Պատրաստի նյութեր

Այս ժողովածուն ընդգրկում է Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցու եկեղեցական գրքերից հավաքված հոգևոր երգեր, որոնք նախատեսված են քրիստոնեական հավատքի արտահայտման, աղոթական կյանքի խորացման և եկեղեցական երգեցողության ավանդույթի պահպանման համար։ Հոգևոր երգը հայ եկեղեցական մշակույթի կարևոր բաղադրիչներից է․ այն միավորում է աղոթքը, աստվածաբանական գաղափարները, բանաստեղծական խոսքը և երաժշտական արտահայտչամիջոցները՝ հավատացյալներին հաղորդակից դարձնելով եկեղեցու հոգևոր ժառանգությանը։ Այսպիսի երգերի բովանդակությունը սովորաբար առնչվում է Աստծո փառաբանությանը, Քրիստոսի կյանքի և փրկագործության խորհրդին, Սուրբ Երրորդության հավատքին, սրբերի հիշատակությանը, ապաշխարությանը, հույսին և աստվածային ողորմությանն ուղղված աղոթքին։ Եկեղեցական երգեցողությունը դարերի ընթացքում ձևավորվել և փոխանցվել է ծիսական ավանդույթի շրջանակում՝ պահպանելով հայ քրիստոնեական ինքնության, հոգևոր մտածողության և ազգային երաժշտական մշակույթի առանձնահատկությունները։ Հոգևոր երգերը կարևոր դեր ունեն եկեղեցական արարողությունների ընթացքում՝ օգնելով արտահայտել հավատացյալ համայնքի միասնական աղոթքը, ընդգծել ծեսի բովանդակությունը և ստեղծել խորհրդածության ու հոգևոր կենտրոնացման մթնոլորտ։ Դրանք նաև հոգևոր կրթության միջոց են, քանի որ երգերի բառերի միջոցով փոխանցվում են քրիստոնեական ուսմունքի հիմնական գաղափարները, բարոյական արժեքները և եկեղեցական ավանդության մեջ պահպանված պատկերացումները։ Ժողովածուի՝ եկեղեցական գրքերից նյութեր համախմբելու սկզբունքը կարևոր է հոգևոր երգերի պահպանման և հասանելիության տեսանկյունից․ այն նպաստում է տարբեր գրավոր աղբյուրներում տարածված երգերի մեկտեղմանը և դրանց օգտագործմանը եկեղեցական ու կրթական միջավայրերում։ Հայ հոգևոր երաժշտության ավանդույթը սերտորեն կապված է հայ գրավոր մշակույթի զարգացման հետ, քանի որ եկեղեցական երգերի տեքստերը պահպանվել և փոխանցվել են ձեռագրերում ու տպագիր գրքերում՝ ապահովելով դրանց շարունակական գործածությունն ու ուսումնասիրության հնարավորությունը։ Այսպիսի ժողովածուները նշանակալի են նաև երաժշտագիտական և բանասիրական տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու հոգևոր երգերի լեզուն, բանաստեղծական կառուցվածքը, կրոնական խորհրդաբանությունը և եկեղեցական գրականության հետ ունեցած կապերը։ Հրատարակությունը կարող է ծառայել հոգևոր երգեցողությամբ զբաղվողների, եկեղեցական երգչախմբերի, հոգևորականների, երաժիշտների և հայ եկեղեցական մշակույթի ուսումնասիրողների համար՝ որպես աղոթական ու երգեցողական ավանդույթի ճանաչման նյութ։ Այն արտացոլում է հայ եկեղեցու՝ հոգևոր ժառանգությունը հավաքելու, պահպանելու և հաջորդ սերունդներին փոխանցելու ձգտումը՝ միաժամանակ ընդգծելով երաժշտության դերը հավատքի արտահայտման և ազգային մշակութային հիշողության պահպանման գործում։

Այս աշխատությունը նվիրված է երեխաների՝ ծնողների հանդեպ ունեցած բարոյական պարտականություններին և ընտանեկան հարաբերությունների հիմքում ընկած հարգանքի, սիրո, երախտագիտության ու պատասխանատվության սկզբունքներին։ Երկի հիմնական թեման ծնող-երեխա հարաբերությունների բարոյական նշանակությունն է՝ շեշտադրելով ծնողների նկատմամբ պատշաճ վերաբերմունքի, նրանց խնամքի ու հոգատարության գնահատման և ընտանիքի ներսում փոխադարձ պարտավորությունների գիտակցման կարևորությունը։ Ընտանիքը դիտարկվում է որպես մարդու առաջին դաստիարակչական միջավայր, որտեղ ձևավորվում են վարքի սկզբունքները, բարոյական պատկերացումները և հասարակական կյանքի համար անհրաժեշտ արժեքները։ Ծնողների հանդեպ հարգանքը ներկայացվում է որպես անձնական և հասարակական բարոյականության կարևոր բաղադրիչ, որը դրսևորվում է ոչ միայն խոսքերով, այլև առօրյա վարքով, ուշադիր վերաբերմունքով, հնազանդությամբ, օգնությամբ և նրանց կարիքների նկատմամբ հոգատարությամբ։ Նման թեմատիկայով գրականությունը կարևոր տեղ է զբաղեցրել հայ կրթական ու կրոնաբարոյական ավանդույթում, քանի որ նպաստել է երեխաների դաստիարակությանը և ընտանեկան կյանքի վերաբերյալ ընդունված բարոյական սկզբունքների փոխանցմանը։ Քրիստոնեական ուսմունքում ծնողներին պատվելը համարվում է կարևոր պատվիրաններից մեկը և կապվում է երախտագիտության, սիրո, պատասխանատվության ու ընտանեկան ներդաշնակության պահպանման հետ։ Այս մոտեցման շրջանակում երեխաների պարտականությունները չեն սահմանափակվում միայն ծնողների խոսքերին հետևելով․ դրանք ներառում են նաև նրանց աշխատանքի ու զոհողությունների գնահատումը, դժվարությունների ժամանակ աջակցությունը և ընտանեկան կապերի ամրապնդումը։ Աշխատության դաստիարակչական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն անդրադառնում է մարդու բնավորության ձևավորման հիմնարար հարցերից մեկին՝ սովորեցնում է ճանաչել իրեն խնամած մարդկանց նկատմամբ ունեցած պարտքը և գիտակցել ընտանեկան հարաբերությունների արժեքը։ Ծնողների ու երեխաների միջև հարգանքի և վստահության վրա հիմնված կապերը կարևոր են ոչ միայն ընտանիքի բարեկեցության, այլև հասարակության բարոյական հիմքերի պահպանման համար։ Այսպիսի գրքերը նախատեսված էին բարոյական գիտելիքների տարածման և երիտասարդ սերնդի վարքի ուղղորդման համար՝ ընտանեկան պարտականությունները ներկայացնելով որպես անձնական հասունության ու հասարակական պատասխանատվության մաս։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ կրոնաբարոյական գրականության, մանկավարժական մտքի, ընտանեկան դաստիարակության պատմության և 19-րդ դարի հայերեն կրթական հրատարակությունների ուսումնասիրության համար։ Այն արտացոլում է այն ժամանակաշրջանի դաստիարակչական մոտեցումները, որոնցում ընտանիքը, ծնողների հեղինակությունը և երեխաների բարոյական պարտականությունները դիտարկվել են անհատի ձևավորման ու համայնքային կյանքի շարունակականության կարևոր հիմքեր։

