Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի բնակիչների առողջական վիճակի, ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների և պաթոֆիզիոլոգիական փոփոխությունների գնահատմանը, որոնք մասնակցել են Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարի հետևանքների վերացման աշխատանքներին։ Ուսումնասիրության հիմքում ճառագայթային ազդեցության պայմաններում մարդու օրգանիզմում առաջացող հնարավոր փոփոխությունների բացահայտումն ու դրանց բժշկական գնահատումն է։ Չեռնոբիլի վթարի հետևանքների վերացման աշխատանքներին մասնակցած անձինք ենթարկվել են տարբեր բնույթի մասնագիտական և շրջակա միջավայրի գործոնների ազդեցության, ինչի պատճառով նրանց առողջության երկարաժամկետ դիտարկումը կարևոր նշանակություն ունի ինչպես կլինիկական, այնպես էլ կանխարգելիչ բժշկության տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է ներառել օրգանիզմի տարբեր ֆունկցիոնալ համակարգերի վիճակի ուսումնասիրություն՝ ուշադրություն դարձնելով արյան շրջանառությանը, նյարդային համակարգին, իմունային և արյունաստեղծ համակարգերին, նյութափոխանակության գործընթացներին և ընդհանուր ֆիզիոլոգիական ցուցանիշներին։ Միաժամանակ պաթոֆիզիոլոգիական փոփոխությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այն շեղումները, որոնք կարող են կապված լինել նախկին ճառագայթային և այլ վնասակար ազդեցությունների հետ, ինչպես նաև գնահատելու դրանց արտահայտվածությունն ու հնարավոր երկարատև հետևանքները։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել նաև տարբեր բժշկական ցուցանիշների համադրումը և դրանց դինամիկայի գնահատումը՝ առողջական վիճակի փոփոխությունների առավել ամբողջական պատկեր ստանալու նպատակով։ Այսպիսի ուսումնասիրությունները կարևոր են հատկապես այն պատճառով, որ ճառագայթային ազդեցության հետևանքները միշտ չէ, որ սահմանափակվում են անմիջական ժամանակահատվածով և կարող են պահանջել երկարաժամկետ բժշկական հսկողություն։ Աշխատության գործնական նշանակությունը կապված է ռիսկային խմբերի առողջական վիճակի գնահատման, հետագա բժշկական դիտարկման կազմակերպման, հնարավոր բարդությունների վաղ հայտնաբերման և կանխարգելիչ միջոցառումների մշակման հետ։ Այն կարող է հետաքրքրել ճառագայթային բժշկության, ֆիզիոլոգիայի, պաթոֆիզիոլոգիայի, հիգիենայի և աղետների բժշկության մասնագետներին, ինչպես նաև բժշկական բուհերի ուսանողներին և հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը կարևոր է Չեռնոբիլի վթարի հետևանքների վերացման աշխատանքներին մասնակցած Հայաստանի բնակիչների առողջության երկարաժամկետ գնահատման և ճառագայթային ազդեցության հնարավոր կենսաբանական հետևանքների գիտական ուսումնասիրության տեսանկյունից։

Աշխատությունը նվիրված է հեռահաղորդակցական ազդանշանների մշակման ընթացքում շեմային սարքերի կիրառման տեսական և գործնական խնդիրների ուսումնասիրությանը։ Ուսումնասիրության կենտրոնում ազդանշանի որոշակի մակարդակի նկատմամբ սարքի արձագանքն է, որի միջոցով հնարավոր է առանձնացնել անհրաժեշտ ազդանշանային բաղադրիչները, նվազեցնել անցանկալի խանգարումների ազդեցությունը և կատարել մուտքային տվյալների պարզեցված կամ նախնական դասակարգում։ Շեմային սարքերը հեռահաղորդակցության համակարգերում կարող են օգտագործվել ազդանշանների հայտնաբերման, վերականգնման, ձևափոխման, իմպուլսների ձևավորման և թվային մշակման նախնական փուլերում։ Աշխատությունը կարևոր է հատկապես այն տեսանկյունից, որ իրական կապի համակարգերում փոխանցվող ազդանշանները հաճախ ենթարկվում են աղմուկների, միջամտությունների, աղավաղումների և մակարդակի տատանումների, ուստի ընդունված ազդանշանը ճիշտ ճանաչելու համար անհրաժեշտ է որոշել այն սահմանային մակարդակը, որի գերազանցումը կամ չգերազանցումը կարող է հիմք հանդիսանալ համապատասխան որոշման համար։ Հետազոտության շրջանակում կարող են դիտարկվել շեմային սարքերի աշխատանքի սկզբունքները, դրանց հիմնական տեխնիկական բնութագրերը, շեմի ընտրության մեթոդները, ազդանշանի և աղմուկի հարաբերակցությունը, ինչպես նաև շեմային մշակման ազդեցությունը կապի համակարգի հուսալիության և տեղեկատվության փոխանցման որակի վրա։ Կարևոր խնդիր է նաև շեմի օպտիմալ կարգավորումը, քանի որ չափազանց ցածր շեմի դեպքում աղմուկը կարող է սխալմամբ ընկալվել որպես օգտակար ազդանշան, իսկ չափազանց բարձր շեմի դեպքում կարող են չհայտնաբերվել թույլ, բայց տեղեկատվական նշանակություն ունեցող ազդանշանները։ Այսպիսով, աշխատանքը կապված է ազդանշանների հայտնաբերման և որոշումների ընդունման այնպիսի մեթոդների հետ, որոնց միջոցով հնարավոր է բարձրացնել հեռահաղորդակցական համակարգերի արդյունավետությունն ու կայունությունը։ Նյութը կարող է հետաքրքրել կապի ինժեներներին, ռադիոտեխնիկայի և էլեկտրոնիկայի մասնագետներին, ազդանշանների թվային և անալոգային մշակմամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև համապատասխան տեխնիկական մասնագիտությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է շեմային սարքերը որպես հեռահաղորդակցական ազդանշանների մշակման կարևոր գործիք և ուսումնասիրում է դրանց կիրառման հնարավորությունները՝ ազդանշանի օգտակար բաղադրիչների առանձնացման, խանգարումների ազդեցության նվազեցման և կապի համակարգերի աշխատանքի բարելավման նպատակով։

