Պատրաստի նյութեր

Գիրքը պարունակում է Հայ առաքելական եկեղեցու ժամերգությունների և հասարակական աղոթքների կատարման համար նախատեսված հոգևոր նյութեր։ Այն ներառում է եկեղեցական ժամակարգին համապատասխան աղոթքներ, սաղմոսներ, հոգևոր երգեր և պաշտամունքի ընթացքում արտասանվող կամ երգվող այլ բնագրեր, որոնք կիրառվում են համայնական աղոթքի և եկեղեցական արարողությունների ժամանակ։ Ժամագրքի հիմնական նշանակությունը եկեղեցական աղոթքի կազմակերպումն ու դրա կանոնավոր կատարումն ապահովելն է՝ պահպանելով Հայ եկեղեցու ծիսական ավանդույթները։ Նման գրքերը կարևոր դեր են ունեցել հոգևորականների ծառայության, եկեղեցական երգեցողության և հավատացյալ համայնքի միասնական պաշտամունքի մեջ։ Դրանք նաև նպաստել են աղոթքների և ծիսական բնագրերի փոխանցմանն ու պահպանմանը՝ ապահովելով եկեղեցական արարողությունների հաջորդականությունն ու ավանդական ձևերի շարունակականությունը։ Հրատարակությունը արժեքավոր նյութ է հայ եկեղեցական գրականության, ժամերգության պատմության և XIX դարի հայալեզու կրոնական գրատպության ուսումնասիրության համար։

Գիրքը նվիրված է Հայ եկեղեցու ծիսական արարողությունների և ժամերգությունների կարգին՝ պահքի վերջին շրջանից մինչև Սուրբ Զատկին հաջորդող շաբաթն ընդգրկող ժամանակահատվածում։ Այն նախատեսված է եկեղեցական պաշտամունքի ընթացքում կիրառելու համար և ներառում է տվյալ օրերի ու տոների հետ կապված աղոթքներ, սաղմոսներ, շարականներ, ընթերցումներ և ժամերգության այլ բաղադրիչներ՝ ըստ հայ եկեղեցական ավանդության։ Նյութը կապված է Մեծ պահքի ավարտի, Ղազարոսի հարության հիշատակի, Ավագ շաբաթվա արարողությունների, Քրիստոսի Հարության տոնի և Զատկին հաջորդող օրերի ծիսական հաջորդականության հետ։ Ժամակարգության մեջ կարևոր նշանակություն ունի եկեղեցական օրերի հերթականության պահպանումը, համապատասխան աղոթքների ու հոգևոր երգերի կիրառումը և պաշտամունքի միասնական կարգի ապահովումը։ Նման գրքերը ծառայել են հոգևորականներին և եկեղեցական երգեցողության մասնակիցներին՝ արարողությունները սահմանված ավանդույթին համապատասխան կատարելու համար։ Հրատարակությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է նաև հայ եկեղեցու ծիսական կյանքի, ժամերգությունների կառուցվածքի և XIX դարի հայ կրոնական գրատպության ուսումնասիրության համար։

Գիրքը ներառում է առակներ, որոնք ներկայացնում են մարդկային վարքի, հասարակական հարաբերությունների և բարոյական ընտրության տարբեր կողմերը։ Առակների միջոցով արտահայտվում են իմաստության, արդարության, ազնվության, խոհեմության և պատասխանատվության գաղափարներ, իսկ մարդկային թերությունները՝ ագահությունը, խորամանկությունը, մեծամտությունն ու անարդարությունը, ներկայացվում են այլաբանական պատկերների և կերպարների միջոցով։ Այս ժանրին բնորոշ են կենդանիների, մարդկանց և պայմանական կերպարների մասնակցությամբ կարճ պատմությունները, որոնցում առօրյա իրավիճակներն օգտագործվում են որոշակի խրատ կամ եզրակացություն փոխանցելու համար։ Վարդան Այգեկցու անվան հետ կապված առակագրական ավանդույթը կարևոր տեղ ունի հայ միջնադարյան գրականության մեջ և նպաստել է բարոյական ու հասարակական գաղափարների տարածմանը։ Ժողովածուի երկրորդ մասը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու առակների գրական առանձնահատկությունները, դրանց խրատական ուղղվածությունը և հայ գրական մշակույթում առակագրության նշանակությունը։ Սակայն այս հրատարակության մեջ ընդգրկված առակների ճշգրիտ ցանկը և դրանց աղբյուրները հնարավոր չէ որոշել միայն մատենագիտական տվյալներով։