Ոսկան Յ.-ի այս ստեղծագործությունը հայերեն տպագիր գրականության այն նմուշներից է, որի վերնագիրը մատնանշում է երեսուներեք տարվա ժամանակահատվածի հետ կապված թեմա։ Ժամանակային ընդգրկումը կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ երկի կառուցվածքի և գաղափարական ուղղվածության համար՝ հնարավորություն տալով դիտարկելու իրադարձությունների հաջորդականությունը, կյանքի փոփոխությունները և ժամանակի ընթացքում անհատի կամ հասարակության անցած ուղին։ Վերնագրում նշված ժամանակահատվածը կարող է ընկալվել որպես որոշակի պատմական կամ անձնական ընթացքի չափման միավոր, որի միջոցով ներկայացվում են փոփոխությունները, փորձառությունը և անցյալի ու ներկայի փոխհարաբերությունները։ 19-րդ դարի հայ գրական միջավայրում ստեղծված երկերը հաճախ անդրադարձել են հասարակական կյանքի, մարդկային հարաբերությունների, բարոյական արժեքների և ժամանակի ազդեցությամբ ձևավորվող իրողությունների հարցերին։ Այդ ժամանակաշրջանի գրականությունը զարգացել է ազգային ինքնագիտակցության, կրթության տարածման և հասարակական մտքի աշխուժացման պայմաններում, իսկ տպագիր գրքերը կարևոր դեր են ունեցել նոր գաղափարների տարածման և ընթերցողական մշակույթի ձևավորման գործում։ Հեղինակի անունով պահպանված այս հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայ գրական ժառանգության բազմազանությունը և Կոստանդնուպոլսի հայալեզու տպագրության պատմությունը։ Վերնագրի իմաստային կառուցվածքը ուշադրություն է հրավիրում ժամանակի, տևողության և անցած տարիների նշանակության վրա, սակայն առանց երկի ամբողջական տեքստի հնարավոր չէ վստահորեն սահմանել դրա սյուժեն, կերպարները կամ այն հանգամանքները, որոնց վերաբերում է հիշատակված ժամանակահատվածը։ Այդ պատճառով ստեղծագործության ուսումնասիրության համար կարևոր է դիտարկել ինչպես վերնագրային տեղեկությունը, այնպես էլ բնագրի լեզուն, կառուցվածքը և թեմատիկ զարգացումը։ Որպես 19-րդ դարի հայերեն հրատարակություն՝ այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ գրքի պատմությամբ, գրական երկերի մատենագիտությամբ, ժամանակաշրջանի հեղինակների ժառանգությամբ և Կոստանդնուպոլսի հայկական տպագրական մշակույթով զբաղվող մասնագետների համար։

Այս հրատարակությունը ներկայացնում է կապիտան Պետրոս-Բեկ Մադաթյանցի հեղինակած երկասիրության երկրորդ մասը՝ շարունակելով հեղինակի ստեղծագործական շարքը և ընթերցողին ծանոթացնելով երկի հետագա բովանդակությանը։ Վերնագրում հիշատակված «Սեյյադի» անվանումը և հեղինակի զինվորական կոչումը հուշում են ստեղծագործության հնարավոր կապը անձնական փորձառության, պատմական միջավայրի կամ որոշակի անձի ու իրադարձությունների գեղարվեստական կամ վավերագրական ներկայացման հետ, սակայն միայն մատենագիտական տվյալների հիման վրա հնարավոր չէ հաստատապես որոշել դրա ժանրային բնույթը և սյուժեի մանրամասները։ Երկասիրության ձևաչափը մատնանշում է հեղինակի կողմից նյութի հետևողական շարադրման և թեմայի որոշակի ամբողջականության ձգտումը։ Երկրորդ մասի առկայությունը կարևոր է ստեղծագործության կառուցվածքը և հրատարակման պատմությունը հասկանալու համար, քանի որ այն վկայում է նյութի՝ առանձին մասերով ներկայացման մասին։ 19-րդ դարի հայ գրական ու հասարակական կյանքում երկասիրությունները կարող էին ընդգրկել պատմական իրադարձությունների նկարագրություններ, անձնական հիշողություններ, կենսագրական նյութեր, ուղեգրական դիտարկումներ կամ գեղարվեստական պատումներ։ Նման աշխատությունները նպաստել են տարբեր անհատների գործունեության, ժամանակի հասարակական հարաբերությունների և պատմամշակութային միջավայրի մասին տեղեկությունների տարածմանը։ Հեղինակի՝ կապիտանի կոչումով հիշատակվելը հրատարակությանը հաղորդում է կենսագրական և պատմական ուսումնասիրության տեսանկյունից հետաքրքրություն, թեև դրա բովանդակության ճշգրիտ բնույթը պարզելու համար անհրաժեշտ է ծանոթանալ բուն տեքստին։ Երկը կարող է հետաքրքրել հայ գրքի պատմությամբ, 19-րդ դարի հայ հեղինակների ստեղծագործական ժառանգությամբ, Բաքվի հայկական տպագրական միջավայրով և ժամանակաշրջանի գրական երկերի հրատարակման ձևերով զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։ Այն նաև մատենագիտական արժեք ունի՝ որպես հայերեն տպագիր ժառանգության օրինակ, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու գրական արտադրության աշխարհագրությունը, հեղինակների ներկայացման ձևերը և բազմամաս հրատարակությունների տարածումը։

Այս կրոնական աշխատությունը նվիրված է երկնային ուրախության քրիստոնեական ըմբռնմանը, հոգևոր երանության գաղափարին և Աստծո հետ հաղորդակցությամբ պայմանավորված հավիտենական երջանկության պատկերացմանը։ Քրիստոնեական հավատքի շրջանակում երկնային ուրախությունը դիտարկվում է որպես երկրային կյանքի սահմանափակումներից վեր կանգնող հոգևոր վիճակ, որը կապված է աստվածային ներկայության, հավատքի ամրության, բարոյական մաքրության և փրկության հույսի հետ։ Այդ գաղափարը կարևոր տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական ուսմունքում, քանի որ հավատացյալին ուղղորդում է դեպի հոգևոր արժեքների գիտակցում, առաքինի կյանք և Աստծո կամքին համապատասխան ապրելու ձգտում։ Երկնային երանության մասին պատկերացումները քրիստոնեական գրականության մեջ հաճախ ներկայացվում են երկրային կյանքի դժվարությունների, անցողիկ հաճույքների և նյութական ձգտումների հակադրությամբ՝ ընդգծելով, որ մարդու հոգևոր կատարելագործումը չի սահմանափակվում առօրյա բարեկեցությամբ։ Նման երկերի հիմնական նպատակներից է ընթերցողի ուշադրությունը հրավիրել հավատքի, հույսի, սիրո, խոնարհության, ներողամտության և բարեգործության նշանակության