Medieval literature and Grabar
Books on Mesrop Mashtots, Movses Khorenatsi, Grigor Narekatsi, Nahapet Kuchak and Sayat-Nova, studies of medieval Armenian writing, Grabar (Classical Armenian) textbooks and works on manuscripts.
220 books and materialsHistory
Հովհաննես Դրասխանակերտցու և Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը»
Այս աշխատությունը ներկայացնում է հայ ժողովրդի պատմությանն առնչվող երկու կարևորագույն պատմագրական ավանդույթներ՝ Հովհաննես Դրասխանակերտցու և Մովսես Խորենացու պատմական երկերը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ծանոթանալու Հայաստանի անցյալին, պետականության ձևավորման ու զարգացման ընթացքին, ազգային ինքնության արմատներին և հայ ժողովրդի պատմական հիշողության ձևավորմանը։ Մովսես Խորենացին հայ պատմագրության հիմնադիր և դասական հեղինակներից է, որի երկը կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ ժողովրդի ծագման, հնագույն անցյալի, ավանդությունների, թագավորական տոհմերի, պետական կազմավորումների և պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրության մեջ։ Նրա պատմական շարադրանքը միավորում է պատմական հիշողությունը, ժողովրդական ավանդությունները, առասպելական պատումները, ծագումնաբանական տեղեկություններն ու պատմական իրադարձությունների մեկնաբանությունը՝ ստեղծելով հայ ժողովրդի անցյալի ամբողջական պատկերը։ Հեղինակը մեծ ուշադրություն է դարձնում հայ ժողովրդի ծագման մասին պատկերացումներին, նախնիների պատմությանը, Հայկ նահապետի ավանդությանը, հին հայկական թագավորություններին, արքայական տոհմերին, երկրի քաղաքական և մշակութային զարգացմանը, ինչպես նաև հարևան ժողովուրդների ու պետությունների հետ ունեցած հարաբերություններին։ Նրա շարադրանքում պատմությունը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես անցյալի իրադարձությունների հաջորդականություն, այլև որպես ազգային ինքնության, պետական գիտակցության և մշակութային ժառանգության պահպանման միջոց։ Հովհաննես Դրասխանակերտցու պատմական երկը, իր հերթին, արժեքավոր տեղեկություններ է հաղորդում միջնադարյան Հայաստանի քաղաքական, հասարակական և եկեղեցական կյանքի մասին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով Բագրատունյաց թագավորության ժամանակաշրջանին, Հայաստանի պետական կառավարման համակարգին, իշխանական հարաբերություններին, արտաքին քաղաքականությանը և հարևան տերությունների հետ փոխհարաբերություններին։ Նրա պատմագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է միջնադարյան Հայաստանի պատմության, երկրի ներքին իրավիճակի, քաղաքական պայքարի, իշխանական կենտրոնների և Հայոց եկեղեցու դերի ուսումնասիրության համար։ Հեղինակի ներկայացրած իրադարձություններում արտացոլվում են Հայաստանի պետականության պահպանման դժվարությունները, արտաքին ներխուժումների հետևանքները, քաղաքական ուժերի միջև հակասությունները, ինչպես նաև ազգային և հոգևոր կառույցների նշանակությունը ժողովրդի կյանքի կազմակերպման գործում։ Երկու պատմիչների ստեղծագործությունների համադրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հայ ժողովրդի պատմությունը տարբեր ժամանակաշրջանների և պատմագրական մոտեցումների տեսանկյունից՝ բացահայտելով հին և միջնադարյան Հայաստանի պատմական զարգացման շարունակականությունը։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկություններից է պատմական փաստերի, ազգային ավանդությունների, քաղաքական իրադարձությունների և հոգևոր կյանքի