Պատրաստի նյութեր

Ինվեստիցիոն գործունեությունը տնտեսական գործընթաց է, որի ընթացքում իրականացվում է կապիտալի ներդրում տարբեր ոլորտներում՝ նպատակ ունենալով ստանալ եկամուտ, ապահովել արտադրական կարողությունների ընդլայնում կամ բարձրացնել տնտեսական արդյունավետությունը, և այն կարող է ընդգրկել ինչպես իրական ներդրումներ (արտադրություն, ենթակառուցվածքներ, շինարարություն), այնպես էլ ֆինանսական ներդրումներ (արժեթղթեր, բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր), որտեղ հիմնական նպատակն է կապիտալի աճը և ռիսկի ու եկամտաբերության օպտիմալ համադրությունը։ Ինվեստիցիոն գործունեությունը կարևոր դեր ունի տնտեսական աճի ապահովման մեջ, քանի որ այն խթանում է նոր տեխնոլոգիաների ներդրումը, աշխատատեղերի ստեղծումը և արտադրողականության բարձրացումը։ Ինվեստիցիոն քաղաքականությունը պետության կամ կազմակերպության կողմից իրականացվող նպատակային միջոցառումների համակարգ է, որը ուղղված է ներդրումային միջավայրի ձևավորմանը, ներդրումների խրախուսմանը և դրանց արդյունավետ ուղղորդմանը դեպի տնտեսության առաջնահերթ ոլորտներ։ Այն ներառում է հարկային և մաքսային արտոնություններ, պետական երաշխիքներ, կարգավորող դաշտի բարելավում, օտարերկրյա ներդրումների ներգրավման ծրագրեր և ռազմավարական զարգացման ուղղությունների սահմանում։ Ինվեստիցիոն քաղաքականության նպատակն է ապահովել կայուն և կանխատեսելի միջավայր ներդրողների համար, նվազեցնել ռիսկերը և բարձրացնել տնտեսության մրցունակությունը։

Առևտրի տնտեսական օգուտները պայմանավորված են նրանով, որ այն նպաստում է ռեսուրսների ավելի արդյունավետ բաշխմանը, արտադրության մասնագիտացման խորացմանը և ընդհանուր բարեկեցության աճին՝ ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային մակարդակներում, քանի որ երկրների և տնտեսավարող սուբյեկտների միջև ապրանքների ու ծառայությունների փոխանակումը թույլ է տալիս յուրաքանչյուր կողմին կենտրոնանալ այն ապրանքների արտադրության վրա, որոնցում ունի համեմատական առավելություն, ինչի արդյունքում բարձրանում է արտադրողականությունը և նվազում է արտադրության ընդհանուր ծախսը։ Առևտուրը նաև ընդլայնում է սպառողական ընտրությունը՝ հնարավորություն տալով մարդկանց օգտվել ավելի լայն տեսականու ապրանքներից և ծառայություններից, որոնք հնարավոր չէ կամ անարդյունավետ է արտադրել տեղական պայմաններում, միաժամանակ խթանելով մրցակցությունը, ինչը ստիպում է արտադրողներին բարելավել որակը և նվազեցնել գները։ Բացի այդ, միջազգային առևտուրը նպաստում է տեխնոլոգիաների, գիտելիքների և նորարարությունների տարածմանը, քանի որ երկրների միջև տնտեսական կապերը արագացնում են առաջադեմ փորձի փոխանցումը և արտադրական գործընթացների արդիականացումը, ինչը երկարաժամկետ հեռանկարում նպաստում է տնտեսական աճին։ Առևտրի զարգացման արդյունքում ձևավորվում են նաև նոր աշխատատեղեր, ընդլայնվում են արդյունաբերական և ծառայությունների ոլորտները, աճում են պետական եկամուտները հարկերի և մաքսատուրքերի միջոցով, իսկ տնտեսությունները դառնում են ավելի ինտեգրված և դիմակայուն արտաքին շուկաների փոփոխություններին։ Ընդհանուր առմամբ, առևտուրը հանդիսանում է տնտեսական զարգացման հիմնական շարժիչ ուժերից մեկը, որը բարձրացնում է արդյունավետությունը, խթանում մրցակցությունը և նպաստում հասարակությունների կենսամակարդակի բարելավմանը։

