Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունն ուղղված է եկեղեցու պաշտոնյաներին և անդրադառնում է հոգևոր ծառայության, եկեղեցական պարտականությունների ու հոգևորականության պատասխանատվության հարցերին։ Հայ եկեղեցական ավանդության մեջ հոգևոր ծառայությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես ծիսական արարողությունների կատարում, այլև որպես հավատացյալների հոգևոր առաջնորդություն, քրիստոնեական ուսմունքի տարածում և բարոյական արժեքների պահպանում։ Եկեղեցու պաշտոնյաների գործունեությունը կարևոր նշանակություն ունի համայնքային կյանքի կազմակերպման, կրոնական գիտելիքների փոխանցման և եկեղեցական կարգապահության պահպանման գործում։ Հոգևորականությանը հասցեագրված նման գրությունները կարող են ծառայել որպես մասնագիտական ու բարոյական անդրադարձ՝ ուշադրություն հրավիրելով ծառայության պարտականություններին, հոգևոր վարքագծին, պատասխանատվության գիտակցմանը և եկեղեցական կյանքի կազմակերպման սկզբունքներին։ Հրատարակությունը կարելի է դիտարկել 19-րդ դարի հայ եկեղեցական գրականության համատեքստում, երբ կրոնական հեղինակները տպագիր խոսքի միջոցով մասնակցում էին եկեղեցու ներքին կյանքի, հոգևոր ծառայության և համայնքային հարաբերությունների շուրջ քննարկումներին։ Այն կարող է հետաքրքրել հայ եկեղեցու պատմությամբ, եկեղեցական կառավարմամբ, հոգևորականության դերով և կրոնական հրապարակախոսությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Գիրքը նաև արժեքավոր մատենագիտական նյութ է հայերեն եկեղեցական գրականության պատմության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը նվիրված է հայոց կրոնին և հայ ժողովրդին բնորոշ հատկությունների քննարկմանը՝ միավորելով կրոնական ու ազգային ինքնության վերաբերյալ հարցադրումները։ Հայոց կրոնը՝ իր եկեղեցական ավանդույթներով, ծեսերով, հոգևոր արժեքներով և պատմական ժառանգությամբ, նշանակալի դեր է ունեցել հայ ժողովրդի մշակութային կյանքի և ինքնագիտակցության ձևավորման գործում։ Կրոնական պատկանելությունը տարբեր ժամանակներում կապված է եղել համայնքային համախմբման, կրթության, գրավոր մշակույթի պահպանման և ազգային ավանդույթների փոխանցման հետ։ Հայ ժողովրդի հատկությունների մասին խոսելիս 19-րդ դարի հայ մտավորական գրականության մեջ հաճախ քննարկվում էին բարոյական արժեքները, սովորույթները, հասարակական վարքագիծը և ազգային ինքնության առանձնահատկությունները։ Այսպիսի աշխատությունները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին ժամանակի հեղինակները ներկայացնում հայության հոգևոր ու հասարակական նկարագիրը և ինչ կապ էին տեսնում կրոնի, բարոյականության ու ազգային պատկանելության միջև։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել հայ եկեղեցու պատմությամբ, ազգային ինքնագիտակցության զարգացմամբ, 19-րդ դարի հայ հասարակական մտքով և կրոնական հրապարակախոսությամբ զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։ Այն նաև կարևոր մատենագիտական նյութ է՝ ժամանակաշրջանի հայերեն գաղափարական գրականության ուսումնասիրության համար։