Գիրքը նախատեսված է թվաբանության ուսումնասիրության և մաթեմատիկական գիտելիքների գործնական ամրապնդման համար։ Այն ներառում է թվաբանական խնդիրներ, որոնց լուծումը պահանջում է թվերի հետ գործողություններ կատարելու, հաշվարկներ իրականացնելու և մաթեմատիկական օրինաչափություններ կիրառելու կարողություններ։ Նման ուսումնական ժողովածուները կարևոր դեր են ունեցել դպրոցական կրթության մեջ՝ սովորողներին օգնելով զարգացնել տրամաբանական մտածողությունը, հաշվարկային հմտությունները և խնդիրներ լուծելու ինքնուրույնությունը։ Նյութը կարող է ընդգրկել թվաբանական հիմնական գործողություններին, թվային հարաբերություններին, համեմատություններին և տարբեր գործնական հաշվարկներին վերաբերող վարժություններ, սակայն կոնկրետ թեմաների ամբողջական ցանկը հնարավոր չէ հաստատել առանց գրքի բովանդակությունն ուսումնասիրելու։ Այս հրատարակությունը արժեքավոր է նաև XIX դարի հայալեզու կրթական գրականության և մաթեմատիկայի դասավանդման պատմության ուսումնասիրության համար։

Հատորը վերաբերում է ֆրանսիացի գրող Ալեքսանդր Դյումայի «Ժոզեֆ Բալսամո» պատմավեպին, որը ներկայացնում է XVIII դարի Ֆրանսիայի քաղաքական, հասարակական և պալատական կյանքը։ Ստեղծագործության մեջ միահյուսվում են պատմական իրադարձությունները, գաղտնի կազմակերպությունների գործունեությունը, քաղաքական դավադրությունները, ազնվականության միջավայրում տեղի ունեցող հակամարտությունները և անհատների անձնական ճակատագրերը։ Պատմության կենտրոնում Ժոզեֆ Բալսամոյի կերպարն է՝ խորհրդավոր անձնավորություն, որը հայտնի է նաև Կալիոստրո անունով։ Նրա գործունեությունը կապվում է ժամանակաշրջանի իշխանական շրջանակների, հասարակական փոփոխությունների և Ֆրանսիական հեղափոխությանը նախորդող լարված մթնոլորտի հետ։ Հեղինակը գեղարվեստական պատումի միջոցով ներկայացնում է իշխանության համար պայքարը, մարդկային հավակնությունները, խաբեությունն ու գաղտնիքների ազդեցությունը հասարակական կյանքի վրա։ Հատորի առանձին սյուժետային դրվագներն ու բովանդակության ճշգրիտ սահմանները հնարավոր չէ հաստատել միայն մատենագիտական տվյալներով։