Աշխատությունը նվիրված է ավագ նախադպրոցական տարիքի երեխաների ֆիզիկական դաստիարակության համակարգում պարապմունքների բարձրացված ռեժիմի կազմակերպման և կիրառման առանձնահատկություններին։ Ուսումնասիրության հիմնական նպատակն է դիտարկել այնպիսի ֆիզիկական ակտիվության կազմակերպման ձևերը, որոնք կարող են նպաստել երեխաների շարժողական կարողությունների, ֆիզիկական պատրաստվածության, դիմացկունության, ճկունության, արագաշարժության և կոորդինացիայի զարգացմանը՝ միաժամանակ հաշվի առնելով նախադպրոցական տարիքի երեխաների օրգանիզմի տարիքային և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունները։ Աշխատության մեջ բարձրացված պարապմունքային ռեժիմը կարող է դիտարկվել որպես ֆիզիկական դաստիարակության գործընթացի ինտենսիվացման միջոց, որի դեպքում մեծանում են երեխաների շարժողական ակտիվության ծավալը, պարապմունքների նպատակային ուղղվածությունը և ֆիզիկական վարժությունների համակարգված կիրառումը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության ճիշտ չափավորմանը, քանի որ նախադպրոցական տարիքում չափազանց բարձր կամ ոչ համապատասխան ծանրաբեռնվածությունը կարող է հակասել երեխայի բնական զարգացման պահանջներին, մինչդեռ ճիշտ ընտրված ակտիվությունը կարող է նպաստել օրգանիզմի ֆունկցիոնալ հնարավորությունների աստիճանական ընդլայնմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ պարապմունքների կառուցվածքին, դրանց հաճախականությանը, տևողությանը, վարժությունների հաջորդականությանը, շարժողական խաղերի կիրառմանը և երեխաների անհատական առանձնահատկություններին համապատասխան ծանրաբեռնվածության ընտրությանը։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև մանկավարժական վերահսկողությունը, որի միջոցով հնարավոր է գնահատել երեխաների արձագանքը ֆիզիկական ակտիվությանը և անհրաժեշտության դեպքում փոփոխել պարապմունքների ինտենսիվությունը։ Աշխատության գործնական արժեքը կայանում է նրանում, որ դրա մոտեցումները կարող են կիրառվել նախադպրոցական ուսումնական հաստատություններում ֆիզիկական դաստիարակության գործընթացի կազմակերպման և կատարելագործման համար։ Այն կարող է հետաքրքրել նախադպրոցական մանկավարժներին, ֆիզիկական դաստիարակության մասնագետներին, մանկավարժական բուհերի ուսանողներին, մարզական մանկավարժության հետազոտողներին և վաղ մանկության զարգացման ոլորտում աշխատող մասնագետներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը ֆիզիկական դաստիարակությունը դիտարկում է որպես երեխայի ամբողջական զարգացման կարևոր բաղադրիչ՝ ընդգծելով համակարգված, տարիքին համապատասխան և գիտականորեն հիմնավորված շարժողական ակտիվության նշանակությունը ավագ նախադպրոցական շրջանում։

Աշխատությունը նվիրված է ռուսերեն խոսքում հայախոսների կողմից արտասանվող բաղաձայնների առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը և դրանցում մայրենի լեզվի ազդեցության դրսևորումների բացահայտմանը։ Հետազոտության հիմքում լեզվական ինտերֆերենցիայի երևույթն է, որը հատկապես նկատելի է այն իրավիճակներում, երբ անձը ռուսերենը կիրառում է որպես երկրորդ լեզու, սակայն նրա արտասանական համակարգի վրա շարունակում են ազդել հայերենի հնչյունաբանական և հնչյունածին առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության առանցքային հարցերից է այն, թե ինչպես կարող է հայերենի բաղաձայնական համակարգը ներգործել ռուսերեն խոսքի հնչյունական իրականացման վրա՝ առաջացնելով ռուսերեն գրական արտասանությունից որոշակի շեղումներ։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել բաղաձայնների արտաբերման ձևերը, ձայնեղության և խլության հակադրության իրականացումը, հնչյունների դիրքային փոփոխությունները, արտասանական լարվածության տարբերությունները, ինչպես նաև այն դեպքերը, երբ հայերենի համար բնորոշ հնչյունաբանական առանձնահատկությունները փոխանցվում են ռուսերեն խոսքին։ Այսպիսի երևույթները կարևոր են ոչ միայն տեսական լեզվաբանության, այլև կիրառական տեսանկյունից, քանի որ մայրենի լեզվի ազդեցության բացահայտումը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալ երկրորդ լեզվի յուրացման ընթացքում առաջացող արտասանական դժվարությունները։ Հետազոտությունը կարող է օգտակար լինել ռուսերենի՝ որպես օտար կամ երկրորդ լեզվի ուսուցման մեթոդաբանության մշակման համար, քանի որ հայախոս սովորողների բնորոշ հնչյունական սխալների ճանաչումը թույլ է տալիս մշակել նպատակային վարժություններ և ուղղիչ մեթոդներ։ Աշխատությունը նաև արժեքավոր է համեմատական հնչյունաբանության տեսանկյունից, քանի որ ռուսերենի և հայերենի բաղաձայնական համակարգերի համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել դրանց կառուցվածքային տարբերությունները և հասկանալ, թե ինչու են