«Երկու տող» վերնագրով հրատարակությունը պատկանում է հայերեն գեղարվեստական գրականության տպագիր ժառանգությանը։ Վերնագրի հակիրճությունը կարող է հուշել փոքրածավալ գրական ձևի, խտացված մտքի կամ սեղմ արտահայտության նշանակության մասին, սակայն այն ինքնին չի սահմանում ստեղծագործության ժանրը։ Հայ գրականության մեջ կարճ բանաստեղծական կամ արձակ ձևերը հնարավորություն են տալիս սահմանափակ ծավալով արտահայտելու զգացմունքներ, անձնական ապրումներ, խոհեր և գաղափարներ։ Նման երկերի ուսումնասիրությունը կարևոր է գրական լեզվի, արտահայտչամիջոցների և գեղարվեստական խոսքի ձևավորման առանձնահատկությունները հասկանալու համար։ 19-րդ դարում հայերեն տպագիր գրականությունը զարգանում էր տարբեր մշակութային կենտրոններում, իսկ գրքերի հրատարակությունը նպաստում էր գրական ստեղծագործությունների տարածմանը և ընթերցողական կապերի ամրապնդմանը։ Այս հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել հայ գրականության պատմությամբ, հին տպագիր գրքերով և 19-րդ դարի հայ մշակութային կյանքի ուսումնասիրմամբ զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։ Այն նաև մատենագիտական նշանակություն ունի՝ որպես հայերեն գրավոր ժառանգության պահպանված օրինակ, որն ընդգրկվում է ժամանակաշրջանի տպագրական և գրական գործունեության ընդհանուր պատկերի մեջ։

«Երկու քույր» վերնագրով ստեղծագործությունը պատկանում է հայերեն գեղարվեստական գրականության ժառանգությանը և իր թեմատիկ կենտրոնում ունի քույրերի կերպարներն ու նրանց փոխհարաբերությունների հնարավոր զարգացումները։ Քույրերի հարաբերությունները գրականության մեջ հաճախ ներկայացվում են որպես ընտանեկան կապերի, սիրո, հոգատարության, փոխըմբռնման, խանդի կամ տարաձայնությունների բացահայտման միջոց։ Նման թեմաները հնարավորություն են տալիս անդրադառնալու ընտանիքի ներսում ձևավորվող արժեքներին, անհատական բնավորությունների տարբերություններին և այն հանգամանքներին, որոնք ազդում են մարդկանց փոխհարաբերությունների վրա։ 19-րդ դարի հայ գեղարվեստական գրականության մեջ ընտանեկան և բարոյական հարցերը կարևոր տեղ էին զբաղեցնում՝ ծառայելով ոչ միայն ընթերցողին հետաքրքրող պատմությունների ստեղծմանը, այլև հասարակական վարքագծի, դաստիարակության և մարդկային պարտականությունների շուրջ մտորումների խթանմանը։ Այս հրատարակությունը կարող է դիտարկվել այդ գրական միջավայրի համատեքստում՝ որպես ընտանեկան թեմաներով հայերեն արձակի ուսումնասիրության նյութ։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ գրականության պատմությամբ, 19-րդ դարի ընթերցողական մշակույթով և ընտանեկան հարաբերությունների գեղարվեստական ներկայացմամբ զբաղվողների համար։ Գիրքը նաև մատենագիտական արժեք ունի՝ որպես ժամանակաշրջանի հայերեն գեղարվեստական հրատարակությունների օրինակ։

Հրատարակությունը վերաբերում է 19-րդ դարի հայ կրոնական միջավայրում առկա դավանաբանական տարաձայնություններին և ուղղված է հռոմեադավան հայերի ու նրանց ուսուցիչների գործունեության քննադատությանը։ Վերնագրից երևում է, որ աշխատությունը բանավիճային բնույթ ունի և արտահայտում է հեղինակի դիրքորոշումը հայ համայնքի ներսում կրոնական տարբեր ուղղությունների փոխհարաբերությունների վերաբերյալ։ Այդ ժամանակաշրջանում հայերի շրջանում առկա էին եկեղեցական պատկանելության, դավանանքի, հոգևոր առաջնորդության և կրթական ազդեցության շուրջ քննարկումներ, որոնք երբեմն ուղեկցվում էին սուր հրապարակային հակադրություններով։ Նման երկերը կարևոր նյութ են հայ եկեղեցական և հասարակական մտքի պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ արտացոլում են ոչ միայն աստվածաբանական տարաձայնությունները, այլև համայնքային ինքնության, կրոնական հեղինակության և մշակութային կողմնորոշումների շուրջ առկա մտահոգությունները։ Հրատարակության բովանդակությունը կարելի է դիտարկել ժամանակի բանավիճային գրականության համատեքստում՝ ուշադրություն դարձնելով փաստարկման եղանակներին, կրոնական լեզվին և հակադիր դիրքորոշումների ներկայացմանը։ Այն կարող է հետաքրքրել հայ եկեղեցու պատմությամբ, հայ կաթոլիկ համայնքի ձևավորմամբ, դավանաբանական հարաբերություններով և 19-րդ դարի հայերեն կրոնական հրապարակախոսությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