Աշխատությունը հուղարկավորության առիթով արտասանված կամ այդ իրադարձության համար պատրաստված դամբանական ճառ է՝ նվիրված Պողոս բեյ Տյուզյանի հիշատակին։ Դամբանական խոսքը սգո արարողությունների գրական և հասարակական ավանդույթի մաս է, որի նպատակն է հարգանքի տուրք մատուցել հանգուցյալին, ներկայացնել նրա կյանքի ու գործունեության նշանակությունը և արտահայտել հարազատների, մտերիմների ու համայնքի վիշտը։ Նման ճառերում սովորաբար ընդգծվում են հանգուցյալի անձնական արժանիքները, հասարակական դիրքը, մարդկային որակները և շրջապատի կյանքում ունեցած դերը, ինչպես նաև մահվան կապակցությամբ առաջացած կորստի զգացումը։ Այս հրատարակությունը կարող է արժեքավոր նյութ լինել Պողոս բեյ Տյուզյանի հիշատակի պահպանման, նրա ժամանակակիցների վերաբերմունքի և XIX դարի Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի սգո ու հիշատակի արարողությունների ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է նաև տեղեկություններ պարունակել ժամանակաշրջանի դամբանական խոսքի ոճի, հրապարակային ելույթների ավանդույթի և հայերեն գրավոր խոսքի հռետորական առանձնահատկությունների մասին։ Քանի որ առկա են միայն մատենագիտական տվյալները, հնարավոր չէ հաստատել ճառի հեղինակի անունը, Պողոս բեյ Տյուզյանի կենսագրության մանրամասները կամ նրա գործունեության կոնկրետ ոլորտները։ Այդ տեղեկությունները ճշգրտելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հրատարակության բնագիրը։

Աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական աստվածաբանական գիտելիքների և հավատքի հիմնական սկզբունքների ներկայացմանը։ Այն կարող է ընդգրկել քրիստոնեական վարդապետության հիմնարար դրույթները, Աստծո և մարդու փոխհարաբերության ըմբռնումը, Հիսուս Քրիստոսի դերը քրիստոնեական հավատքում, փրկության գաղափարը, հավատքի և բարոյական կյանքի կապը, ինչպես նաև կրոնական ուսմունքի կարևոր հասկացությունների բացատրությունը։ Քրիստոնեական ուսմունքի համակարգված ներկայացումը սովորաբար նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնել հավատքի բովանդակությանը, կրոնական համոզմունքների հիմքերին և քրիստոնեական կյանքի բարոյական սկզբունքներին։ Նմանատիպ ձեռնարկները կիրառվել են կրոնական կրթության, հավատքի սկզբունքների ուսուցման և քրիստոնեական գաղափարների տարածման համար։ Հրատարակությունը կարող է արժեքավոր լինել Օսմանյան կայսրության հայատառ թուրքերեն կամ թուրքերեն լեզվով կրոնական գրականության, աստվածաբանական կրթության և տարբեր լեզվական համայնքներում քրիստոնեական ուսմունքի տարածման պատմության ուսումնասիրության համար։ Սակայն առանց գրքի բնագրի կամ բովանդակության ցանկի հնարավոր չէ ճշգրտորեն որոշել, թե որ դավանաբանական ուղղության ուսմունքն է ներկայացվում, ինչ թեմաներ են մանրամասն քննարկվում և արդյոք աշխատությունը նախատեսված է կրոնական ուսուցման որոշակի խմբի համար։

Աշխատությունը նվիրված է օսմանյան թուրքերենի քերականությանը՝ մասնավորապես բառերի ձևափոխության և խոսքի մասերի քերականական ձևերի ուսումնասիրությանը։ Այն կարող է ներկայացնել բառերի կազմության ու փոփոխության կանոնները, գոյականների և բայերի ձևերը, քերականական վերջավորությունների կիրառությունը, ինչպես նաև բառերի միջև քերականական կապերի արտահայտման եղանակները։ Օսմանյան թուրքերենը, որը գործածվել է Օսմանյան կայսրության պետական կառավարման, գրագրության, գրականության և կրթության մեջ, առանձնանում էր թուրքերեն քերականական կառուցվածքի, արաբերեն ու պարսկերեն բառապաշարի և գրավոր լեզվի ավանդույթների համադրությամբ։ Նմանատիպ ձեռնարկները կարևոր նշանակություն են ունեցել լեզվի կանոնավոր ուսուցման, գրավոր խոսքի զարգացման և պաշտոնական ու գրական տեքստերի ընթերցման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել օսմանյան լեզվաբանության, թուրքերենի պատմական քերականության, հայերենով լեզվական գիտելիքների փոխանցման և Կոստանդնուպոլսի կրթական ու հրատարակչական միջավայրի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է նաև օգտակար լինել հետազոտողներին, որոնք ուսումնասիրում են հայերենով կազմված օսմանյան թուրքերենի դասագրքերը և լեզուների փոխազդեցությունը բազմալեզու հասարակության մեջ։ Գրքի կոնկրետ բաժինները, քերականական կանոնների շարադրանքի ձևը և օրինակների բնույթը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագիրը կամ բովանդակության ցանկը։