Տեղական բյուջեները Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգի կարևոր բաղադրիչն են և արտահայտում են համայնքների ֆինանսական ինքնուրույնությունը՝ ապահովելով տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեության ֆինանսավորումը, սոցիալական ծառայությունների մատուցումը և համայնքային զարգացման ծրագրերի իրականացումը, որտեղ դրանք ծառայում են որպես պետական ֆինանսական համակարգի դեկենտրոնացված մակարդակ, որը մոտ է բնակչությանը և ուղղված է տեղական կարիքների բավարարմանը։ ՀՀ բյուջետային համակարգում տեղական բյուջեները ձևավորվում են հիմնականում հարկային և ոչ հարկային եկամուտների, պետական սուբվենցիաների և դոտացիաների հաշվին, իսկ դրանց կառավարման պատասխանատուները համայնքների ղեկավարներն ու ավագանիներն են՝ պետական վերահսկողության ընդհանուր շրջանակում։ Տեղական բյուջեների դերը հատկապես կարևոր է տարածքային զարգացման անհավասարությունների նվազեցման, ենթակառուցվածքների բարելավման, կոմունալ ծառայությունների կազմակերպման և սոցիալական ծրագրերի իրականացման տեսանկյունից, քանի որ դրանք թույլ են տալիս ավելի ճկուն և արագ արձագանքել բնակչության տեղական խնդիրներին։ Միաժամանակ տեղական բյուջեները նպաստում են ժողովրդավարական կառավարմանը՝ ապահովելով համայնքային մասնակցություն ֆինանսական որոշումների կայացման գործընթացում և բարձրացնելով թափանցիկության մակարդակը։ Սակայն ՀՀ-ում տեղական բյուջեների համակարգը դեռևս ունի սահմանափակ ֆինանսական ինքնուրույնություն, քանի որ համայնքների մեծ մասը զգալիորեն կախված է պետական բյուջեից փոխանցվող միջոցներից, ինչը որոշակիորեն սահմանափակում է նրանց ինքնուրույն զարգացման հնարավորությունները և պահանջում է բյուջետային ապակենտրոնացման շարունակական բարեփոխումներ։

Գերմանիայի ֆինանսական համակարգը համարվում է Եվրոպայի ամենազարգացած և կայուն համակարգերից մեկը և բնութագրվում է բանկային գերիշխող մոդելով, բարձր կարգավորման մակարդակով և եվրոգոտու ֆինանսական ինտեգրմամբ, որտեղ կենտրոնական դեր է խաղում Germany-ի մակրոտնտեսական քաղաքականությունը և ինստիտուցիոնալ կայունությունը։ Համակարգի հիմքում կանգնած է երկաստիճան բանկային կառուցվածքը՝ բաղկացած կոմերցիոն բանկերից, խնայողական բանկերից (Sparkassen) և կոոպերատիվ բանկերից, ինչպես նաև ուժեղ կենտրոնական բանկից՝ Deutsche Bundesbank-ից, որը պատմականորեն մեծ դեր է ունեցել դրամավարկային կայունության պահպանման գործում, իսկ այսօր իր գործառույթները հիմնականում իրականացնում է Եվրոպական կենտրոնական բանկի համակարգում։ Դրամավարկային քաղաքականությունը ձևավորվում է եվրոգոտու մակարդակում՝ European Central Bank-ի կողմից, ինչը ապահովում է միասնական տոկոսադրույքային և գնաճի վերահսկման քաղաքականություն անդամ երկրների համար։ Գերմանական ֆինանսական համակարգի առանձնահատկություններից է նաև բանկերի բարձր ներգրավվածությունը տնտեսության ֆինանսավորման մեջ, որտեղ բանկային վարկավորումը ավելի մեծ դեր ունի, քան կապիտալի շուկաները՝ ի տարբերություն, օրինակ, անգլոսաքսոնական մոդելի։ Միևնույն ժամանակ, զարգացած է նաև կապիտալի շուկան՝ հատկապես ֆոնդային բորսան՝ Deutsche Börse, որը Ֆրանկֆուրտում կենտրոնացած հիմնական ֆինանսական հարթակն է և ապահովում է բաժնետոմսերի, պարտատոմսերի և այլ ֆինանսական գործիքների առևտուրը։ Համակարգի կարևոր առանձնահատկություններից է նաև ֆինանսական վերահսկողության խիստ կարգավորումը՝ ուղղված բանկային կայունության, սպառողների պաշտպանության և ֆինանսական ռիսկերի նվազեցման ապահովմանը, ինչպես նաև երկարաժամկետ ներդրումների խրախուսումը արդյունաբերության և ինովացիոն ոլորտներում։