որոշ ռուսերեն հնչյուններ կամ հնչյունական հակադրություններ հայախոսների համար ավելի բարդ յուրացվում, քան մյուսները։ Նյութը կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, հնչյունաբաններին, ռուսաց լեզվի ուսուցիչներին, թարգմանիչներին, լեզվական ինտերֆերենցիայի երևույթն ուսումնասիրող հետազոտողներին, ինչպես նաև ռուսերենը որպես երկրորդ լեզու սովորող հայախոսների կրթական գործընթացով զբաղվող մասնագետներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել հայախոսների ռուսերեն խոսքի հնչյունական առանձնահատկությունները որպես երկու լեզվական համակարգերի փոխազդեցության արդյունք և ավելի խորությամբ հասկանալ, թե ինչպես է մայրենի լեզվի հնչյունաբանական կառուցվածքը շարունակում ազդել երկրորդ լեզվի արտասանության վրա։

Աշխատությունը նվիրված է Հայոց ցեղասպանության պատմագիտական ուսումնասիրության կարևոր և բազմաշերտ խնդիրներից մեկին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին կայսերական Գերմանիայի դիրքորոշման, դերակատարության և պատասխանատվության հարցի ներկայացմանը հայ պատմագրության մեջ։ Ուսումնասիրության կենտրոնում ոչ միայն 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի զանգվածային տեղահանության և բնաջնջման փաստն է, այլև այն հարցը, թե ինչպես են հայ պատմաբանները տարբեր ժամանակաշրջաններում գնահատել Օսմանյան կայսրության դաշնակից Գերմանիայի տեղեկացվածությունը, քաղաքական դիրքորոշումը, հնարավոր աջակցությունը և հանցագործությունների կանխման ուղղությամբ չձեռնարկված քայլերը։ Հայ պատմագրության մեջ Գերմանիայի մեղսակցության խնդիրը սովորաբար դիտարկվում է մի քանի փոխկապակցված մակարդակներում՝ դիվանագիտական և քաղաքական հարաբերություններ, գերմանա-թուրքական ռազմական համագործակցություն, գերմանացի զինվորականների ու դիվանագետների տեղեկացվածություն, հայերի տեղահանությունների և կոտորածների վերաբերյալ պաշտոնական հաղորդագրություններ, ինչպես նաև Գերմանիայի իշխանությունների կողմից այդ տեղեկությունների նկատմամբ ցուցաբերված վերաբերմունք։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչներից է պատմագիտական տարբեր մոտեցումների համադրումը, քանի որ հարցի շուրջ գոյություն են ունեցել ինչպես Գերմանիայի պատասխանատվությունն ընդգծող, այնպես էլ դրա չափն ու բնույթը տարբեր կերպ մեկնաբանող տեսակետներ։ Արխիվային փաստաթղթերի հրապարակումը էապես ընդլայնել է այս թեմայի ուսումնասիրության հնարավորությունները․ մասնավորապես, Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարարության արխիվներից հավաքված բազմաթիվ դիվանագիտական հեռագրերն ու զեկույցները վկայում են, որ գերմանական պետական կառույցները տեղեկացված էին հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնությունների և զանգվածային ոչնչացման մասին։ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը նշում է, որ Վոլֆգանգ Գուստի հետազոտությունները կարևոր դեր են ունեցել այդ փաստաթղթերի հրապարակման և Գերմանիայի մեղսակցության վերաբերյալ պատմագիտական քննարկումների զարգացման գործում։ Հայ պատմագիտական աշխատություններում մեղսակցության հասկացությունը կարող է ներառել ինչպես հանցագործությունների հանդեպ հանդուրժողականությունը, այնպես էլ դաշնակցային հարաբերությունների պահպանման նպատակով դրանց նկատմամբ քաղաքական աջակցությունը կամ կանխարգելման հնարավորությունից հրաժարվելը։ Երևանի պետական համալսարանի հրապարակումներում ևս ընդգծվում է, որ Գերմանիայի մեղսակցության հարցը դիտարկվում է ոչ միայն որպես Հայոց ցեղասպանության պատմության, այլև դրա միջազգային քաղաքական համատեքստի կարևոր բաղադրիչ։ Աշխատության արժեքը հատկապես մեծ է պատմագրության զարգացման տեսանկյունից, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես է փոխվել Գերմանիայի դերակատարության վերաբերյալ գիտական գնահատականը՝ սկզբնական վկայություններից և խորհրդային շրջանի ուսումնասիրություններից մինչև անկախ Հայաստանի ժամանակակից պատմագիտությունը և նոր արխիվային նյութերի ներգրավումը։ Այս համատեքստում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև գերմանացի հետազոտողների աշխատանքները, որոնք ուսումնասիրել են Գերմանիայի քաղաքական և ռազմական կառույցների տեղեկացվածության աստիճանը։ Հետազոտությունների մի մասը ցույց է տալիս, որ գերմանական կողմը մանրամասն տեղեկություններ էր ստանում հայերի տեղահանության և բնաջնջման ընթացքի վերաբերյալ, ինչը Գերմանիայի քաղաքական պատասխանատվության հարցը դարձնում է պատմագիտական քննարկման առանցքային թեմա։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ Գերմանիայի պատմական պատասխանատվության հարցը հետագայում դուրս է եկել զուտ ակադեմիական շրջանակներից և դարձել քաղաքական ու հասարակական քննարկումների առարկա։ 2016 թվականին Գերմանիայի Բունդեսթագի բանաձևում արձանագրվեց Գերմանական կայսրության դաշնակցային կապը Օսմանյան կայսրության հետ և այդ իրադարձությունների նկատմամբ Գերմանիայի պատմական պատասխանատվության հարցը։ Այսպիսով, աշխատությունը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ցեղասպանագիտությամբ զբաղվող հետազոտողներին, միջազգային հարաբերությունների մասնագետներին, քաղաքագետներին, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանության պատմագրությամբ հետաքրքրվող ուսանողներին և ընթերցողներին։ Այն կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ խնդիրը ներկայացնում է ոչ միայն որպես անցյալի իրադարձությունների նկարագրություն, այլ որպես պատմական պատասխանատվության, դաշնակցային քաղաքականության, արխիվային աղբյուրների մեկնաբանության և պատմագրական գնահատականների ձևավորման համալիր ուսումնասիրության թեմա։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության գետային համակարգերում կոշտ հոսքի ձևավորման, տարածական բաշխման և ժամանակային փոփոխությունների օրինաչափությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Այն վերաբերում է հիդրոլոգիայի կարևոր ուղղություններից մեկին, քանի որ գետային հոսքի միջոցով տեղափոխվող կոշտ նյութերի քանակն ու կազմը անմիջականորեն կապված են գետավազանների էրոզիոն գործընթացների, ռելիեֆի առանձնահատկությունների, կլիմայական պայմանների, տեղումների բնույթի, գետերի ջրառատության և հողային ու երկրաբանական կառուցվածքի հետ։ Աշխատանքի հիմքում ընկած է Հայաստանի լեռնային ռելիեֆի պայմաններում կոշտ հոսքի ձևավորման առանձնահատկությունների բացահայտումը և տարբեր տարածքների ու ժամանակաշրջանների միջև դրանց տարբերությունների գնահատումը։ Հետազոտության շրջանակում կարևոր նշանակություն ունեն գետերի ավազանների բարձրությունը, լանջերի թեքությունը, երկրաբանական կառուցվածքը, հողաբուսական ծածկույթը, տեղումների ինտենսիվությունն ու սեզոնային բաշխումը, ինչպես նաև մակերևութային հոսքի առանձնահատկությունները, քանի որ այս գործոնների համադրությունն է պայմանավորում ջրային էրոզիայի ինտենսիվությունն ու գետային հուներով տեղափոխվող պինդ նյութի ծավալը։ Հայաստանի գետերի հոսքի ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն ունեն տարածքի կլիմայական և մասնատված ռելիեֆային պայմանները, իսկ ժամանակակից ուսումնասիրություններում գետային հոսքի տարածաժամանակային փոփոխությունները դիտարկվում են նաև կլիմայի փոփոխության համատեքստում։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ կոշտ հոսքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալ գետավազաններում ընթացող էրոզիոն և նստվածքագոյացման գործընթացները, գնահատել գետերի հուների ու ջրամբարների վրա դրանց ազդեցությունը և կատարել ջրային ռեսուրսների կառավարման համար անհրաժեշտ հաշվարկներ։ Կոշտ նյութի տեղափոխումը կարող է հանգեցնել գետերի հուների փոփոխության, ջրամբարների աստիճանական նստվածքակալման, ջրատարողության նվազման և հիդրոտեխնիկական կառույցների շահագործման պայմանների փոփոխության, ուստի դրա քանակական գնահատումն ունի ոչ միայն տեսական, այլև գործնական նշանակություն։ Ուսումնասիրությունը հատկապես արժեքավոր է Հայաստանի տարբեր գետավազանների համեմատական բնութագրման տեսանկյունից, քանի որ հանրապետության տարածքում բնական պայմանները զգալիորեն տարբերվում են՝ ստեղծելով կոշտ հոսքի տարածական մեծ բազմազանություն։ Ժամանակային կտրվածքով կոշտ հոսքի փոփոխության ուսումնասիրությունը, իր հերթին, թույլ է տալիս բացահայտել սեզոնային և բազմամյա տատանումները և դրանք կապել գետերի ջրային ռեժիմի ու արտաքին բնական գործոնների փոփոխության հետ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել աշխարհագրագետներին, հիդրոլոգներին, բնապահպաններին, ջրային ռեսուրսների կառավարման մասնագետներին, երկրաբաններին, ինչպես նաև համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին և հետազոտողներին։ Ազգային գրադարանի մատենագիտական տվյալներով՝ այս աշխատանքը հրատարակվել է 2012 թվականին՝ որպես 25-էջանոց գիտական աշխատանք, և ընդգրկված է աշխարհագրական գիտությունների բնագավառի թեկնածուական աշխատանքների շարքում։

Աշխատությունը նվիրված է ԱՄՄԻՎԻՏ-ի կիրառմանը պարոդոնտի հյուսվածքների հիվանդությունների համալիր բուժման շրջանակում։ Նյութում ուսումնասիրվում է այս միջոցի օգտագործման նպատակահարմարությունը այն բուժական մոտեցումների համատեքստում, որոնք ուղղված են պարոդոնտի հյուսվածքների ախտաբանական փոփոխությունների նվազեցմանը, բորբոքային գործընթացների վերահսկմանը և բերանի խոռոչի հյուսվածքների վերականգնմանն ու ֆունկցիոնալ վիճակի բարելավմանը։ Պարոդոնտի հիվանդությունները հաճախ ունեն բազմագործոն բնույթ և կարող են ուղեկցվել լնդերի բորբոքմամբ, արյունահոսությամբ, հյուսվածքների վնասմամբ և ատամները պահող կառույցների աստիճանական թուլացմամբ, ինչի պատճառով արդյունավետ բուժումը սովորաբար պահանջում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի փոխլրացնող մեթոդների համադրություն։ Աշխատության հիմնական հետաքրքրությունը հենց համալիր բուժման գաղափարն է, որտեղ տվյալ միջոցի կիրառությունը դիտարկվում է որպես ընդհանուր թերապևտիկ համակարգի