Գիրքը նախատեսված է երեխաների ընթերցանության և լեզվական կարողությունների զարգացման համար՝ ծառայելով որպես ուսումնական ընթերցարան։ Նման ձեռնարկները կարևոր դեր են ունեցել տարրական կրթության կազմակերպման գործում՝ նպաստելով կարդալու հմտության ձևավորմանը, բառապաշարի հարստացմանը, գրավոր խոսքի ընկալմանը և ընթերցած նյութի իմաստը հասկանալու կարողության զարգացմանը։ Մանկական ընթերցարանները սովորաբար միավորում էին տարիքին համապատասխան տարբեր բնույթի նյութեր, որոնց միջոցով երեխաները ծանոթանում էին լեզվական արտահայտություններին, բարոյական գաղափարներին, առօրյա կյանքի երևույթներին և շրջապատող աշխարհի մասին գիտելիքներին։ Դրանք նաև նպաստում էին ընթերցանության նկատմամբ հետաքրքրության ձևավորմանը և ինքնուրույն սովորելու սովորույթի զարգացմանը։ Այս հրատարակությունը կարելի է դիտարկել 19-րդ դարի հայալեզու դպրոցական գրականության և մանկավարժական մտքի պատմության համատեքստում։ Այդ ժամանակաշրջանում ուսումնական գրքերի հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ուներ հայերեն կրթության տարածման, մայրենի լեզվով ուսուցման ամրապնդման և դպրոցական նյութերի հասանելիության ապահովման համար։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել հայ կրթության պատմությամբ, մանկավարժությամբ, մանկական գրականությամբ և հին հայերեն ուսումնական ձեռնարկներով հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

«Երջանիկ ազատություն» վերնագրով հրատարակությունը առնչվում է ազատության և երջանկության գաղափարներին, որոնք կարևոր տեղ են զբաղեցնում փիլիսոփայական, բարոյագիտական և հասարակական մտքի պատմության մեջ։ Ազատությունը դիտարկվում է որպես մարդու ինքնուրույն մտածելու, ընտրություն կատարելու և սեփական համոզմունքներին համապատասխան գործելու հնարավորություն, իսկ երջանկությունը՝ որպես կյանքի բարօրության, ներքին բավարարվածության և մարդկային ձգտումների հետ կապված հասկացություն։ Այս երկու գաղափարների համադրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու անհատի և հասարակության փոխհարաբերություններին, անձնական պատասխանատվությանը, բարոյական ընտրությանը և արժանապատիվ կյանքի պայմաններին։ 19-րդ դարի հայ մտավոր միջավայրում ազատության, կրթության, ինքնագիտակցության և հասարակական առաջընթացի հարցերը կարևոր նշանակություն ունեին՝ կապված մշակութային վերափոխումների և նոր գաղափարների տարածման հետ։ Նման թեմաներով հրատարակությունները նպաստում էին ընթերցողների շրջանում փիլիսոփայական ու հասարակական հարցերի շուրջ հետաքրքրության ձևավորմանը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայ հասարակական մտքի պատմությամբ, ազատության գաղափարի զարգացմամբ, բարոյագիտական հարցերով և 19-րդ դարի հայերեն տպագիր գրականությամբ զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։ Այն նաև արժեքավոր է որպես ժամանակաշրջանի գաղափարական հետաքրքրություններն ուսումնասիրելու մատենագիտական նյութ։