Անցումային տնտեսության պայմաններում հասարակության սոցիալական կառուցվածքը բնութագրվում է խորքային փոփոխություններով, որոնք առաջանում են կենտրոնացված պլանային տնտեսությունից դեպի շուկայական հարաբերություններ անցման հետևանքով, ինչի արդյունքում փոխվում են սոցիալական խմբերի կազմը, եկամուտների բաշխումը, զբաղվածության ձևերը և սոցիալական շարժունակության մակարդակը։ Այս փուլում ձևավորվում են նոր սոցիալական շերտեր՝ ձեռնարկատերեր, մասնավոր հատվածի աշխատողներ, փոքր և միջին բիզնեսի սեփականատերեր, ինչպես նաև ֆինանսական և ծառայությունների ոլորտի մասնագետներ, մինչդեռ նախկին համակարգում գերիշխող պետական հատվածի աշխատողների դիրքը աստիճանաբար փոխվում է և հաճախ ուղեկցվում է սոցիալական անորոշությամբ։ Միաժամանակ նկատվում է սոցիալական անհավասարության աճ, քանի որ եկամուտների բաշխումը դառնում է ավելի տարբերակված, իսկ բնակչության որոշ խմբեր կարող են հայտնվել աղքատության կամ սոցիալական խոցելիության մեջ՝ պայմանավորված աշխատանքի կորստով, գնաճով և սոցիալական պաշտպանության մեխանիզմների ոչ բավարար զարգացմամբ։ Անցումային տնտեսությունում կարևոր դեր է ստանում նաև միջին դասի ձևավորումը, որը հանդիսանում է սոցիալական կայունության հիմնական գործոններից մեկը, սակայն դրա ձևավորումը հաճախ դանդաղ և անհավասար գործընթաց է։ Զուգահեռաբար փոփոխվում են նաև կրթական և մասնագիտական պահանջները, ինչը նպաստում է սոցիալական շարժունակությանը՝ թույլ տալով որոշ անհատների բարձրանալ սոցիալական սանդուղքով, սակայն միաժամանակ առաջացնում է անհավասար հնարավորություններ տարբեր խմբերի միջև։ Ընդհանուր առմամբ, անցումային տնտեսությունում սոցիալական կառուցվածքը դառնում է ավելի դինամիկ, բազմաշերտ և երբեմն անկայուն, որտեղ սոցիալական հարաբերությունները ենթարկվում են շուկայի օրենքների ազդեցությանը և նոր տնտեսական իրականությանը հարմարվելու գործընթացին։

Բյուջեն որպես տնտեսական կատեգորիա արտահայտում է պետության կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի ձևավորման, բաշխման և օգտագործման համակարգը, որը ցույց է տալիս տնտեսական հարաբերությունները պետության, տնտեսավարող սուբյեկտների և բնակչության միջև՝ հարկերի, պետական ծախսերի և այլ ֆինանսական հոսքերի միջոցով, իսկ դրա հիմնական դերը կայանում է տնտեսական կայունության ապահովման, սոցիալական քաղաքականության իրականացման և պետական զարգացման առաջնահերթությունների ֆինանսավորման մեջ։ ՀՀ պետական բյուջեն հանդիսանում է երկրի ֆինանսական հիմնական պլանը, որը տարեկան կտրվածքով սահմանում է եկամուտների և ծախսերի կառուցվածքը՝ ընդգրկելով հարկային և ոչ հարկային եկամուտներ, պետական պարտքի կառավարում, ինչպես նաև ծախսեր սոցիալական, կրթական, առողջապահական, պաշտպանական և ենթակառուցվածքային ոլորտներում, և դրա ձևավորումն ու իրականացումը համակարգվում է ՀՀ կառավարության և մասնավորապես Ministry of Finance of the Republic of Armenia-ի կողմից՝ համաձայն պետական ֆինանսական քաղաքականության։ Բյուջետային գործընթացը ներառում է պլանավորում, հաստատում, կատարում և վերահսկողություն փուլերը, որոնք նպատակ ունեն ապահովել միջոցների արդյունավետ օգտագործում և ֆինանսական կարգապահություն, իսկ դրա տնտեսական նշանակությունը արտահայտվում է նաև մակրոտնտեսական կայունության պահպանմամբ, ՀՆԱ-ի աճի խթանմամբ և պետական պարտքի կայուն կառավարմամբ։