բաղադրիչ։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել պարոդոնտոլոգիայի և ստոմատոլոգիայի մասնագետների համար՝ պատկերացում կազմելու բուժական միջոցների համակցման, դրանց հնարավոր ազդեցությունների և պարոդոնտի հյուսվածքների վիճակի գնահատման վերաբերյալ։ Նյութը նաև կարևոր է այն տեսանկյունից, որ անդրադառնում է պարոդոնտի հիվանդությունների բուժման ժամանակ տեղային և ընդհանուր բուժական միջոցների նպատակային կիրառման անհրաժեշտությանը՝ հաշվի առնելով հիվանդության կլինիկական դրսևորումները և հյուսվածքների ախտահարման աստիճանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել ստոմատոլոգների, կլինիկական հետազոտողների, բժշկական բուհերի ուսանողների և պարոդոնտոլոգիայի ոլորտում մասնագիտացող անձանց՝ որպես պարոդոնտի հիվանդությունների համալիր բուժման վերաբերյալ մասնագիտական նյութ։

Գիրքը նվիրված է շիզոֆրենիայի դեպքում իմունային համակարգի խանգարումների ուսումնասիրմանը՝ մոլեկուլային-գենետիկական տեսանկյունից։ Աշխատության առանցքում այն գաղափարն է, որ այս հոգեկան խանգարման առաջացման և զարգացման մեխանիզմները կարող են կապված լինել ոչ միայն նյարդային համակարգի աշխատանքի, այլև իմունային պատասխանների, բորբոքային գործընթացների և դրանց կարգավորմանը մասնակցող գենետիկական գործոնների հետ։ Հեղինակը դիտարկում է մոլեկուլային-գենետիկական մարկերների նշանակությունը՝ փորձելով բացահայտել այն կենսաբանական փոփոխությունները, որոնք կարող են ուղեկցել իմունային համակարգի դիսֆունկցիաներին շիզոֆրենիայի ժամանակ։ Նյութը հետաքրքիր է հատկապես այն պատճառով, որ միավորում է մի քանի փոխկապակցված ոլորտներ՝ բժշկական գենետիկա, իմունոլոգիա, նյարդակենսաբանություն և հոգեբուժություն։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում գենետիկական առանձնահատկությունների և իմունային համակարգի գործունեության միջև հնարավոր կապերին, ինչպես նաև այն հարցին, թե որքանով կարող են որոշակի մոլեկուլային ցուցանիշներ արտացոլել հիվանդության կենսաբանական հիմքը, ընթացքը կամ անհատական առանձնահատկությունները։ Մոլեկուլային մարկերների ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև գործնական տեսանկյունից, քանի որ նման հետազոտությունները կարող են նպաստել շիզոֆրենիայի ախտորոշման, հիվանդության տարբեր ձևերի տարբերակման, կանխատեսման և ապագայում ավելի անհատականացված բուժական մոտեցումների զարգացմանը։ Գիրքը հատկապես արժեքավոր կարող է լինել բժշկական և կենսաբանական գիտությունների ուսանողների, ասպիրանտների, հետազոտողների, հոգեբույժների, իմունոլոգների, գենետիկների և նյարդակենսաբանության ոլորտով հետաքրքրվող մասնագետների համար։ Այն ներկայացնում է շիզոֆրենիան ոչ միայն որպես հոգեբուժական ախտորոշում, այլև որպես բարդ, բազմագործոն կենսաբանական գործընթաց, որի ուսումնասիրության համար անհրաժեշտ է միաժամանակ հաշվի առնել գենետիկական նախատրամադրվածությունը, իմունային կարգավորման առանձնահատկությունները և օրգանիզմում տեղի ունեցող մոլեկուլային փոփոխությունները։

Աշխատությունը նվիրված է ԴՆԹ-ի և ինտերկալացվող լիգանդների միջև մոլեկուլային փոխազդեցությունների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով այն ֆիզիկաքիմիական մեխանիզմների վրա, որոնց միջոցով փոքր օրգանական մոլեկուլները կապվում են ԴՆԹ-ի հետ և փոխում դրա կառուցվածքային ու ֆունկցիոնալ հատկությունները։ Ինտերկալացիան ԴՆԹ-ի հետ լիգանդների փոխազդեցության կարևոր ձևերից է, որի դեպքում սովորաբար հարթ, արոմատիկ մոլեկուլի հատվածը տեղավորվում է ԴՆԹ-ի հարակից հիմքային զույգերի միջև՝ առաջացնելով կայուն կոմպլեքս։ Այդ գործընթացը կարող է ուղեկցվել ԴՆԹ-ի կրկնակի պարույրի տեղային կառուցվածքային փոփոխություններով, հիմքերի միջև հեռավորության մեծացմամբ և մոլեկուլի կոնֆորմացիոն ու դինամիկ հատկությունների փոփոխությամբ։ Ուսումնասիրության կարևոր նպատակներից է պարզել, թե լիգանդի կառուցվածքային առանձնահատկությունները ինչպես են ազդում ԴՆԹ-ի նկատմամբ նրա կապակցման ուժի, ընտրողականության և փոխազդեցության մեխանիզմի վրա։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել արոմատիկ համակարգերի չափին և հարթությանը, լիցքին, ֆունկցիոնալ խմբերին, մոլեկուլի տարածական կառուցվածքին և ջրային միջավայրի ազդեցությանը։ ԴՆԹ-ի հետ նման փոխազդեցություններում նշանակություն ունեն ոչ միայն ինտերկալացիան, այլև էլեկտրաստատիկ ձգողականությունը, ջրածնային կապերը, վան դեր Վալսի փոխազդեցությունները և հիդրոֆոբ ազդեցությունները, որոնք միասին կարող են որոշել առաջացող կոմպլեքսի կայունությունը։ Աշխատանքը կարող է ներառել նաև լիգանդների կապակցման գործընթացի ուսումնասիրման փորձարարական մեթոդների վերլուծություն։ Այդ նպատակով կիրառելի են սպեկտրոսկոպիական, ֆլուորեսցենտային, կենսաֆիզիկական և մոլեկուլային մեթոդներ, որոնց միջոցով հնարավոր է գնահատել կապակցման հաստատունները, ստոյքիոմետրիան, կապակցման վայրերի բնույթը և ԴՆԹ-ի կառուցվածքում առաջացող փոփոխությունները։ Հատկապես կարևոր կարող է լինել ԴՆԹ-ի