վրա՝ ներկայացնելով դրանք որպես հոգևոր կյանքի կարևոր հիմքեր։ Երկնային ուրախության գաղափարը նաև մխիթարության աղբյուր է՝ օգնելով հավատացյալին կյանքի փորձությունները դիտարկել հավիտենական կյանքի և աստվածային արդարության հանդեպ վստահության տեսանկյունից։ Քրիստոնեական ավանդության մեջ երկնային արքայության և երանության թեմաները կապված են փրկության, հարության, հավիտենական կյանքի և Աստծո հետ միության գաղափարների հետ։ Այս գաղափարները նպաստում են մարդու բարոյական պատասխանատվության գիտակցմանը՝ հիշեցնելով, որ հոգևոր կյանքը պահանջում է ոչ միայն հավատքի խոստովանում, այլև դրա արտահայտում ամենօրյա վարքի, ուրիշների հանդեպ վերաբերմունքի և հասարակական պարտականությունների կատարման մեջ։ Աշխատության թեման առնչվում է նաև կրոնական դաստիարակությանը, քանի որ երկնային ուրախության մասին խորհրդածությունը կարող է խթանել բարոյական ինքնաքննությունը, հոգևոր արժեքների վերագնահատումը և ներքին խաղաղության որոնումը։ Այսպիսի գրականությունը կարևոր դեր է ունեցել քրիստոնեական ուսմունքի մատչելի ներկայացման, հավատացյալների հոգևոր կյանքի զորացման և կրոնական գաղափարների տարածման գործում։ Այն ընթերցողին հրավիրում է խորհելու մարդկային կյանքի նպատակի, հոգևոր կատարելագործման, հավիտենական կյանքի հույսի և աստվածային սիրո նշանակության շուրջ։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում քրիստոնեական հոգևոր գրականության, դավանաբանական պատկերացումների, կրոնական դաստիարակության և հայերեն կրոնական հրատարակությունների պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Այս աշխատությունը նվիրված է Ռուսական կայսրության տարածքում բնակվող հայության կրոնական և կրթական դրության քննարկմանը՝ անդրադառնալով ազգային հոգևոր կյանքի, եկեղեցական կազմակերպման, կրթական հաստատությունների և հայ համայնքների հասարակական զարգացման հետ կապված հարցերին։ Երկում դիտարկվում են կրոնի ու կրթության նշանակությունը հայ ժողովրդի ինքնության պահպանման, ազգային գիտակցության ամրապնդման և մշակութային ժառանգության փոխանցման գործում։ Հայ եկեղեցին պատմականորեն կարևոր դեր է ունեցել համայնքային կյանքի կազմակերպման, հոգևոր արժեքների պահպանման, գրագիտության տարածման և կրթական նախաձեռնությունների զարգացման մեջ։ Այդ պատճառով հայության կրոնական ու կրթական վիճակի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու ոչ միայն հոգևոր կյանքի առանձնահատկությունները, այլև կրթության, լեզվի, ազգային սովորույթների և հասարակական ինքնակազմակերպման փոխկապակցվածությունը։ Ռուսական կայսրության հայ համայնքների կյանքը ձևավորվել է քաղաքական, վարչական և սոցիալական տարբեր պայմանների ազդեցությամբ, որոնք իրենց հետքն են թողել եկեղեցական կառույցների գործունեության, դպրոցների կազմակերպման և ազգային կրթության զարգացման վրա։ Կրթությունը հայ հասարակության համար եղել է գիտելիքի փոխանցման միջոցից ավելին․ այն նպաստել է մայրենի լեզվի պահպանմանը, պատմական հիշողության շարունակականությանը, ազգային գրականության տարածմանը և նոր սերունդների հասարակական ու մտավոր ձևավորմանը։ Կրոնական հաստատություններն ու դպրոցները հաճախ փոխլրացրել են միմյանց՝ միաժամանակ կատարելով հոգևոր, կրթական և համայնքային գործառույթներ։ Այս համատեքստում կրոնական և կրթական կյանքի վիճակի քննարկումը առնչվում է նաև այն հարցին, թե ինչպես կարող են ազգային հաստատությունները պահպանել իրենց ավանդույթները՝ արձագանքելով ժամանակի փոփոխվող պահանջներին։ Աշխատության թեմատիկան կարևոր է հայ հասարակական մտքի պատմության տեսանկյունից, քանի որ 19-րդ դարի ընթացքում հայ մտավորականների և հասարակական գործիչների ուշադրության կենտրոնում էին ազգային կրթության բարելավումը, դպրոցական համակարգի զարգացումը, հոգևոր կյանքի կազմակերպումը և համայնքների առաջընթացը։ Նման հարցադրումները նպաստել են կրթության նպատակների, եկեղեցու հասարակական դերի և ազգային կյանքի կազմակերպման շուրջ քննարկումների ծավալմանը։ Երկը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու կրոնն ու կրթությունը որպես հայության մշակութային շարունակականությունն ապահովող փոխկապակցված ոլորտներ, ինչպես նաև հասկանալու, թե ինչ նշանակություն են ունեցել այդ ոլորտները ազգային ինքնության պահպանման և հասարակական զարգացման համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ եկեղեցու պատմությամբ, հայ կրթական մտքի զարգացմամբ, Ռուսական կայսրության հայ համայնքների պատմությամբ և 19-րդ դարի հայ հասարակական ու կրոնական քննարկումներով զբաղվող ընթերցողների և հետազոտողների համար։

Պատմական այս վեպը նվիրված է իններորդ դարի Հայաստանի քաղաքական ու հասարակական կյանքին, արաբական տիրապետության դեմ պայքարին և հայոց պետականության վերականգնման ձգտումներին։ Ստեղծագործության կենտրոնում Խութեցի Հովնանի կերպարն է՝ ժողովրդի միջից ելած առաջնորդ, որը ձգտում է համախմբել հայ ժողովրդին և կազմակերպել դիմադրություն արտաքին տիրապետության դեմ։ Հեղինակը ներկայացնում է հայրենիքի ազատության համար պայքարի դժվարությունները, ազգային ինքնուրույնության պահպանման խնդիրը և հասարակության տարբեր խավերի մասնակցությունը պատմական իրադարձություններին։ Հովնանի կերպարի միջոցով ընդգծվում են խիզախությունը, անձնազոհությունը, անշահախնդրությունը, հայրենասիրությունը և ընդհանուր նպատակի շուրջ մարդկանց միավորելու կարողությունը։ Վեպում կարևոր տեղ է զբաղեցնում ժողովրդի դերի գաղափարը՝ այն համոզմունքը, որ երկրի ազատության և անկախության գլխավոր հենարանը ոչ միայն իշխանավորներն ու ազնվականներն են, այլև սեփական հայրենիքի պաշտպանության համար պայքարող ժողովուրդը։ Հեղինակը քննադատաբար է ներկայացնում ազնվականության ներքին հակասություններն