ՔԱՄԵԼՍ (CAMELS) համակարգը բանկերի ֆինանսական վիճակի համապարփակ գնահատման միջազգային ընդունված մեթոդաբանություն է, որը օգտագործվում է բանկային վերահսկող մարմինների կողմից՝ բանկերի կայունությունը, ռիսկայնությունը և գործունեության որակը գնահատելու համար՝ վեց հիմնական բաղադրիչների միջոցով՝ կապիտալի բավարարություն (Capital adequacy), ակտիվների որակ (Asset quality), կառավարման որակ (Management quality), եկամտաբերություն (Earnings), իրացվելիություն (Liquidity) և շուկայական ռիսկի զգայունություն (Sensitivity to market risk)։ Կապիտալի բավարարությունը գնահատում է բանկի սեփական միջոցների մակարդակը և նրա կարողությունը դիմակայելու հնարավոր կորուստներին, ակտիվների որակը ցույց է տալիս վարկային պորտֆելի առողջությունը և չվերադարձվող վարկերի մակարդակը, կառավարման որակը վերաբերում է բանկի ղեկավարության արդյունավետությանը, ներքին վերահսկողությանը և ռազմավարական որոշումների որակին, եկամտաբերությունը բնութագրում է բանկի շահույթ ստանալու կարողությունը և ֆինանսական կայունությունը ժամանակի ընթացքում, իրացվելիությունը գնահատում է բանկի ունակությունը ժամանակին կատարել իր պարտավորությունները՝ ապահովելով բավարար դրամական միջոցներ, իսկ շուկայական ռիսկի զգայունությունը ցույց է տալիս, թե որքանով է բանկը ենթակա տոկոսադրույքների, փոխարժեքների և շուկայի այլ տատանումների ազդեցությանը։ Այս համակարգի կիրառումը թույլ է տալիս ստանալ բանկի ընդհանուր առողջական վիճակի ամփոփ գնահատական, բացահայտել թույլ կողմերը և ռիսկերը, համեմատել տարբեր բանկեր միմյանց հետ և ժամանակին ձեռնարկել կարգավորիչ կամ կառավարչական միջոցներ՝ ֆինանսական կայունությունը պահպանելու համար, հատկապես բանկային համակարգի ճգնաժամերի կանխարգելման և ներդրողների վստահության բարձրացման նպատակով։

Կիպրոսի հիմնախնդիրները վերաբերում են կղզու երկարատև քաղաքական և տարածքային բաժանմանը, որը ձևավորվել է էթնիկ հույների և թուրքերի միջև պատմական լարվածությունների, արտաքին միջամտությունների և տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական շահերի ազդեցությամբ, որի արդյունքում Կիպրոսը փաստացի բաժանված է երկու մասի՝ Կիպրոսի Հանրապետության վերահսկվող հարավային հատվածի և ինքնահռչակ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության տարածքի, որը ճանաչվում է միայն Թուրքիայի կողմից։ Հիմնախնդրի առանցքային իրադարձություններից է 1974 թվականի թուրքական ռազմական միջամտությունը՝ 1974 Turkish invasion of Cyprus, որը հետևեց Հունաստանի կողմից աջակցվող պետական հեղաշրջման փորձին և հանգեցրեց կղզու փաստացի բաժանմանը, բնակչության զանգվածային տեղաշարժերին և երկարաժամկետ քաղաքական հակամարտության խորացմանը։ Այս իրավիճակում կարևոր դեր ունի նաև ՄԱԿ-ի խաղաղապահ ներկայությունը՝ United Nations Peacekeeping Force in Cyprus, որը վերահսկում է բուֆերային գիծը և փորձում է կանխել զինված բախումները երկու կողմերի միջև։ Կիպրոսի հիմնախնդիրը նաև սերտորեն կապված է Հունաստանի և Թուրքիայի միջև հարաբերությունների լարվածության հետ, որտեղ Turkey-ի և Greece-ի մրցակցային շահերը շարունակում են ազդել բանակցային գործընթացների վրա, իսկ Cyprus-ը որպես պետություն հանդիսանում է Եվրոպական միության անդամ, սակայն չի վերահսկում ամբողջ կղզու տարածքը, ինչը ստեղծում է իրավական, քաղաքական և անվտանգության բարդություններ։ Հիմնախնդրի մեջ ներառված են նաև տարածքային սահմանների չճանաչվածության հարցը, փախստականների և սեփականության իրավունքների խնդիրները, ռազմական ներկայության շարունակականությունը և միավորման բանակցությունների բազմամյա, բայց դեռևս չավարտված գործընթացը, որոնք միասին Կիպրոսի հարցը դարձնում են ժամանակակից միջազգային քաղաքականության ամենաբարդ և երկարատև հակամարտություններից մեկը։