ուլտրամանուշակագույն և տեսանելի կլանման սպեկտրների, ֆլուորեսցենցիայի ինտենսիվության կամ անիզոտրոպիայի փոփոխությունների ուսումնասիրությունը լիգանդի ավելացման ժամանակ։ Նման տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել ինտերկալացիան ԴՆԹ-ի արտաքին ակոսներում կամ մակերեսին առաջացող այլ տիպի կապակցումներից։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև ԴՆԹ-ի տարբեր կառուցվածքային ձևերի նկատմամբ լիգանդների վարքագծի համեմատությունը։ ԴՆԹ-ի հաջորդականությունը, GC և AT հիմքային զույգերի հարաբերակցությունը, կրկնակի պարույրի կոնֆորմացիան և միջավայրի պայմանները կարող են ազդել լիգանդի կապակցման բնույթի վրա։ Այդ հանգամանքը հատկապես կարևոր է այն միացությունների ուսումնասիրության համար, որոնք ունեն կենսաբանական ակտիվություն և կարող են ազդել ԴՆԹ-ի վերարտադրության, տրանսկրիպցիայի կամ այլ գործընթացների վրա։ ԴՆԹ–լիգանդ փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը նշանակալի է նաև կիրառական տեսանկյունից, քանի որ ինտերկալացվող միացությունները կարող են օգտագործվել որպես կենսաբանական գործընթացների հետազոտման գործիքներ և որոշ դեպքերում՝ դեղաբանական ակտիվ նյութերի մշակման հիմք։ Միաժամանակ, նման փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի լավ հասկանալ, թե ինչպես կարող են փոքր մոլեկուլները ճանաչել և փոփոխել նուկլեինաթթուների կառուցվածքը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը համադրում է մոլեկուլային կենսաբանության, կենսաֆիզիկայի և ֆիզիկական քիմիայի մոտեցումները՝ բացահայտելու ինտերկալացվող լիգանդների և ԴՆԹ-ի կապակցման օրինաչափությունները, կապի կայունությունը որոշող գործոնները և առաջացող կառուցվածքային փոփոխությունները։ Այն կարող է հետաքրքրել կենսաքիմիկոսներին, մոլեկուլային կենսաբաններին, կենսաֆիզիկոսներին, քիմիկոսներին, դեղաքիմիայի մասնագետներին և ԴՆԹ-ի կառուցվածք ու փոքր մոլեկուլների հետ դրա փոխազդեցություններ ուսումնասիրող հետազոտողներին։

Աշխատությունը նվիրված է միջնադարյան հայ պատմագրության կարևորագույն հուշարձաններից մեկի ձեռագրական ավանդույթի, պահպանված օրինակների, դրանց ծագման, ժամանակագրության, բովանդակային առանձնահատկությունների և փոխհարաբերությունների խորքային ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում XII դարի պատմիչ Սամվել Անեցու կազմած ժամանակագրական երկն է, որի սկզբնաղբյուրագիտական արժեքը պայմանավորված է ինչպես ընդգրկած պատմական ժամանակաշրջանի լայնությամբ, այնպես էլ տարբեր ժամանակների պատմական տեղեկությունների պահպանմամբ։ Երկը սկսվում է Ադամից և հեղինակային շարադրանքով հասնում մինչև 1163 թվականը՝ ներառելով հայ և համաշխարհային պատմության բազմաթիվ կարևոր իրադարձություններ։ Այն ստեղծվել է Անիի Մայր տաճարի ավագերեց Սամվել Անեցու կողմից և, ըստ ուսումնասիրությունների, գրվել է Կաթողիկոս Գրիգոր Գ Պահլավունու պատվերով։ Ուսումնասիրության առանցքային խնդիրներից է ձեռագրերի համեմատական քննության միջոցով բնագրի սկզբնական կառուցվածքի և հետագա հավելումների տարանջատումը։ Ժամանակագրությունը միջնադարում լայնորեն ընդօրինակվել է, սակայն պահպանված ձեռագրերը նույնական չեն․ դրանցում տարբեր ժամանակներում կատարվել են միջամտություններ, լրացումներ, ընդմիջարկություններ և շարունակություններ։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր ձեռագիր կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես տվյալ երկի պահպանված օրինակ, այլև որպես պատմական որոշակի ժամանակաշրջանի մտավոր և մշակութային միջավայրի վկայություն։ Ուսումնասիրությունների համաձայն՝ այսօր հայտնի են ժամանակագրության շուրջ յոթ տասնյակ ամբողջական կամ մասնակի ընդօրինակություններ, որոնց զգալի մասը պահպանվում է Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և այլ հայկական ու արտասահմանյան հավաքածուներում։ Աղբյուրագիտական քննության կարևոր ուղղություն է ձեռագրերի թվագրումը և ծագման հանգամանքների պարզումը։ Ձեռագրերի հիշատակարանները, գրիչների թողած նշումները, թղթի կամ մագաղաթի առանձնահատկությունները, գրչության ձևը, ուղղագրական և լեզվական տարբերությունները հնարավորություն են տալիս վերականգնելու դրանց ստեղծման և շրջանառության պատմությունը։ Այսպիսի տվյալների համադրումը թույլ է տալիս պարզել, թե որ ձեռագրերն են ավելի մոտ նախնական բնագրին, որոնք են ներկայացնում հետագա խմբագրական շերտեր, և ինչ փուլերում են ձևավորվել լրացումները։ Հատկապես կարևոր է այն հանգամանքը, որ որոշ ընդօրինակություններում Սամվել Անեցու հեղինակային շարադրանքը շարունակվել է այլ հեղինակների կողմից՝ ժամանակագրական նյութը հասցնելով նույնիսկ XVII-XVIII դարեր։ Այդպիսով ձեռագրական ավանդույթը վերածվում է բազմաշերտ պատմական աղբյուրի, որտեղ տարբեր դարաշրջանների տեղեկություններն ու հեղինակային միջամտությունները գոյակցում են մեկ մատյանում։ Աշխատության աղբյուրագիտական նշանակությունը հատկապես դրսևորվում է այն հարցում, թե ինչպես կարելի է ձեռագրերի