ու կենտրոնախույս ձգտումները՝ դրանց հակադրելով համազգային միասնության և ընդհանուր պատասխանատվության անհրաժեշտությունը։ Պատմական իրադարձությունները գեղարվեստականորեն վերակերտելու միջոցով ստեղծագործությունը բացահայտում է ազգային ազատագրության, պետականության, հասարակական համերաշխության և անհատի պատասխանատվության փոխկապակցվածությունը։ Անցյալի իրադարձությունները ներկայացվում են ոչ միայն որպես պատմական հիշողություն, այլև որպես ազգային ինքնագիտակցության ձևավորման և հայրենիքի ապագայի մասին խորհրդածելու միջոց։ Ստեղծագործության գաղափարական առանցքը ժողովրդի ազատագրական կամքի, ազգային արժանապատվության և համախմբված պայքարի կարևորությունն է։ Հովնանի կերպարը մարմնավորում է այն առաջնորդի իդեալը, որը սեփական շահը ստորադասում է ընդհանուր բարօրությանը և իր գործունեությունը նվիրում հայրենիքի ազատության վերականգնմանը։ Վեպում արտահայտված պատմահայրենասիրական ոգին զուգակցվում է հասարակական գաղափարների հետ՝ ընդգծելով, որ քաղաքական անկախության ձեռքբերումը պահանջում է ոչ միայն արտաքին ուժերի դեմ պայքար, այլև ներքին տարաձայնությունների հաղթահարում ու միասնականության հաստատում։ Հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրի, ազգային դիմադրության և պետականության վերականգնման թեմաները ստեղծագործությանը հաղորդում են հասարակական ու դաստիարակչական նշանակություն։ Հայ պատմավեպի զարգացման մեջ այս երկն առանձնահատուկ տեղ ունի՝ որպես պատմական անցյալը ազգային ինքնության, ազատության և ժողովրդի ստեղծագործ ուժի գաղափարների հետ կապող գրական ստեղծագործություն։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ պատմական արձակի, իններորդ դարի Հայաստանի պատմության գեղարվեստական մեկնաբանության, ազգային-ազատագրական գաղափարների և հայ գրականության մեջ հայրենասիրական թեմատիկայի ուսումնասիրության համար։

Այս ստեղծագործությունը ներկայացված է որպես բազմահատոր գեղարվեստական երկի հինգերորդ հատոր և իր վերնագրով ուշադրություն է հրավիրում կնոջ կերպարի ու նրա զբաղմունքի հետ կապված սոցիալական միջավայրի վրա։ Հացթուխ կնոջ կերպարը կարող է առնչվել առօրյա աշխատանքի, ապրուստի միջոցներ վաստակելու, ընտանեկան պարտականությունների և հասարակության մեջ կնոջ ունեցած դերի թեմաներին։ Հացի պատրաստումն ու վաճառքը պատմական քաղաքային կյանքում կարևոր տեղ են զբաղեցրել՝ կապված ինչպես տնային տնտեսության, այնպես էլ արհեստավորական գործունեության և առևտրի հետ։ Այդ միջավայրի գեղարվեստական պատկերումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու աշխատանքի ու կենցաղի փոխհարաբերությունը, մարդկանց միջև ձևավորվող կապերը, նյութական պայմանների ազդեցությունը անձնական կյանքի վրա և հասարակական միջավայրում անհատի ունեցած դիրքը։ Վերնագրում կենտրոնական տեղ զբաղեցնող կնոջ կերպարը կարող է ընթերցվել նաև որպես առօրյա կյանքի դժվարություններին դիմակայող, աշխատանքի միջոցով իր գոյությունն ապահովող և շրջապատի հետ բազմազան հարաբերություններ ունեցող մարդու կերպար։ Բազմահատոր ստեղծագործության մաս լինելը ենթադրում է կապ ավելի ընդարձակ պատմողական ամբողջության հետ, որի զարգացումը կարող է ներառել տարբեր կերպարներ, իրադարձություններ և հասարակական հարաբերություններ։ Այսպիսի հրատարակությունները կարևոր տեղ են զբաղեցրել 19-րդ դարի ընթերցողական մշակույթում, երբ գեղարվեստական գրականությունը տարածվում էր տպագիր գրքերի միջոցով և ընթերցողներին ներկայացնում էր մարդկային բնավորությունների, կենցաղային իրավիճակների ու հասարակական հարաբերությունների բազմազան պատկերներ։ Ստեղծագործության ուսումնասիրման ընթացքում առանձնահատուկ ուշադրություն կարելի է դարձնել կնոջ կերպարի ներկայացմանը, աշխատանքի ու սոցիալական դիրքի փոխկապակցվածությանը, քաղաքային կենցաղի արտացոլմանը և գեղարվեստական պատմության մեջ առօրյա զբաղմունքների ունեցած նշանակությանը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ գրքի պատմությամբ, Կոստանդնուպոլսի տպագրական մշակույթով, գեղարվեստական գրականության տարածմամբ և կանանց կերպարների գրական մեկնաբանությամբ զբաղվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Այս գիրքը պատկանում է արկածային և սոցիալական վեպի ավանդույթին, որտեղ քաղաքային կյանքի բազմաշերտ պատկերի միջոցով բացահայտվում են մարդկային հարաբերությունների բարդությունները, հասարակական անհավասարությունը, բարոյական հակասությունները և թաքնված իրողությունները։ Վերնագրում հիշատակված Փարիզը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես գործողությունների տարածք, այլև որպես մեծ քաղաքի խորհրդանշական միջավայր, որտեղ կողք կողքի գոյակցում են տարբեր սոցիալական խավեր, անհատական ճակատագրեր, անձնական շահեր և հասարակական խնդիրներ։ Ստեղծագործության այս շարքի հիմնական գեղարվեստական ուղղվածությունը կապված է առօրյա իրականության արտաքին շերտի ներքո թաքնված կյանքի բացահայտման, հասարակության լուսանցքում հայտնված մարդկանց դրության ներկայացման և մարդկային վարքի վրա սոցիալական պայմանների ազդեցության դիտարկման հետ։ Նմանատիպ վեպերում սյուժեն սովորաբար զարգանում է տարբեր կերպարների պատմությունների, գաղտնիքների բացահայտման, անսպասելի հանդիպումների և իրադարձությունների փոխկապակցման միջոցով՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով հետևելու անձնական ճակատագրերի ու հասարակական միջավայրի փոխազդեցությանը։ Քաղաքային միջավայրի նկարագրությունը, տարբեր խավերի ներկայացուցիչների հակադրությունը և մարդկային բնավորությունների բազմազանությունը կարևոր միջոցներ են՝ ընդգծելու հասարակական կյանքի հակասությունները, անարդարության դրսևորումները և բարոյական ընտրության նշանակությունը։ Ստեղծագործության այսպիսի