Ֆինանսական վիճակի գնահատումը կազմակերպության կամ անհատի տնտեսական կայունության, վճարունակության և արդյունավետության վերլուծության գործընթաց է, որի նպատակն է հասկանալ ֆինանսական ռեսուրսների ձևավորման, բաշխման և օգտագործման մակարդակը, ինչպես նաև կանխատեսել հետագա զարգացման հնարավորությունները։ Դրա նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն թույլ է տալիս ղեկավարությանը, ներդրողներին և այլ շահառուներին կայացնել հիմնավորված որոշումներ՝ կապված ներդրումների, վարկավորման, բիզնեսի ընդլայնման կամ ռիսկերի նվազեցման հետ, քանի որ ճիշտ գնահատված ֆինանսական վիճակը ապահովում է կազմակերպության կայուն գործունեությունը և կանխում հնարավոր ֆինանսական ճգնաժամերը։ Հիմնական խնդիրներից են ֆինանսական տեղեկատվության ճշգրտության և ամբողջականության ապահովումը, հաշվապահական տվյալների ճիշտ մեկնաբանումը, արտաքին և ներքին գործոնների ազդեցության գնահատումը, ինչպես նաև տարբեր ցուցանիշների համադրումը, որոնք երբեմն կարող են հակասական պատկեր տալ՝ դժվարացնելով իրական ֆինանսական վիճակի բացահայտումը։ Բացի այդ, խնդիր է հանդիսանում նաև ժամանակային գործոնը, քանի որ ֆինանսական տվյալները հաճախ արտացոլում են անցյալ իրավիճակը և կարող են լիովին չներկայացնել ապագա ռիսկերը։ Տեղեկատվական աղբյուրներն ընդգրկում են ֆինանսական հաշվետվությունները՝ հաշվեկշիռը, շահույթի և վնասի հաշվետվությունը, դրամական հոսքերի հաշվետվությունը, ինչպես նաև ներքին կառավարչական հաշվետվությունները, հարկային փաստաթղթերը, աուդիտորական եզրակացությունները և վիճակագրական տվյալները, որոնք միասին հնարավորություն են տալիս ձևավորել համապարփակ պատկեր կազմակերպության ֆինանսական առողջության վերաբերյալ։

1945-1965 թվականներին Խորհրդային Հայաստանում կրթության զարգացումը բնութագրվում էր արագ ընդլայնմամբ, համակարգի ամրապնդմամբ և գաղափարական վերահսկողության պայմաններում գիտակրթական մակարդակի բարձրացմամբ, երբ հետպատերազմյան շրջանում առաջնահերթ խնդիր էր բնակչության կրթական մակարդակի վերականգնումն ու բարձրացումը, դպրոցական ցանցի ընդլայնումը և գրագիտության համընդհանուր ապահովումը։ Այս ժամանակահատվածում զգալիորեն աճեց միջնակարգ դպրոցների թիվը, բարելավվեց ուսուցման նյութատեխնիկական բազան, ներդրվեցին միասնական կրթական ծրագրեր, որոնք համահունչ էին խորհրդային կրթական համակարգի պահանջներին, և մեծ ուշադրություն դարձվեց տեխնիկական ու բնագիտական առարկաներին՝ երկրի արդյունաբերականացման ու գիտատեխնիկական առաջընթացի պահանջներին համապատասխան։ Զուգահեռաբար զարգացավ բարձրագույն կրթությունը՝ ընդլայնվեցին Երևանի պետական համալսարանը և այլ ինստիտուտներ, ձևավորվեցին նոր մասնագիտական ուղղություններ, որոնք պատրաստում էին ինժեներներ, բժիշկներ, մանկավարժներ և գիտաշխատողներ, ինչի արդյունքում աճեց գիտական կադրերի քանակը և որակը։ Այս տարիներին նաև ակտիվացավ գիտահետազոտական գործունեությունը, ամրապնդվեց Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի դերը, և կրթությունը դարձավ սոցիալական շարժունակության կարևոր միջոց, որը հնարավորություն էր տալիս տարբեր սոցիալական խմբերի ներկայացուցիչներին ստանալ բարձրագույն կրթություն։ Միաժամանակ կրթական համակարգը կրում էր խորհրդային գաղափարախոսության ազդեցությունը, ինչը արտահայտվում էր ուսումնական ծրագրերի բովանդակության և դաստիարակչական քաղաքականության մեջ, սակայն ընդհանուր առմամբ այս փուլը համարվում է կրթական համակարգի կայացման և որակական աճի կարևոր շրջափուլ Հայաստանում։