Հրատարակությունը վերաբերում է 1879 թվականի հուլիսի 15-ին անցկացված մրցանակաբաշխության երրորդ հանդեսին և ներկայացնում է կրթական ու հասարակական կյանքի կազմակերպված միջոցառումների պատմությանն առնչվող տպագիր նյութ։ Մրցանակաբաշխությունները կրթական հաստատությունների գործունեության կարևոր մասն էին․ դրանց միջոցով ամփոփվում էին սովորողների առաջադիմության արդյունքները, արժևորվում ուսումնառության ընթացքում ցուցաբերած ջանքերը և խրախուսվում գիտելիքների ձեռքբերումը։ Նման հանդեսները կարող էին ներառել միջոցառման ընթացքին, մասնակիցներին, պարգևատրման կարգին և կրթական աշխատանքի արդյունքներին վերաբերող տեղեկություններ՝ միաժամանակ արտահայտելով ժամանակաշրջանի կրթական արժեքներն ու դաստիարակչական նպատակները։ Այսպիսի տպագիր նյութերը կարևոր աղբյուրներ են կրթական հաստատությունների առօրյայի, ուսուցիչների և սովորողների գործունեության, ինչպես նաև կրթության խրախուսման ձևերի ուսումնասիրության համար։ Դրանք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու 19-րդ դարի հայ համայնքային միջավայրում կրթական միջոցառումների կազմակերպման և հասարակական կյանքի հետ դրանց կապի մասին։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել հայ կրթության պատմությամբ, դպրոցական ավանդույթներով, կրթական հաստատությունների գործունեությամբ և ժամանակաշրջանի տպագիր փաստաթղթերով զբաղվող հետազոտողներին։ Այն նաև մատենագիտական արժեք ունի՝ որպես որոշակի ժամանակի և միջոցառման հետ կապված գրավոր վկայություն։

«Երրորդ ոսկի» վերնագրով հրատարակությունը պատկանում է 19-րդ դարի հայերեն տպագիր գրականության ժառանգությանը և կապված է Ա. Լակիդեի անվան հետ։ Վերնագրում ոսկու խորհրդանիշի կիրառությունը կարող է առնչվել արժեքի, հարստության, մարդկային ձգտումների կամ բարոյական ընտրության թեմաներին, որոնք հաճախ տեղ են գտել ժամանակի խրատական ու գեղարվեստական գրականության մեջ։ Այդպիսի ստեղծագործությունները ընթերցողին հնարավորություն են տալիս խորհելու նյութական և հոգևոր արժեքների հարաբերակցության, մարդու վարքագծի, կյանքի փորձի և հասարակական փոխհարաբերությունների մասին։ Հրատարակության ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել 19-րդ դարի հայերեն գրականության թեմատիկ շրջանակի, գրական լեզվի և ընթերցողական մշակույթի առանձնահատկությունների բացահայտմանը։ Այն նաև ներկայացնում է ժամանակաշրջանի տպագրական գործունեության և գրական երկերի շրջանառության պատմական միջավայրը, երբ տպագիր գրքերը կարևոր միջոց էին կրթական, բարոյական և մշակութային գաղափարների տարածման համար։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայ գրականության պատմությամբ, հին տպագիր հրատարակություններով և 19-րդ դարի ընթերցանության մշակույթով զբաղվող ուսումնասիրողներին։ Այն տեղ ունի հայերեն գրքի մատենագիտական հավաքածուներում՝ որպես ժամանակաշրջանի գրական ժառանգության պահպանման և ուսումնասիրության նյութ։