գեղարվեստական կառուցվածքը միավորում է արկածային պատմողականությունը, սոցիալական դիտարկումը և բարոյական հարցադրումները՝ ընթերցանությունը դարձնելով միաժամանակ հետաքրքրաշարժ և խորհրդածության տեղիք տվող։ Հատորի ընդգրկումը շարունակական շարքի մեջ ենթադրում է, որ այն կապված է ընդհանուր պատմողական ամբողջության հետ, որտեղ տարբեր դրվագներ և կերպարների ճակատագրեր կարող են լրացնել միմյանց՝ աստիճանաբար ընդլայնելով պատկերվող աշխարհի շրջանակները։ Այսպիսի բազմահատոր ստեղծագործությունները հաճախ անդրադառնում են հասարակության մեջ անհատի դիրքին, աղքատության և բարեկեցության հակադրությանը, իշխանության ու ազդեցության հարաբերություններին, ինչպես նաև այն հանգամանքներին, որոնք ձևավորում են մարդկանց որոշումներն ու կյանքի ընթացքը։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում հատկապես դասական եվրոպական վեպի, սոցիալական թեմատիկայի, քաղաքային մշակույթի գեղարվեստական պատկերման և 19-րդ դարի թարգմանական գրականության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել նաև հայ ընթերցողական մշակույթի պատմությամբ զբաղվողների համար՝ որպես օտարալեզու գեղարվեստական ստեղծագործությունների տարածման և հայ ընթերցողների շրջանում բազմահատոր վեպերի նկատմամբ հետաքրքրության ուսումնասիրման նյութ։

Կրոնական և վարքագրական բնույթի այս աշխատությունը նվիրված է սրբերի կյանքին, հոգևոր ուղուն, հավատարմության օրինակներին և քրիստոնեական ավանդության մեջ պահպանված սրբազան հիշատակներին։ Թուրքալեզու վերնագիրը՝ «Էօմրիւ Էվլիյա», համապատասխանում է «Սրբերի վարքը» կամ «Սրբերի կյանքը» իմաստին և մատնանշում է երկի հիմնական ուղղվածությունը՝ սրբերի կենսագրությունների, նրանց հոգևոր գործունեության և քրիստոնեական հավատքի պատմության հետ կապված նյութերի ներկայացումը։ Հեղինակ Սերովբե վարդապետ Տերվիշ Օղլուի աշխատությունը պատկանում է վարքագրական գրականության այն ավանդույթին, որի նպատակն է սրբերի կյանքի օրինակների միջոցով ընթերցողին ծանոթացնել քրիստոնեական հավատի սկզբունքներին, հոգևոր առաքինություններին և կրոնական ժառանգության կարևոր դրվագներին։ Վարքագրությունը քրիստոնեական գրականության հնագույն ու նշանակալի ժանրերից է, որի շրջանակում ներկայացվում են սրբերի կենսագրությունները, նրանց հավատքի դրսևորումները, հոգևոր գործունեությունը, փորձությունները և եկեղեցական հիշատակության հետ կապված պատմությունները։ Այսպիսի երկերում կենսագրական պատմությունը զուգակցվում է բարոյական ու հոգևոր մեկնաբանության հետ՝ սրբերի օրինակները ներկայացնելով որպես հավատարմության, համբերության, խոնարհության, բարեգործության և նվիրումի արտահայտություններ։ Սրբերի կյանքի մասին պատմությունները կարևոր տեղ են զբաղեցնում քրիստոնեական դաստիարակության մեջ, քանի որ հնարավորություն են տալիս կրոնական գաղափարներն ընկալելու ոչ միայն վերացական ուսմունքների, այլև մարդկային կյանքի օրինակների միջոցով։ Սրբերի վարքերը պատմական հիշողության պահպանման միջոց են նաև այն առումով, որ արտացոլում են տարբեր ժամանակաշրջանների եկեղեցական ավանդույթները, հավատացյալ համայնքների հոգևոր պատկերացումները և սրբերի հիշատակի հետ կապված ծիսական սովորույթները։ Նման ժողովածուների կարևոր առանձնահատկություններից է նյութի կապը եկեղեցական տոնացույցի և սրբերի հիշատակության օրերի հետ։ Քրիստոնեական ավանդության մեջ սրբերի հիշատակությունը կազմակերպվել է տարվա ընթացքում՝ ըստ եկեղեցական օրացույցի, ինչի շնորհիվ նրանց կյանքի պատմությունները ներառվել են ամենօրյա հոգևոր ընթերցանության և կրոնական դաստիարակության մեջ։ Սերովբե վարդապետ Տերվիշ Օղլուի աշխատությունը կապված է հատկապես հայատառ թուրքերեն կրոնական գրականության պատմության հետ։ Հայատառ թուրքերենը պատմականորեն գործածվել է օսմանյան կայսրության հայախոս և թուրքախոս միջավայրերի փոխազդեցության պայմաններում՝ ծառայելով տարբեր համայնքների ընթերցողական և հոգևոր պահանջներին։ Այդ գրականության մեջ թուրքերեն լեզուն ներկայացվել է հայկական այբուբենով, ինչի շնորհիվ այն հասանելի է եղել այն ընթերցողներին, որոնք կարողացել են կարդալ հայերեն տառերը, բայց առօրյա հաղորդակցության մեջ օգտագործել են թուրքերենը։ Այս լեզվական առանձնահատկությունը հրատարակությանը հաղորդում է լրացուցիչ պատմամշակութային արժեք՝ այն դարձնելով հայերեն տառերով տպագրված թուրքերեն գրականության և բազմալեզու կրոնական մշակույթի ուսումնասիրության կարևոր նյութ։ Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը 19-րդ դարում նշանակալի դեր է ունեցել հայ տպագրության, կրթության, թարգմանական գործունեության և կրոնական գրականության տարածման գործում։ Միաբանության տպագրական գործունեության շրջանակում հրատարակվել են տարբեր լեզուներով գրքեր, որոնք ծառայել են ինչպես հայ համայնքների հոգևոր կյանքին, այնպես էլ լեզվական ու մշակութային տարբեր միջավայրերում գիտելիքի տարածմանը։ Այս աշխատությունը կարևոր է նաև վարքագրական ավանդույթի և հայատառ թուրքերեն տպագրության փոխկապակցվածությունը դիտարկելու համար, քանի որ սրբերի կյանքի մասին նյութերի հրատարակումը միաժամանակ նպաստել է քրիստոնեական ժառանգության փոխանցմանը և կրոնական ընթերցանության տարածմանը։ Երկի ընթերցողական նշանակությունը պայմանավորված է հոգևոր դաստիարակության, քրիստոնեական սրբերի հիշատակի պահպանման և եկեղեցական ավանդույթների ճանաչման հնարավորությամբ։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ եկեղեցական գրականության, սրբախոսության, կրոնական պատմագրության, հայատառ թուրքերենի և 19-րդ դարի Մխիթարյան տպագրության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Որպես կրոնական վարքագրական աշխատություն՝ այն ներկայացնում է սրբերի կյանքի պատմությունները որպես հոգևոր հիշողության և քրիստոնեական արժեքների փոխանցման միջոց՝ միաժամանակ վկայելով հայ գրավոր մշակույթի բազմալեզու բնույթի, տպագրական ավանդույթների ընդարձակման և տարբեր լեզվական միջավայրերում կրոնական գրականության տարածման մասին։