փոխկապակցված ներկայացումը։ Այն արժեքավոր է ոչ միայն որպես պատմական տեղեկությունների ամբողջություն, այլև որպես հայ ժողովրդի ինքնաճանաչողության, պատմական հիշողության և մշակութային ժառանգության պահպանման նշանակալի վկայություն։ Ստեղծագործությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու հայ պատմագրության զարգացման ընթացքը, պատմական իրադարձությունների ընկալման առանձնահատկությունները, պատմիչների աշխարհայացքը, նրանց վերաբերմունքը ազգային անցյալին և պատմությունը սերունդներին փոխանցելու սկզբունքները։ Դրանցում արտացոլված են նաև միջնադարյան հասարակության մտածողությունը, կրոնական պատկերացումները, բարոյական արժեքները, պետականության և հայրենիքի վերաբերյալ գաղափարները։ Գրական տեսանկյունից երկերն առանձնանում են պատմողական շարադրանքով, ավանդական և պատմական նյութի համադրմամբ, ժամանակաշրջանին բնորոշ լեզվամտածողությամբ ու պատմական իրադարձությունների մեկնաբանման եղանակներով։ Դրանք կարևոր նշանակություն ունեն հայ ժողովրդի պատմության, պատմական աշխարհագրության, մշակույթի, եկեղեցական կյանքի, քաղաքական հարաբերությունների և ազգային գաղափարների ուսումնասիրության համար։ Այս աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում ինչպես պատմությամբ և հայագիտությամբ զբաղվող մասնագետների, այնպես էլ հայ ժողովրդի անցյալը, ազգային ավանդույթները և պետականության պատմական հիմքերը ճանաչել ցանկացող ընթերցողների համար։ Այն նպաստում է պատմական գիտելիքների խորացմանը, ազգային ժառանգության արժևորմանը և հայ պատմագրության կարևորագույն հեղինակների ստեղծագործական ժառանգության ճանաչմանը՝ պահպանելով իր նշանակությունը որպես հայ ժողովրդի պատմական հիշողության և մշակութային ինքնության ուսումնասիրման կարևոր գրավոր վկայություն։
Updated: 2026-11-21
History
Արցախի միջնադարյան արվեստը (1991)
Այս աշխատությունը ներկայացնում է Արցախի միջնադարյան արվեստի ձևավորման, զարգացման և առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությունը՝ լուսաբանելով տարածաշրջանի մշակութային ժառանգության կարևորագույն դրսևորումները։ Վերլուծվում են ճարտարապետական հուշարձանները, եկեղեցիները, վանքերը, խաչքարերը, որմնանկարները, ձեռագրերի մանրանկարները և դեկորատիվ արվեստի նմուշները՝ բացահայտելով դրանց գեղարվեստական, խորհրդանշական և պատմամշակութային արժեքը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արվեստի ոճական զարգացմանը, տեղական ավանդույթների և համաքրիստոնեական մշակութային ազդեցությունների փոխազդեցությանը, ինչպես նաև վարպետների ստեղծագործական մոտեցումներին։ Աշխատության մեջ ներկայացվում են նաև տարբեր ժամանակաշրջանների արվեստագիտական առանձնահատկությունները, հուշարձանների կառուցողական և պատկերագրական լուծումները, դրանց պահպանության խնդիրներն ու պատմական նշանակությունը։ Հեղինակը հիմնվում է պատմական աղբյուրների, արվեստագիտական ուսումնասիրությունների և հուշարձանների համեմատական վերլուծության վրա՝ ստեղծելով Արցախի միջնադարյան մշակույթի ամբողջական պատկեր։ Գիրքը նախատեսված է արվեստաբանների, պատմաբանների, մշակութաբանների, ուսանողների և հայկական մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։
Updated: 2026-11-02
History
Միջնադարյան ժողովրդաքրիստոնեական աղբյուրները և հայ եկեղեցու պատմության խնդիրները
Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան ժողովրդաքրիստոնեական գրավոր և բանավոր աղբյուրների ուսումնասիրությանը, դրանց պատմամշակութային նշանակության բացահայտմանը և Հայ առաքելական եկեղեցու պատմության տարբեր հիմնախնդիրների լուսաբանմանը։ Ուսումնասիրության առանցքում են միջնադարյան հայ հասարակության կրոնական պատկերացումները, ժողովրդական հավատալիքների և պաշտոնական քրիստոնեական վարդապետության փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև եկեղեցական ավանդույթների ձևավորման ու զարգացման պատմական առանձնահատկությունները։ Անդրադարձ է կատարվում քրիստոնեության տարածման և ամրապնդման գործընթացում ժողովրդական կրոնական մտածողության ունեցած դերին, նախաքրիստոնեական հավատալիքների վերափոխմանը և դրանց որոշ տարրերի պահպանմանը քրիստոնեական ծիսական ու մշակութային միջավայրում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում միջնադարյան ձեռագրերում, վարքագրական երկերում, սրբախոսական պատումներում, ավանդություններում, ժողովրդական զրույցներում և կրոնական բնույթի այլ սկզբնաղբյուրներում արտացոլված տեղեկություններին, որոնք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու եկեղեցու և հասարակության փոխհարաբերությունները։ Քննարկվում են հոգևորականության գործունեության, եկեղեցական հաստատությունների հասարակական ազդեցության, վանական կենտրոնների մշակութային նշանակության և կրոնական գաղափարների տարածման հետ կապված հարցեր։ Կարևորվում է ժողովրդական քրիստոնեության առանձնահատկությունների բացահայտումը՝ որպես միջնադարյան հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի, աշխարհընկալման, բարոյական արժեքների և սոցիալական հարաբերությունների ուսումնասիրության կարևոր ուղղություն։ Աշխատության մեջ դիտարկվող հիմնախնդիրները առնչվում են նաև եկեղեցական տոների, ծեսերի, սրբերի պաշտամունքի, ուխտագնացության, սրբավայրերի նկատմամբ ժողովրդական վերաբերմունքի և կրոնական սովորույթների պատմական զարգացմանը։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզաբանելու, թե ինչպես էին պաշտոնական եկեղեցական ուսմունքները փոխազդում ժողովրդական կրոնական ավանդույթների հետ, ինչպիսի ընդհանրություններ և տարբերություններ էին ձևավորվում դրանց միջև, և ինչպես էին այդ գործընթացներն արտահայտվում միջնադարյան հայ հասարակության առօրյա կյանքում։ Հատուկ նշանակություն է տրվում պատմական սկզբնաղբյուրների քննությանը, դրանց ծագման հանգամանքների, բովանդակային առանձնահատկությունների և պատմական հավաստիության գնահատմանը։ Ժողովրդաքրիստոնեական նյութերի ուսումնասիրությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես կրոնական պատմության ճանաչման միջոց, այլև որպես հայ ժողովրդի մշակութային հիշողության, ազգային ինքնության և հոգևոր ժառանգության ձևավորման գործընթացները հասկանալու կարևոր աղբյուր։ Աշխատությունը նպաստում է միջնադարյան հայ եկեղեցական պատմության վերաբերյալ պատկերացումների ընդլայնմանը, կրոնական և ժողովրդական մշակույթների փոխազդեցության առավել խորքային ընկալմանը, ինչպես նաև պատմագիտական, աղբյուրագիտական և կրոնագիտական հետազոտությունների զարգացմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, աստվածաբանների, կրոնագետների, միջնադարագետների, ազգագրագետների, բանագետների, մշակութաբանների, բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների դասախոսների, ուսանողների և հայ ժողովրդի հոգևոր ու մշակութային պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։
Updated: 2026-10-10
Literature
Հայ միջնադարյան տաղերգության ժանրերն ու տաղաչափությունը ( X-XVIII դդ. ).