Գիրքը նվիրված է Մարիամ Աստվածածնի յոթ ցավերի քրիստոնեական ավանդությանը և դրանց շուրջ հոգևոր խորհրդածություններին։ Քրիստոնեական բարեպաշտության մեջ Տիրամոր յոթ ցավերը խորհրդանշում են այն վիշտն ու տառապանքը, որ Մարիամը կրել է իր Որդու՝ Հիսուս Քրիստոսի կյանքի կարևոր իրադարձությունների ընթացքում։ Այս ավանդությունը հավատացյալին հրավիրում է խորհելու մայրական սիրո, անձնազոհության, հավատարմության, ցավի դիմագրավման և աստվածային կամքին վստահելու մասին։ Խորհրդածական գրականությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում եկեղեցական հոգևոր կյանքում՝ օգնելով ընթերցողին ոչ միայն ճանաչել կրոնական պատմություններն ու խորհրդանիշները, այլև դրանք կապել սեփական ներաշխարհի, խղճի և բարոյական ընտրությունների հետ։ Տիրամոր տառապանքի թեման քրիստոնեական մեկնաբանության մեջ հաճախ առնչվում է կարեկցանքի, համբերության, հույսի և հոգևոր տոկունության գաղափարներին։ Այսպիսի երկերը ծառայել են անձնական աղոթքի, հոգևոր ընթերցանության և հավատքի խորացման նպատակներին։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ եկեղեցական գրականության, Մարիամ Աստվածածնի պաշտամունքի, քրիստոնեական խորհրդածական ավանդույթի և 19-րդ դարի հայերեն կրոնական տպագրության ուսումնասիրության համար։

Ժողովածուն միավորում է տարբեր երգեր և ներկայացնում հայերեն երգային գրականության ու երաժշտական մշակույթի բազմազանությունը։ Երգը հայ ժողովրդի բանավոր և գրավոր մշակութային ժառանգության կարևոր բաղադրիչներից է, որի միջոցով արտահայտվել են անձնական զգացմունքները, սիրային ապրումները, ուրախությունն ու տխրությունը, առօրյա կյանքի պատկերները, հասարակական հարաբերությունները և բարոյական պատկերացումները։ Տարբեր բնույթի երգերի մեկ ժողովածուում ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու երգային ստեղծագործության թեմատիկ բազմազանությունը և դրա տեղը ժամանակի ընթերցողական ու երաժշտական կյանքում։ Նման երգարանները նշանակալի դեր են ունեցել երգերի գրավոր պահպանման, տարածման և հետագա սերունդներին փոխանցման գործում՝ լրացնելով բանավոր կատարողական ավանդույթը։ Դրանք կարող են ծառայել որպես աղբյուր՝ ուսումնասիրելու երգերի լեզուն, բանաստեղծական կառուցվածքը, արտահայտչամիջոցները և ժողովրդական կամ հեղինակային երգարվեստի փոխհարաբերությունները։ Ժողովածուն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ երաժշտական բանահյուսությամբ, երգարանների պատմությամբ և 19-րդ դարի հայ մշակութային կյանքով զբաղվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։ Այն նաև կարևոր է հայ տպագիր գրքի պատմության տեսանկյունից՝ որպես երգային ժառանգության գրավոր ամրագրման և տարածման օրինակ։

Ժողովածուն նվիրված է Պետրոս Տեր Հովսեփյան Մադաթյանցի՝ Շամախեցի Սեյյադ մականունով հայտնի ստեղծագործողի երգերին և հայ աշուղական մշակույթի գրավոր ժառանգության ուսումնասիրության համար կարևոր նյութ է։ Աշուղական արվեստը հայ ժողովրդի երաժշտական ու գրական ավանդույթների նշանակալի մասն է, որտեղ բանաստեղծական խոսքը զուգորդվում է մեղեդու, կատարողական արվեստի և բանավոր փոխանցման մշակույթի հետ։ Աշուղական երգերում հաճախ արտահայտվել են մարդկային զգացմունքները, սիրո և բարեկամության թեմաները, կյանքի փորձից բխող խոհերը, բարոյական պատկերացումները և հասարակական միջավայրի նկատմամբ վերաբերմունքը։ Երգերի ժողովածուները նպաստել են այդ ստեղծագործությունների պահպանմանը՝ դրանք բանավոր կատարումներից տեղափոխելով գրավոր մշակույթի դաշտ։ Դրանք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու աշուղների ստեղծագործական ինքնությունը, մականունների կիրառման ավանդույթը, երգային ժառանգության տարածման ուղիները և ժամանակաշրջանի մշակութային կապերը։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայ երաժշտական բանահյուսության, աշուղական բանաստեղծության, 19-րդ դարի հայ մշակույթի և գրական-երաժշտական ժառանգության պահպանման հարցերով զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։ Այն նաև արժեքավոր մատենագիտական նյութ է հայերեն տպագիր երգարանների պատմության ուսումնասիրության համար։