Թուրքերեն վերնագիրն արտահայտում է խոսքի պարզության, մատչելիության և հասկանալի հաղորդակցության հիմնական սկզբունքը՝ միտքն այնպես ներկայացնել, որ դիմացինը կարողանա այն հեշտությամբ ընկալել։ «Էօյլէ սատէ սէօյլէ քի գօլայճա անկլայայըմ» արտահայտությունը ժամանակակից թուրքերեն ուղղագրությամբ կարելի է ներկայացնել որպես «Öyle sade söyle ki kolayca anlayayım», որը հայերեն նշանակում է «Այնպես պարզ ասա, որ հեշտությամբ հասկանամ»։ Վերնագրի ձևակերպումը մատնանշում է լեզվի գործնական կիրառության և հաղորդակցության արդյունավետության կարևորությունը՝ շեշտադրելով պարզ, անմիջական ու ընկալելի խոսքի անհրաժեշտությունը։ Այս մոտեցման հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ հաղորդակցությունը հաջողված է ոչ միայն այն դեպքում, երբ խոսողը կարողանում է արտահայտել իր միտքը, այլև երբ ունկնդիրը կարողանում է առանց ավելորդ դժվարության հասկանալ փոխանցվող բովանդակությունը։ Խոսքի պարզությունը պահանջում է բառերի նպատակահարմար ընտրություն, մտքերի տրամաբանական դասավորություն, ավելորդ բարդություններից խուսափում և հաղորդակցական իրավիճակին համապատասխան արտահայտվելու կարողություն։ Վերնագրի հակիրճ ու խոսակցական բնույթը ստեղծում է անմիջական դիմումի տպավորություն և հաղորդում գործնական նպատակադրում՝ լեզուն դիտարկելով որպես մարդկանց միջև հասկացողություն հաստատելու միջոց։ Այսպիսի ձևակերպումը կարող է առնչվել լեզվի ուսուցման, բանավոր հաղորդակցության, խոսքի մշակույթի և օտար լեզվի գործնական յուրացման խնդիրներին, որոնցում առանձնահատուկ կարևորություն ունի առօրյա իրավիճակներում հասկանալի արտահայտվելու կարողությունը։ Լեզվական հաղորդակցության տեսանկյունից պարզությունը չի նշանակում մտքի բովանդակային աղքատացում կամ արտահայտչականության սահմանափակում։ Ընդհակառակը, պարզ խոսքը ենթադրում է սեփական միտքը ճշգրիտ հասկանալու, էականը երկրորդականից տարբերակելու և այն համապատասխան լեզվական միջոցներով ներկայացնելու հմտություն։ Վերնագրում արտահայտված սկզբունքը կարևոր է նաև կրթական միջավայրում, որտեղ գիտելիքի արդյունավետ փոխանցումը կախված է բացատրության մատչելիությունից, լեզվական նյութի ճիշտ կազմակերպումից և սովորողի ընկալման առանձնահատկությունները հաշվի առնելուց։ Այն կարող է դիտարկվել որպես լեզվական պարզության և հաղորդակցական նպատակահարմարության կարևորության արտահայտություն՝ ընդգծելով, որ խոսքի արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն նրա ձևով, այլև հասկացված լինելու կարողությամբ։ Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրական միջավայրում թուրքերեն վերնագրով հրատարակության առկայությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև քաղաքի բազմալեզու մշակութային կյանքի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Օսմանյան ժամանակաշրջանի Կոստանդնուպոլիսը տարբեր լեզուներով խոսող համայնքների, կրթական ավանդույթների և տպագրական գործունեության կարևոր կենտրոն էր, որտեղ լեզուները գործածվում էին բազմազան հասարակական ու մշակութային միջավայրերում։ Թուրքերենով նյութերի հրատարակումը կարող էր ծառայել տարբեր լեզվական խմբերի հաղորդակցական պահանջներին և արտացոլել լեզվի գործնական կիրառության նկատմամբ առկա հետաքրքրությունը։ Այս հրատարակությունը կարող է հետաքրքրել օսմանյան շրջանի լեզվական ու տպագրական մշակույթով, թուրքերենի պատմական գրավոր ձևերով, լեզվի ուսուցման ավանդույթներով և պարզ հաղորդակցության սկզբունքներով զբաղվող ընթերցողներին ու հետազոտողներին։

Աշխարհագրական գիտելիքների համակարգված ներկայացմանն ուղղված այս աշխատությունը նվիրված է Երկրի, նրա բնական միջավայրի, տարածքային կառուցվածքի և բնակեցված աշխարհի ընդհանուր ուսումնասիրությանը։ Որպես ընդհանուր աշխարհագրության բնագավառին պատկանող ուսումնական աշխատություն՝ այն ներկայացնում է աշխարհագրական գիտելիքների համապարփակ ընկալման կարևորությունը՝ ընդգծելով Երկրի մակերևույթի, բնական պայմանների, աշխարհագրական տարածքների և մարդկային գործունեության միջև գոյություն ունեցող փոխկապակցվածությունը։ Ընդհանուր աշխարհագրությունը միավորում է Երկրի բնական առանձնահատկությունների և հասարակական կյանքի տարածքային կազմակերպման վերաբերյալ գիտելիքները՝ հնարավորություն տալով հասկանալու աշխարհագրական երևույթների առաջացման պայմանները, տարածման օրինաչափությունները և փոխազդեցությունները։ Այս բնագավառի ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում Երկրի մակերևույթի կառուցվածքը, ցամաքների և ջրային տարածքների հարաբերակցությունը, մայրցամաքների ու օվկիանոսների առանձնահատկությունները, կլիմայական պայմանները, ջրային համակարգերը, հողային ծածկույթը, բուսական և կենդանական աշխարհի տարածումը, ինչպես նաև բնակչության և բնակավայրերի աշխարհագրական բաշխվածությունը։ Ընդհանուր աշխարհագրական մոտեցումը թույլ է տալիս առանձին երևույթները դիտարկել ոչ թե մեկուսացված, այլ բնական և հասարակական պայմանների միասնական համակարգում՝ բացահայտելով դրանց փոխադարձ ազդեցությունն ու տարածքային տարբերությունները։ Նման աշխատության ուսումնական նշանակությունը պայմանավորված է աշխարհագրական հասկացությունների համակարգման, տարածական մտածողության զարգացման և աշխարհի մասին ամբողջական պատկերացման ձևավորման հնարավորությամբ։ Աշխարհագրական գիտելիքները նպաստում են քարտեզների, տարածական նկարագրությունների և աշխարհագրական տվյալների ընկալմանը, տարբեր տարածաշրջանների առանձնահատկությունների