված միջավայրում առանձին հանգույցների, կապի կամ ծրագրային բաղադրիչների խափանումը կարող է ազդել ամբողջ համակարգի աշխատանքի վրա։ Հետևաբար նախագծման և վերիֆիկացիայի գործիքները կարող են կիրառվել համակարգի վերականգնման մեխանիզմների, հաղորդակցության հուսալիության և սխալների նկատմամբ կայունության գնահատման համար։ Աշխատության գործնական նշանակությունը կապված է այնպիսի մեթոդների և գործիքների ընտրության ու կիրառման հետ, որոնք հնարավորություն են տալիս բարձրացնել բաշխված համակարգերի նախագծման հուսալիությունը և նվազեցնել դրանց մշակման ընթացքում առաջացող ռիսկերը։ Գործիքային միջոցների համեմատական ուսումնասիրությունը կարող է հիմնվել դրանց արտահայտչականության, կիրառման բարդության, ավտոմատացման մակարդակի, մոդելների չափի նկատմամբ սահմանափակումների և վերիֆիկացիայի հնարավորությունների վրա։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է բաշխված միջավայրերում գործընթացների նախագծման և վերիֆիկացման խնդիրների համալիր ուսումնասիրություն՝ համադրելով մոդելավորման, ֆորմալ մեթոդների, ավտոմատացված ստուգման և ծրագրային ճարտարագիտության մոտեցումները։ Այն կարող է հետաքրքրել բաշխված համակարգերի, ծրագրային ապահովման նախագծման, ֆորմալ մեթոդների, համակարգերի վերիֆիկացիայի և համակարգչային գիտության ոլորտներում մասնագիտացող հետազոտողներին, ծրագրավորողներին և ուսանողներին։