Աշխատությունը նվիրված է X–XVIII դարերի հայ միջնադարյան բանաստեղծական մշակույթի ժանրային համակարգի և չափածո խոսքի կառուցվածքային առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է տաղերգության ձևավորման ու զարգացման պատմական ընթացքի, տարբեր բանաստեղծական ժանրերի բնորոշ հատկանիշների, դրանց թեմատիկ բովանդակության և տաղաչափական կառուցվածքի վրա։ Քննության են առնվում միջնադարյան հայ քնարերգության հոգևոր և աշխարհիկ ուղղությունները՝ բացահայտելով դրանց փոխհարաբերությունները, զարգացման փուլերը և գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների փոփոխությունները տարբեր դարաշրջաններում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում տաղի՝ որպես միջնադարյան հայ պոեզիայի կարևոր ժանրային ձևերից մեկի կառուցվածքին, թեմատիկ բազմազանությանը և գեղարվեստական առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրվում են հոգևոր, ծիսական, խրատական, սիրային, բնության, հայրենասիրական և այլ թեմատիկ ուղղվածություն ունեցող բանաստեղծական ստեղծագործությունների առանձնահատկությունները՝ դրանք դիտարկելով ժամանակաշրջանի գրական, կրոնական և մշակութային միջավայրի համատեքստում։ Կարևորվում է միջնադարյան բանաստեղծական ժանրերի փոխազդեցությունը և այն հանգամանքը, որ առանձին ստեղծագործություններում տարբեր ժանրերի հատկանիշները կարող են միահյուսվել՝ ձևավորելով բարդ և բազմաշերտ գեղարվեստական կառուցվածք։ Տաղաչափության ուսումնասիրության շրջանակում քննության են առնվում բանաստեղծական տողի կառուցման սկզբունքները, վանկերի քանակը, շեշտադրությունը, տողերի և տների հարաբերակցությունը, հանգավորման ձևերը, ռիթմական կազմակերպումը և կրկնությունների դերը։ Առանձին նշանակություն է տրվում չափական ձևերի պատմական զարգացմանը՝ բացահայտելով տարբեր ժամանակաշրջաններում դրանց պահպանման, փոփոխման և նոր ձևերով հարստացման օրինաչափությունները։ Ուսումնասիրվում է նաև չափածո խոսքի և երաժշտական կատարման փոխհարաբերությունը, քանի որ միջնադարյան բազմաթիվ բանաստեղծական ստեղծագործություններ կապված էին երգային ավանդույթի հետ և նախատեսված էին ոչ միայն ընթերցման, այլև երաժշտական կատարման համար։ Այդ կապը հնարավորություն է տալիս տաղաչափական կառուցվածքը դիտարկել ռիթմի, մեղեդայնության և բանաստեղծական խոսքի միասնական համակարգում։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում նշանավոր միջնադարյան հեղինակների ստեղծագործական ժառանգությանը՝ նրանց պոեզիայի միջոցով ցույց տալով ժանրային և տաղաչափական ձևերի զարգացման տարբեր փուլերը։ Գրական նյութի համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել հեղինակային անհատականության, գրական ավանդույթի և ժամանակաշրջանի գեղագիտական պատկերացումների փոխազդեցությունը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ժողովրդական բանահյուսության և գրավոր բանաստեղծական մշակույթի կապերին, որոնք կարող էին արտահայտվել լեզվական ձևերի, պատկերային համակարգի, ռիթմի և բանաստեղծական կառուցվածքի մեջ։ Լեզվական տեսանկյունից կարևորվում են գրաբարի, միջին հայերենի և հետագա լեզվական ձևերի ազդեցությունները տաղերգության զարգացման վրա՝ ցույց տալով, թե լեզվի պատմական փոփոխություններն ինչպես են անդրադարձել բանաստեղծական խոսքի կառուցվածքի և արտահայտչական հնարավորությունների վրա։ Երկար ժամանակահատված ընդգրկող նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևել հայ չափածո գրականության ժանրային և կառուցվածքային շարունակականությանը, ինչպես նաև բացահայտել նորարարական միտումները, որոնք աստիճանաբար նախապատրաստել են հետագա շրջանի բանաստեղծական մշակույթի զարգացումը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ գրականության պատմության, պոետիկայի և տաղաչափության տեսության ուսումնասիրության համար և կարող է օգտակար լինել միջնադարագետների, գրականագետների, բանասերների, երաժշտագետների, հայոց լեզվի ու գրականության մասնագետների, դասախոսների և ուսանողների համար։
Updated: 2026-11-02