Ժողովածուն ներկայացնում է Հովհաննես Կարապետյանի՝ Աշըղ Շիրին մականունով հայտնի աշուղի երգարվեստը և արժեքավոր նյութ է հայ աշուղական ու ժողովրդական երաժշտական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Աշուղական արվեստը հայ մշակութային ավանդույթում միավորում է բանաստեղծական խոսքը, երաժշտությունը, կատարողական վարպետությունը և բանավոր ստեղծագործության փոխանցման եղանակները։ Աշուղները հաճախ իրենց երգերում անդրադարձել են սիրուն, մարդկային զգացմունքներին, անձնական ապրումներին, բարոյական արժեքներին և հասարակական կյանքին՝ ստեղծելով ինչպես քնարական, այնպես էլ խրատական ու պատմողական բնույթի ստեղծագործություններ։ Տարբեր երգերի համախմբումը մեկ ժողովածուում հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու աշուղական երգացանկի բազմազանության և երգային ավանդույթի գրավոր պահպանման նշանակության մասին։ Նման հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել բանավոր միջավայրում տարածվող երգերի գրառման, պահպանման և հետագա սերունդներին փոխանցման գործում։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել հայ երաժշտական բանահյուսությամբ, աշուղական բանաստեղծությամբ, 19-րդ դարի մշակութային կյանքով և հայ տպագիր գրքի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Այն նաև մատենագիտական նշանակություն ունի՝ որպես հայ աշուղական ժառանգության պահպանմանն ու ուսումնասիրությանն առնչվող տպագիր աղբյուր։

Գիրքը վերնագրով առնչվում է զատկի՝ քրիստոնեական գլխավոր տոներից մեկի, և նախասահմանության՝ աստվածաբանական ու փիլիսոփայական մտքի կարևոր հասկացություններից մեկի թեմաներին։ Զատիկը քրիստոնեական ավանդության մեջ խորհրդանշում է Հիսուս Քրիստոսի հարությունը և կապված է փրկության, հավատի, հոգևոր նորոգման ու հավիտենական կյանքի գաղափարների հետ։ Նախասահմանության հասկացությունը վերաբերում է Աստծո կամքի, մարդկային կյանքի ընթացքի, ազատ կամքի և փրկության փոխհարաբերությունների շուրջ ձևավորված կրոնական պատկերացումներին։ Այս երկու թեմաների համադրությունը հնարավորություն է տալիս գիրքը դիտարկելու քրիստոնեական դավանաբանության, կրոնական մտածողության և բարոյական հարցադրումների համատեքստում։ Այն կարող է հետաքրքրել հայ եկեղեցական գրականության, քրիստոնեական տոնակարգի և աստվածաբանական գաղափարների պատմությամբ զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։ Հրատարակությունը նաև նյութ է 19-րդ դարի հայալեզու կրոնական գրականության ուսումնասիրության համար՝ արտացոլելով այն միջավայրը, որտեղ տպագիր գրքերը ծառայում էին հավատքի ուսուցմանը, կրոնական գիտելիքների տարածմանը և աստվածաբանական հարցերի շուրջ ընթերցողական հետաքրքրության ձևավորմանը։ Գրքի վերնագրում զատկի և նախասահմանության հիշատակումը միավորում է տոնական-ծիսական և դավանաբանական թեմաները՝ այն դարձնելով հայ կրոնական մտքի պատմության ուսումնասիրության համար ուշադրության արժանի մատենագիտական միավոր։