Աշխատությունը փիլիսոփայական գիտելիքների ուսուցմանն ուղղված դասագրքային կամ ուսումնական բնույթի հրատարակություն է։ Այն կարող է ներկայացնել փիլիսոփայության հիմնական հասկացությունները, մտածողության սկզբունքները, գիտելիքի բնույթի և ճշմարտության ճանաչման հարցերը, ինչպես նաև մարդու, բնության և հասարակության վերաբերյալ փիլիսոփայական դիտարկումները։ Դասընթացային կառուցվածքը ենթադրում է նյութի համակարգված շարադրանք, որի նպատակն է ընթերցողին աստիճանաբար ծանոթացնել փիլիսոփայական գաղափարներին և զարգացնել տրամաբանական դատողության ու քննադատական մտածողության հմտությունները։ Հինգերորդ հատորը կարող է շարունակել նախորդ մասերում ներկայացված թեմաները կամ խորացնել փիլիսոփայության առանձին բաժինների ուսումնասիրությունը։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել XIX դարի հայալեզու կրթական գրականության, փիլիսոփայական գիտելիքների տարածման և հայ մտավոր միջավայրում դասագրքերի կազմման ու հրատարակման պատմության տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել փիլիսոփայության պատմությամբ և հայկական կրթական ավանդույթներով զբաղվող հետազոտողների համար։ Սակայն առանց բովանդակության ցանկի կամ բնագրի ուսումնասիրության հնարավոր չէ հաստատել, թե կոնկրետ որ փիլիսոփայական ուղղություններն ու տեսություններն են քննարկվում, ինչ մեթոդաբանական մոտեցում է կիրառվում կամ ինչպես է կառուցված այս հատորի նյութը։