համեմատությանը, ինչպես նաև բնական միջավայրի և մարդկային հասարակության փոխհարաբերությունների գիտակցմանը։ Աշխարհագրությունը կարևոր դեր ունի նաև բնության բազմազանության, բնական ռեսուրսների, բնակլիմայական տարբերությունների և տարածքների տնտեսական ու մշակութային առանձնահատկությունների ընկալման գործում։ Այդ գիտելիքների միջոցով ընթերցողը կարող է ձևավորել ավելի լայն աշխարհայացք, հասկանալ աշխարհագրական դիրքի ազդեցությունը բնակչության կենսակերպի և հասարակությունների զարգացման վրա, ինչպես նաև գիտակցել Երկրի բնական համակարգերի փոխկապակցվածությունը։ 19-րդ դարում ընդհանուր աշխարհագրության ուսումնական աշխատությունների տարածումը կապված էր աշխարհագրական գիտելիքների ընդլայնման, կրթական համակարգերի զարգացման և գիտական տեղեկությունների ավելի լայն լսարանին հասանելի դարձնելու գործընթացների հետ։ Այդ ժամանակաշրջանում աշխարհագրությունը կարևոր տեղ էր զբաղեցնում աշխարհիկ կրթության մեջ՝ նպաստելով աշխարհի տարբեր մասերի, ժողովուրդների, բնական պայմանների և տարածքային առանձնահատկությունների վերաբերյալ համակարգված գիտելիքների ձեռքբերմանը։ Հայերենով աշխարհագրական գրականության հրատարակումը լրացուցիչ նշանակություն ուներ, քանի որ նպաստում էր գիտելիքի փոխանցմանը մայրենի լեզվով, մասնագիտական բառապաշարի զարգացմանը և աշխարհագրական հասկացությունների ներառմանը հայալեզու կրթական միջավայրում։ Թիֆլիսը 19-րդ դարի ընթացքում հայ մշակութային, գիտական, կրթական և տպագրական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ ձևավորվում ու զարգանում էին հայերեն ուսումնական գրականության տարբեր ուղղություններ։ Այս միջավայրում հրատարակված աշխարհագրական աշխատությունները կարևոր նշանակություն ունեին գիտելիքի տարածման, ուսումնական նյութերի բազմազանության և հայալեզու կրթության ընդլայնման տեսանկյունից։ Ընդհանուր աշխարհագրության վերաբերյալ այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ աշխարհագրական գրականության պատմության, գիտական գիտելիքների տարածման, 19-րդ դարի կրթական մշակույթի և աշխարհագրության դասավանդման ավանդույթների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է ծառայել որպես պատմական նյութ՝ պարզելու, թե ինչպես էին աշխարհագրական գիտելիքները ներկայացվում հայալեզու ուսումնական միջավայրում և ինչ տեղ էր հատկացվում աշխարհի բնական ու հասարակական առանձնահատկությունների համակարգված ուսումնասիրմանը։ Ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է աշխարհաճանաչողության զարգացման, տարածական մտածողության խթանման և բնության ու հասարակության փոխկապակցվածության ընկալման կրթական նշանակությամբ։ Որպես պատմական աշխարհագրական հրատարակություն՝ այն ներկայացնում է հայերեն գիտական և ուսումնական գրականության զարգացման կարևոր ուղղություններից մեկը՝ ընդգծելով աշխարհագրության դերը կրթության, գիտելիքի տարածման և աշխարհի մասին ամբողջական պատկերացումների ձևավորման գործում։

Աշխարհագրական գիտելիքների ուսուցմանն ու տարածմանն ուղղված այս աշխատությունը պատկանում է աշխարհը, նրա բնական միջավայրը և բնակեցված տարածքները ճանաչելու համար նախատեսված ուսումնական գրականության շարքին։ Վերնագրում գործածված «ընթացք» բառը մատնանշում է գիտելիքների համակարգված և հաջորդական ներկայացման սկզբունքը, իսկ «աշխարհիս» ձևը վերաբերում է աշխարհին՝ որպես ուսումնասիրության առարկայի։ Աշխարհագրության դասընթացի հիմնական նշանակությունն աշխարհը ճանաչելու համար անհրաժեշտ գիտելիքների փոխանցումն է՝ նպաստելով Երկրի, նրա տարածքների, բնակավայրերի և բնական ու հասարակական երևույթների վերաբերյալ ամբողջական պատկերացման ձևավորմանը։ Աշխարհագրությունը, որպես գիտելիքի բնագավառ, ուսումնասիրում է Երկրի մակերևույթը, բնական պայմանների բազմազանությունը, բնակչության տեղաբաշխումը, երկրների ու տարածաշրջանների առանձնահատկությունները և մարդու ու շրջակա միջավայրի փոխազդեցությունը։ Այդ գիտելիքների համակարգված յուրացումը կարևոր է տարածական մտածողության զարգացման, աշխարհագրական օբյեկտների փոխհարաբերությունները հասկանալու և շրջակա աշխարհի մասին տեղեկությունները համադրելու համար։ Դասընթացային բնույթի նման աշխատությունները սովորաբար նպատակ ունեն աշխարհագրական հասկացությունները ներկայացնել մատչելի ու հաջորդական ձևով՝ ընթերցողին ծանոթացնելով աշխարհը նկարագրելու և տարբեր տարածքներ համեմատելու սկզբունքներին։ Աշխարհագրական կրթությունը նաև նպաստում է մարդու աշխարհայացքի ընդլայնմանը՝ հնարավորություն տալով ճանաչելու տարբեր երկրների ու ժողովուրդների գոյության պայմանները, բնական միջավայրերի բազմազանությունը և մարդկային հասարակությունների զարգացման վրա աշխարհագրական գործոնների ազդեցությունը։ Այսպիսի ուսումնական գրականության կարևոր առանձնահատկություններից է գիտելիքների կազմակերպված ներկայացումը, որի միջոցով առանձին փաստերն ու տեղեկությունները միավորվում են ավելի լայն աշխարհագրական պատկերացման մեջ։ Աշխարհի մասին գիտելիքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես տեղանունների կամ տարածքների մասին տեղեկությունների ամբողջություն, այլև որպես բնության և հասարակության միջև կապերը հասկանալու միջոց։ Աշխատության պատմամշակութային նշանակությունը հատկապես հետաքրքրական է 19-րդ դարի հայ կրթական կյանքի համատեքստում, երբ աշխարհագրական գիտելիքների տարածումը կարևոր տեղ էր զբաղեցնում աշխարհիկ կրթության զարգացման և ուսումնական գրականության ընդլայնման գործընթացում։ Այդ ժամանակաշրջանում աշխարհագրությունը նպաստում էր սովորողների մտահորիզոնի ընդլայնմանը, տարբեր ժողովուրդների ու երկրների մասին տեղեկությունների յուրացմանը և աշխարհի վերաբերյալ ավելի համակարգված պատկերացումների ձևավորմանը։ Հայերենով