համեմատության միջոցով վերականգնել երկի առավել հավաստի բնագիրը։ Նախկին հրատարակություններում օգտագործվել են համեմատաբար ուշ ձեռագրեր, ինչի հետևանքով հեղինակային բնագրի և հետագա լրացումների սահմանները միշտ չէ, որ հստակ են եղել։ Հետագա ձեռագրագիտական ուսումնասիրությունները հնարավորություն են տվել բացահայտելու ավելի հին ընդօրինակություններ և դրանց հիման վրա կատարել համեմատական բնագրագիտական աշխատանք։ 2011 թվականին իրականացված հրատարակության հիմքում, մասնավորապես, օգտագործվել են հնագույն ձեռագրերը, ինչը կարևոր քայլ է եղել բնագրի գիտական վերականգնման ուղղությամբ։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում այն ձեռագրերը, որոնցում պահպանվել են նախկինում չհրապարակված կամ քիչ ուսումնասիրված պատմական տեղեկություններ։ Դրանք կարող են անդրադառնալ քաղաքական իրադարձություններին, եկեղեցական կյանքին, իշխանական տոհմերին, բնակավայրերին, վանքերի հիմնադրմանը, բնական աղետներին, պատերազմներին և այլ իրադարձությունների։ Այդպիսի նյութերի բացահայտումը ընդլայնում է ոչ միայն տվյալ ժամանակագրության, այլև միջնադարյան Հայաստանի պատմության ուսումնասիրման սկզբնաղբյուրային բազան։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև ձեռագրերի փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը։ Տարբեր օրինակների տեքստային համեմատությունը հնարավորություն է տալիս հայտնաբերելու ընդհանուր նախօրինակները, տարբեր խմբագրական շերտերը, պատճենման ընթացքում առաջացած փոփոխությունները և առանձին գրիչների կամ շարունակողների կատարած լրացումները։ Այս գործընթացը կարևոր է ոչ միայն բնագրի վերականգնման, այլև միջնադարյան ձեռագրական մշակույթի զարգացման օրինաչափությունները հասկանալու համար։ Հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ ձեռագրերի ուսումնասիրությունը չի սահմանափակվում արտաքին նկարագրությամբ․ այն պահանջում է պատմագիտական, բանասիրական, ձեռագրագիտական և բնագրագիտական մեթոդների համադրում։ Աշխատության ընդհանուր արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ այն հնարավորություն է տալիս Սամվել Անեցու պատմական ժառանգությունը դիտարկել ոչ միայն որպես մեկ հեղինակի ստեղծագործություն, այլև որպես դարերի ընթացքում շարունակաբար լրացվող և վերամշակվող պատմական հիշողության յուրահատուկ կրող։ Ձեռագրերի աղբյուրագիտական քննությունը կարևոր նշանակություն ունի միջնադարյան հայ պատմագրության զարգացման ընթացքը, պատմական գիտելիքի փոխանցման եղանակները և ժամանակագրական երկերի ձեռագրական տարածումը հասկանալու համար։ Այն կարող է հետաքրքրել հայագետներին, պատմաբաններին, բանասերներին, ձեռագրագետներին, բնագրագետներին, Միջնադարի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և հայագիտություն ուսումնասիրող ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը արժեքավոր է նրանով, որ ձեռագրական նյութի մանրակրկիտ քննության միջոցով նպաստում է պատմական բնագրի առավել ամբողջական վերականգնմանը, նոր աղբյուրների գիտական շրջանառության մեջ դրմանը և միջնադարյան Հայաստանի պատմության ու մշակույթի վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնմանը։

Աշխատությունը նվիրված է հանրակրթական դպրոցում մաթեմատիկայի ուսուցման գործընթացի միջոցով սովորողների տնտեսագիտական գիտելիքների, հմտությունների և մտածողության ձևավորմանը։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ մաթեմատիկան կարող է ծառայել ոչ միայն որպես տեսական գիտելիքների փոխանցման առարկա, այլև որպես արդյունավետ միջոց՝ աշակերտներին իրական տնտեսական հարաբերություններին, իրավիճակներին և որոշումների կայացման գործընթացներին նախապատրաստելու համար։ Այս մոտեցման շրջանակում տնտեսագիտական կրթությունը դիտարկվում է մաթեմատիկայի դասընթացի բովանդակության հետ փոխկապակցված գործընթաց, որի միջոցով սովորողները հնարավորություն են ստանում մաթեմատիկական գիտելիքները կիրառել առօրյա և տնտեսական բնույթի խնդիրների լուծման ժամանակ։ Հատուկ կարևորություն է տրվում այնպիսի հասկացությունների աստիճանական յուրացմանը, ինչպիսիք են եկամուտը, ծախսը, գինը, շահույթը, խնայողությունը, պահանջարկը, առաջարկը, տոկոսը, վարկը, բյուջեն և ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը։ Դրանց ներմուծումը մաթեմատիկական խնդիրների և իրավիճակների միջոցով նպաստում է նրան, որ աշակերտը տեսական հաշվարկները կապի իրական կյանքի հետ և հասկանա դրանց գործնական նշանակությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տնտեսագիտական բովանդակությամբ խնդիրների մշակումը և կիրառումը։ Նման առաջադրանքները կարող են հիմնվել գնումների, ընտանեկան բյուջեի, եկամուտների և ծախսերի հաշվարկի, զեղչերի, տոկոսադրույքների, խնայողությունների, արտադրության, աշխատանքի վարձատրության կամ սահմանափակ ռեսուրսների բաշխման իրավիճակների վրա։ Այսպիսի խնդիրների լուծումը միաժամանակ զարգացնում է աշակերտների մաթեմատիկական մտածողությունը և ձևավորում տնտեսական երևույթները