Հրատարակությունը ներառում է աստվածաշնչյան երկու երկ՝ Հիսուսի՝ Սիրաքի որդու Իմաստության գիրքը և Երեմիա մարգարեի՝ Բաբելոն գերեվարվածներին ուղղված նամակը։ Իմաստության գիրքը պատկանում է աստվածաշնչյան իմաստասիրական գրականությանը և ներկայացնում է խոհեր մարդու վարքի, բարոյական պատասխանատվության, աստվածավախության, խոհեմության, արդարության, ընտանեկան հարաբերությունների և հասարակական կյանքի վերաբերյալ։ Այն ընթերցողին ուղղորդում է իմաստուն վարքի, ինքնատիրապետման, խոնարհության և առաքինության կարևորության ըմբռնմանը՝ ընդգծելով գիտելիքի ու բարոյականության կապը։ Երկրորդ երկը՝ Երեմիա մարգարեին վերագրվող նամակը, կապված է Բաբելոնում գերության մեջ գտնվող հրեաների կրոնական վիճակի հետ և զգուշացնում է օտար աստվածների ու կուռքերի պաշտամունքի վտանգների մասին՝ հորդորելով հավատարիմ մնալ ճշմարիտ Աստծուն։ Այն արտահայտում է միաստվածության, հավատարմության և կեղծ պաշտամունքի մերժման գաղափարները։ Երկու գրություններն էլ կարևոր տեղ ունեն աստվածաշնչյան կրոնական ու բարոյական մտքի պատմության մեջ և հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու իմաստասիրական խրատների ու մարգարեական հորդորների տարբեր ձևերը։ Հրատարակությունը կարող է օգտակար լինել աստվածաշնչագիտությամբ, հայերեն կրոնական գրականությամբ, թարգմանական ավանդույթներով և քրիստոնեական մեկնողական պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը քրիստոնեական սուրբ գրքի թուրքերեն թարգմանություն է՝ կատարված հունարեն բնագրից։ Այն ներկայացնում է Նոր Կտակարանի ավետարանական ուսմունքը՝ Հիսուս Քրիստոսի կյանքի, քարոզչության, առակների, հրաշքների, աշակերտների հետ հարաբերությունների, խաչելության և հարության մասին պատմություններով։ Ավետարանական նյութը կարևոր տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական հավատքի, բարոյական ուսմունքի և եկեղեցական ավանդույթի մեջ՝ ընթերցողին ծանոթացնելով սիրո, ներողամտության, գթասրտության, հավատքի և հոգևոր պատասխանատվության գաղափարներին։ Հունարեն բնագրից թարգմանված լինելը կարևոր նշանակություն ունի թարգմանական և աստվածաշնչագիտական ուսումնասիրությունների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու սուրբ գրքի փոխանցումը մեկ լեզվից մյուսը և դրա տարածումը տարբեր լեզվական համայնքներում։ Հրատարակությունը նաև արժեքավոր է Օսմանյան կայսրության բազմալեզու կրոնական գրականության պատմության տեսանկյունից։ Այն կարող է ծառայել որպես սկզբնաղբյուր՝ ուսումնասիրելու թուրքերենով քրիստոնեական գրականության տարածումը, Աստվածաշնչի թարգմանական ավանդույթները և կրոնական տեքստերի ընթերցման մշակույթը։ Միաժամանակ, առանց գրքի ամբողջական տիտղոսաթերթի և բովանդակության ստուգման հնարավոր չէ հստակ որոշել՝ հրատարակությունն ընդգրկում է Նոր Կտակարանի ամբողջական տեքստը, միայն չորս Ավետարանները, թե դրանցից որևէ առանձին հատված։

Աշխատությունը Նոր Կտակարանի չորս Ավետարանների՝ Մատթեոսի, Մարկոսի, Ղուկասի և Հովհաննեսի գրքերի քրդերեն թարգմանությունն է՝ հայոց այբուբենով։ Այն ներկայացնում է Հիսուս Քրիստոսի կյանքին, քարոզչությանը, ուսմունքին, հրաշքներին, խաչելությանը և հարությանը վերաբերող ավետարանական պատմությունները՝ ըստ չորս ավետարանիչների շարադրանքի։ Յուրաքանչյուր Ավետարան ունի իր առանձնահատուկ կառուցվածքն ու շեշտադրումները, սակայն բոլորը միասին ներկայացնում են քրիստոնեական հավատքի հիմնարար պատմություններն ու ուսմունքները։ Հրատարակությունը նշանակալի է նաև լեզվական և մշակութային տեսանկյունից, քանի որ քրդերեն տեքստը գրված է հայոց այբուբենով՝ արտացոլելով այն պատմական միջավայրը, որտեղ հայերեն տառերը կիրառվել են նաև այլ լեզուներով գրականություն ստեղծելու և տարածելու համար։ Այսպիսի հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել քրիստոնեական գրականության հասանելիության ընդլայնման և քրդախոս ընթերցողների շրջանում կրոնական տեքստերի տարածման գործում։ Գիրքը արժեքավոր սկզբնաղբյուր է քրդերեն գրավոր լեզվի պատմության, հայատառ քրդերեն գրականության, Աստվածաշնչի թարգմանությունների և Օսմանյան կայսրության բազմալեզու հրատարակչական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Պատմագիտական աղբյուրները հաստատում են, որ 1857 թվականին Կոստանդնուպոլսում լույս է տեսել քրդերենով և հայոց այբուբենով հրատարակված չորս Ավետարանների այս ժողովածուն:

Պ. Վարդովյանի այս աշխատությունը նվիրված է XIX դարում աշխատանքի կատարելագործման գործընթացին և հայերի արհեստագործության հետընթացի պատճառների քննությանը։ Վերնագիրը վկայում է, որ հեղինակը դիտարկում է աշխատանքի կազմակերպման ու արտադրական գործունեության փոփոխությունները՝ դրանք համադրելով հայ արհեստավորների զբաղմունքի և տնտեսական դիրքի հետ։ Աշխատության շրջանակում կարող են քննարկվել արհեստների զարգացման վրա ազդող տնտեսական և հասարակական պայմանները, արտադրության եղանակների փոփոխությունը, գործիքների ու տեխնիկայի կատարելագործումը, առևտրային հարաբերությունների զարգացումը և ավանդական արհեստների՝ նոր տնտեսական միջավայրին հարմարվելու դժվարությունները։ Հայ արհեստների հետընթացի պատճառների ուսումնասիրությունը կարող է առնչվել նաև շուկաների փոփոխությանը, մրցակցությանը, արտադրական կազմակերպման ձևերին, մասնագիտական կրթությանը և արհեստավորների աշխատանքի պայմաններին։ Այս թեման կարևոր է XIX դարի հայ հասարակության տնտեսական կյանքի, մասնագիտական զբաղմունքների և տնտեսական արդիականացման վերաբերյալ ժամանակակից պատկերացումների ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը կարող է ծառայել որպես սկզբնաղբյուր՝ հասկանալու, թե տվյալ ժամանակաշրջանի հայ մտավորականներն ինչպես էին ընկալում աշխատանքի կատարելագործման անհրաժեշտությունը և հայ արհեստագործության առջև ծառացած խնդիրները։ Միաժամանակ, միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել, թե հեղինակը որ արհեստներն է ուսումնասիրում, ինչ կոնկրետ պատճառներ է առաջադրում կամ ինչ լուծումներ է առաջարկում։ Այդ հարցերը պարզելու և հեղինակի տեսակետները ճշգրիտ ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել աշխատության բնագիրը։

Մ. Ռեյխի հեղինակած այս աշխատությունը բժշկական և առողջապահական բնույթի հրատարակություն է, որը նվիրված է երեխաների աչքերի առողջության պահպանմանն ու աչքի բորբոքային հիվանդությունների կանխարգելման և բուժման հարցերին։ Վերնագրում առանձնացված է աչքի թարախային բորբոքումը՝ որպես մանկական տարիքում ուշադրության արժանի առողջական խնդիր։ Աշխատության նպատակը, ըստ վերնագրի, ծնողներին, խնամակալներին և երեխաների խնամքով զբաղվող անձանց տեղեկություններ տրամադրելն է աչքերի խնամքի, հիվանդությունների նշանների ճանաչման և տեսողության պահպանման կարևորության մասին։ Այն կարող է անդրադառնալ աչքի բորբոքումների առաջացման հնարավոր պատճառներին, դրանց տարածումը կանխելու հիգիենիկ միջոցառումներին, հիվանդության վաղ նշաններին և բժշկական օգնության անհրաժեշտությանը։ Հրատարակությունը կարող է նաև արտացոլել XIX դարի երկրորդ կեսին երեխաների առողջության պահպանման և բժշկական գիտելիքների հանրամատչելի տարածման նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը։ Այն պատմական նշանակություն կարող է ունենալ ինչպես մանկաբուժության և ակնաբուժության զարգացման, այնպես էլ հայերենով բժշկական տեղեկությունների տարածման ուսումնասիրության համար։ Միաժամանակ, առանց բնագրի ուսումնասիրության հնարավոր չէ ճշգրտորեն նշել աշխատության մեջ ներկայացված բուժման եղանակները, կանխարգելիչ խորհուրդները կամ բժշկական տեսությունները, ինչպես նաև գնահատել դրանց համապատասխանությունը ժամանակակից բժշկությանը։ Հետևաբար, հրատարակությունը նախևառաջ կարևոր է որպես իր ժամանակաշրջանի առողջապահական գրականության պատմական օրինակ, իսկ դրա բովանդակության բժշկական գնահատման համար անհրաժեշտ է առանձին ուսումնասիրություն։