Վերադասավորումները քիմիական ռեակցիաների հատուկ տեսակ են, որոնց ընթացքում մոլեկուլի կառուցվածքում տեղի է ունենում ատոմների կամ ատոմային խմբերի ներքին տեղաշարժ՝ առանց ընդհանուր մոլեկուլային բանաձևի փոփոխության, այսինքն՝ նյութը չի փոխվում իր կազմով, այլ փոխվում է միայն կառուցվածքային դասավորությունը, ինչի արդյունքում առաջանում է իզոմեր կամ կառուցվածքային նոր միացություն։ Այս գործընթացները հաճախ ընթանում են միջանկյալ ակտիվ վիճակների միջոցով և կարող են լինել ինչպես կատիոնային, այնպես էլ անիոնային կամ ռադիկալային մեխանիզմներով, կախված ռեակցիայի պայմաններից և միջավայրից։ Վերադասավորումները կարևոր դեր ունեն օրգանական սինթեզում, քանի որ թույլ են տալիս ստանալ ավելի կայուն կամ ցանկալի կառուցվածք ունեցող միացություններ՝ սկսած պարզ նախանյութերից, ինչպես նաև բացատրում են որոշ բարդ կենսաքիմիական գործընթացներ, որոնք տեղի են ունենում կենդանի օրգանիզմներում։ Դրանց օրինակներ են Կարբոկատիոնային վերադասավորումները, Կլայզենի և Բեկմանի վերադասավորումները, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ դասական և ժամանակակից մեխանիզմներ, որոնք կիրառվում են դեղագործական, արդյունաբերական և հետազոտական քիմիայում՝ նոր նյութերի ստացման և ռեակցիաների ուղղորդման համար։

Պրոկարիոտ բջիջը կենսաբանական բջջի պարզագույն ձևերից է, որը բնորոշ է բակտերիաներին և արխեաներին, և առանձնանում է նրանով, որ չունի ձևավորված կորիզ և թաղանթով պատված օրգանոիդներ, իսկ նրա գենետիկական նյութը գտնվում է ցիտոպլազմայում՝ սովորաբար օղակաձև ԴՆԹ-ի տեսքով՝ նուկլեոիդ կոչվող հատվածում։ Այս բջիջները կառուցվածքային առումով ավելի պարզ են, քան էուկարիոտները, սակայն ունեն բարձր հարմարվողականություն և արագ բազմանալու ունակություն, ինչը թույլ է տալիս նրանց գոյատևել բազմազան և հաճախ ծայրահեղ միջավայրերում։ Պրոկարիոտների բջջապատը հաճախ կազմված է պեպտիդոգլիկանից (բակտերիաների դեպքում), որը ապահովում է ձևի պահպանում և պաշտպանություն արտաքին ազդեցություններից, իսկ արխեաների մոտ այն կարող է ունենալ այլ քիմիական կառուցվածք։ Չնայած պարզությանը, պրոկարիոտ բջիջը ունի կենսագործունեության համար անհրաժեշտ բոլոր հիմնական գործընթացները՝ էներգիայի արտադրություն, սպիտակուցների սինթեզ ռիբոսոմների միջոցով և նյութափոխանակություն, որոնք իրականացվում են ցիտոպլազմայում և բջջաթաղանթի վրա գտնվող համակարգերի միջոցով։ Դրանք կարող են լինել ինչպես ինքնուրույն սնվող (աուտոտրոֆ), այնպես էլ օրգանական նյութերից օգտվող (հետերոտրոֆ), և մեծ դեր ունեն էկոհամակարգերում նյութերի շրջանառության, քայքայման և կենսաերկրաքիմիական գործընթացների ապահովման մեջ, ինչպես նաև մարդու կյանքում՝ թե օգտակար, թե հիվանդածին ձևերով։