աշխարհագրական դասընթացների հրատարակումը կարևոր էր նաև մայրենի լեզվով գիտելիք փոխանցելու հնարավորությունների ընդլայնման տեսանկյունից՝ նպաստելով հայերեն կրթական բառապաշարի զարգացմանն ու գիտական տեղեկությունների տարածմանը։ Կոստանդնուպոլիսը հայ տպագրության և կրթական կյանքի նշանակալի կենտրոններից էր, որտեղ ստեղծված ու հրատարակված ուսումնական գրքերը ծառայում էին կրթության տարածմանը և տարբեր գիտակարգերի մատչելիացմանը։ Այս միջավայրում լույս տեսած աշխարհագրական աշխատությունները կարևոր դեր կարող էին ունենալ աշխարհագրության՝ որպես ուսումնական առարկայի զարգացման, աշխարհաճանաչողության խթանման և գիտելիքների համակարգված մատուցման գործում։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ աշխարհագրական գրականության պատմությամբ, 19-րդ դարի մանկավարժությամբ, գիտելիքի տարածման եղանակներով և հայալեզու ուսումնական գրքերի զարգացմամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Այն կարող է օգտագործվել տվյալ ժամանակաշրջանի կրթական հետաքրքրությունների, աշխարհագրական գիտելիքների դասավանդման ավանդույթների և գիտահանրամատչելի գրականության ձևավորման ուսումնասիրության մեջ։ Ընթերցողական առումով աշխատության արժեքը կապված է աշխարհը ճանաչելու, տարածական մտածողությունը զարգացնելու և տարբեր աշխարհագրական երևույթների միջև կապերը հասկանալու կրթական նպատակի հետ։ Որպես պատմական ուսումնական հրատարակություն՝ այն ներկայացնում է հայերենով գիտելիքի փոխանցման ավանդույթի կարևոր ուղղություններից մեկը և արտացոլում աշխարհագրական կրթության նշանակությունը մտավոր զարգացման, աշխարհաճանաչողության ու կրթական մշակույթի ձևավորման գործում։

Հայերենի պատմական գրական լեզվի՝ գրաբարի ուսուցմանն ուղղված այս աշխատությունը նախատեսված է լեզվի հնագույն գրավոր ձևի հիմնական առանձնահատկությունների աստիճանական յուրացման և դասական հայերենի լեզվական կառուցվածքի հետ ծանոթացման համար։ Վերնագրում գործածված «ի գրոց բարբառ» արտահայտությունը վերաբերում է գրավոր լեզվին՝ ի տարբերություն առօրյա խոսակցական լեզվի տարբերակների, և ընդգծում է գրաբարի՝ որպես հայ մշակույթի, գրականության, գիտության ու եկեղեցական ավանդույթի լեզվի ուսուցման նշանակությունը։ Դասընթացի առաջին տարվա համար նախատեսված լինելը մատնանշում է նյութի ներածական բնույթը և ուսուցման աստիճանական կազմակերպման սկզբունքը, որի շրջանակում սովորողը պետք է ծանոթանա գրաբարի հիմնական լեզվական օրինաչափություններին, բառապաշարին, քերականական կառուցվածքներին և գրավոր խոսքի առանձնահատկություններին։ Գրաբարը հայերենի պատմության կարևորագույն լեզվական շերտերից է, որի միջոցով պահպանվել և փոխանցվել են հայ ժողովրդի հոգևոր, գրական, պատմագրական, փիլիսոփայական, իրավական և գիտական ժառանգության բազմաթիվ արժեքավոր հուշարձաններ։ Հետևաբար դրա ուսումնասիրությունը միայն լեզվական կանոնների յուրացման խնդիր չէ, այլև հայոց պատմական հիշողության, գրական ավանդույթի և մշակութային ինքնության հետ հաղորդակցվելու միջոց։ Նման դասընթացի հիմնական կրթական նպատակը սովորողին գրավոր բնագրերի ընթերցման և ընկալման համար անհրաժեշտ սկզբնական գիտելիքներով զինելն է՝ հնարավորություն տալով ճանաչելու հին հայերենի լեզվական ձևերը, հասկանալու բառերի ու նախադասությունների կառուցվածքը և աստիճանաբար զարգացնելու պատմական տեքստերի իմաստային վերլուծության կարողությունը։ Գրաբարի ուսուցումը պահանջում է ուշադրություն դարձնել լեզվի պատմական առանձնահատկություններին, հոլովման և խոնարհման համակարգերին, քերականական ձևերի գործառույթներին, բառապաշարի իմաստային տարբերություններին և գրավոր խոսքի շարահյուսական կառուցվածքին։ Այսպիսի ուսումնական աշխատությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում լեզվական գիտելիքի համակարգված փոխանցման գործընթացում, քանի որ դասընթացային մոտեցումը հնարավորություն է տալիս նյութը ներկայացնել հաջորդական փուլերով՝ հիմք ստեղծելով հետագա ավելի խորքային ուսումնասիրության համար։ Գրաբարի ուսուցումն առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև հայերենի պատմական զարգացման ընթացքը հասկանալու համար. հին գրական լեզվի ձևերը, բառապաշարն ու քերականական համակարգը համեմատելով հետագա հայերենի փուլերի հետ՝ հնարավոր է բացահայտել լեզվական շարունակականությունն ու փոփոխությունները, ինչպես նաև գրավոր և խոսակցական լեզվական ավանդույթների փոխհարաբերությունները։ Աշխատության պատմամշակութային արժեքը պայմանավորված է 19-րդ դարի հայ կրթական միջավայրում դասական հայերենի ուսուցման կարևորությամբ։ Այդ ժամանակաշրջանում գրաբարի իմացությունը շարունակում էր անհրաժեշտ համարվել հին գրական և կրոնական բնագրերի ընթերցման, պատմական աղբյուրների ուսումնասիրման և հայ մտավոր ժառանգության պահպանման համար։ Կոստանդնուպոլիսը հայ տպագրության, կրթության և մտավոր կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվող ուսումնական գրքերը նպաստում էին լեզվական գիտելիքների տարածմանը և կրթական գործընթացի կազմակերպմանը։ Այս համատեքստում աշխատությունը ներկայացնում է ոչ միայն գրաբարի ուսուցման պատմության, այլև հայալեզու կրթական գրականության զարգացման հետաքրքրական օրինակ։ Այն կարող է արժեքավոր լինել հայոց լեզվի պատմությամբ, գրաբարագիտությամբ, հայ հին գրականությամբ և 19-րդ դարի հայկական կրթական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսուցիչների ու հետազոտողների համար։ Գիրքը կարևորում է դասական լեզվի ուսումնասիրությունը որպես գիտելիքի փոխանցման, պատմական բնագրերի ըմբռնման և ազգային գրավոր ժառանգության պահպանման միջոց՝ ընդգծելով գրաբարի նշանակությունը հայերենի պատմական ինքնության և հայ մշակույթի շարունակականության տեսանկյունից։