Հայկական բժշկությունը ներկայացնում է Հայաստանի տարածքում ձևավորված բժշկական գիտելիքների, փորձի և ավանդույթների բազմադարյա զարգացումը՝ սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև ժամանակակից գիտական բժշկություն։ Այն ներառում է ինչպես ժողովրդական բժշկության հարուստ ժառանգությունը՝ բուսաբուժության, բնական միջոցների և բուժական փորձի վրա հիմնված մոտեցումներով, այնպես էլ միջնադարյան և նոր շրջանի գիտական բժշկության ձևավորումը, որը զարգացել է հայ բժիշկների, գիտնականների և կրթական կենտրոնների գործունեության շնորհիվ։ Հայ բժշկության պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունեն այնպիսի գործիչներ, ովքեր նպաստել են բժշկական գրականության ստեղծմանը, հիվանդությունների նկարագրությանը և բուժման մեթոդների համակարգմանը՝ միաժամանակ կապելով տեղական փորձը միջազգային բժշկական գիտության հետ։ Բժշկությունը Հայաստանում միշտ եղել է ոչ միայն բուժման միջոց, այլ նաև մշակութային և գիտական մտածողության մաս, որտեղ կարևոր դեր են խաղացել նաև վանական դպրոցները և համալսարանները, որոնք պահպանում և փոխանցում էին բժշկական գիտելիքները։ Ժամանակակից փուլում հայկական բժշկությունը համադրում է ավանդական արժեքները և արդի բժշկական տեխնոլոգիաները՝ զարգացնելով տարբեր մասնագիտացված ուղղություններ, ներդնելով նորարարական բուժման մեթոդներ և միջազգային համագործակցություն, ինչի արդյունքում ձևավորվել է մրցունակ և շարունակ զարգացող առողջապահական համակարգ։

Սա մասնագիտական աշխատություն է, որը վերաբերում է բերանի խոռոչում ձևավորվող ինֆեկցիոն օջախների ուսումնասիրությանը և դրանց ազդեցությանը մարդու ընդհանուր առողջության վրա։ Գրքում մանրամասն ներկայացվում է, թե ինչպես են ատամների, լնդերի և շրջակա հյուսվածքների քրոնիկ բորբոքային գործընթացները դառնում պաթոգեն միկրոօրգանիզմների պահպանման և տարածման աղբյուր, ինչ մեխանիզմներով այդ ինֆեկցիան կարող է տարածվել դեպի օրգանիզմի այլ համակարգեր՝ առաջացնելով սրտանոթային, հոդային, շնչառական և այլ հիվանդությունների բարդություններ։ Քննարկվում են ստոմատոգեն ծագման վարակների առաջացման պատճառները, դրանց ախտորոշման ժամանակակից մոտեցումները, կլինիկական նշանները և ռիսկի գործոնները, ինչպես նաև կանխարգելման և բուժման սկզբունքները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում քրոնիկ օջախների հայտնաբերման դժվարություններին, քանի որ դրանք հաճախ կարող են ընթանալ թաքնված ձևով և երկար ժամանակ չդրսևորվել ակնհայտ ախտանշաններով, սակայն միևնույն ժամանակ պահպանել համակարգային ազդեցություն։ Գրքում ընդգծվում է նաև ստոմատոլոգի և ընդհանուր բժիշկների համագործակցության կարևորությունը նման դեպքերում, քանի որ ստոմատոգեն ինֆեկցիաները հաճախ պահանջում են համալիր մոտեցում և բազմակողմանի բուժական ռազմավարություն՝ ներառելով ինչպես տեղային միջամտություններ, այնպես էլ ընդհանուր հակաբակտերիալ և իմունային համակարգի աջակցման միջոցներ։