վերլուծելու կարողություն։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է հատկացվում նաև տնտեսագիտական գրագիտության ձևավորմանը՝ այն հասկանալով ոչ միայն որպես առանձին տնտեսական տերմինների իմացություն, այլև որպես տնտեսական իրավիճակները հասկանալու, տարբերակներ համեմատելու, հիմնավորված ընտրություն կատարելու և որոշումների հնարավոր հետևանքները գնահատելու կարողություն։ Մաթեմատիկական խնդիրների միջոցով աշակերտը կարող է սովորել վերլուծել տվյալները, համեմատել թվային ցուցանիշները, հաշվարկել փոփոխությունները, գնահատել ծախսերի և եկամուտների հարաբերակցությունը և կատարել տրամաբանական եզրահանգումներ։ Այդ պատճառով մաթեմատիկայի դասընթացի տնտեսագիտական ուղղվածությունը նպաստում է նաև սովորողների գործնական և քննադատական մտածողության զարգացմանը։ Ուսումնասիրության մեթոդական արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ տնտեսագիտական բովանդակությունը չի ներկայացվում որպես մաթեմատիկայից առանձնացված գիտելիքների ամբողջություն, այլ ինտեգրվում է արդեն ուսումնասիրվող մաթեմատիկական թեմաների մեջ։ Այդպիսի ինտեգրումը կարող է իրականացվել թվաբանական գործողությունների, հարաբերությունների և համեմատությունների, տոկոսների, հավասարումների, ֆունկցիաների, գրաֆիկների, վիճակագրական տվյալների և այլ մաթեմատիկական նյութի ուսումնասիրման ընթացքում։ Արդյունքում սովորողը ոչ միայն լուծում է մաթեմատիկական խնդիր, այլև հասկանում է, թե որտեղ և ինչ նպատակով կարող է կիրառվել տվյալ գիտելիքը։ Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է ժամանակակից կրթության պայմաններում, երբ դպրոցական կրթության նպատակներից է սովորողի պատրաստումը ինքնուրույն կյանքի և իրական սոցիալ-տնտեսական միջավայրում կողմնորոշվելու համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել մաթեմատիկայի ուսուցիչներին, մանկավարժներին, մեթոդիստներին, կրթության կազմակերպիչներին, բուհերի ուսանողներին և այն մասնագետներին, ովքեր ուսումնասիրում են միջառարկայական կապերի, ֆինանսական ու տնտեսագիտական գրագիտության և կիրառական մաթեմատիկական կրթության խնդիրները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը կարևորում է մաթեմատիկական և տնտեսագիտական կրթության փոխլրացնող բնույթը՝ ցույց տալով, որ մաթեմատիկայի դասընթացը կարող է դառնալ աշակերտների տնտեսական մտածողության ձևավորման արդյունավետ միջավայր՝ միաժամանակ բարձրացնելով մաթեմատիկական գիտելիքների կիրառական նշանակությունն ու սովորողների հետաքրքրվածությունը ուսումնական գործընթացի նկատմամբ։ Հայաստանի կրթական և մեթոդական գրականության մեջ նույնպես առկա են նման մոտեցումներ, մասնավորապես՝ մաթեմատիկայի դասընթացում տնտեսագիտական և ֆինանսական բովանդակությամբ առաջադրանքների ինտեգրման վերաբերյալ ուսումնասիրություններ։

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում գիտելիքի, նորարարության, մարդկային կապիտալի և տեխնոլոգիական զարգացման հիման վրա ազգային տնտեսության մրցունակության բարձրացման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմքում այն մոտեցումն է, որ ժամանակակից տնտեսության պայմաններում երկրի մրցունակությունն increasingly պայմանավորվում է ոչ միայն բնական ռեսուրսների, արտադրական կարողությունների կամ ֆինանսական միջոցների առկայությամբ, այլև գիտելիք ստեղծելու, կուտակելու, տարածելու և այն տնտեսական արժեքի վերածելու կարողությամբ։ Այս համատեքստում գիտելիքահենք տնտեսությունը դիտարկվում է որպես տնտեսական աճի, արտադրողականության բարձրացման, նորարարական արտադրության զարգացման և միջազգային շուկաներում երկրի դիրքերի ամրապնդման կարևորագույն նախապայման։ ՀՀ կառավարության տնտեսական քաղաքականության մեջ ևս գիտելիքը և նորարարությունը դիտարկվում են որպես զարգացման հիմնական շարժիչ ուժեր, իսկ գիտության, տեխնոլոգիայի և արտադրության միջև կապերի զարգացումը՝ մրցունակության ձևավորման առանցքային ուղղություն։ Աշխատության շրջանակում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գիտության, կրթության, բիզնեսի և պետության փոխգործակցությանը, քանի որ գիտելիքահենք տնտեսության արդյունավետ ձևավորումը պահանջում է ոչ թե առանձին ոլորտների զարգացում, այլ դրանց միջև կայուն և արդյունավետ կապերի ստեղծում։ Գիտական հետազոտությունների արդյունքները պետք է կարողանան հասնել շուկա, վերածվել նորարարական արտադրանքի կամ ծառայության, իսկ կրթական համակարգը պետք է պատրաստի փոփոխվող տնտեսության պահանջներին համապատասխան մասնագետներ։ Այս առումով կարևոր են տեխնոլոգիաների փոխանցումը, գիտական մշակումների առևտրայնացումը, հետազոտությունների և մշակումների խթանումը, նորարարական ձեռնարկատիրության զարգացումը և պետական-մասնավոր համագործակցության ընդլայնումը։ ՀՀ պայմաններում ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև մարդկային կապիտալի արդյունավետ օգտագործումը։ Բարձր որակավորում ունեցող մասնագետները, ժամանակակից մասնագիտական և թվային հմտությունները, ստեղծարար մտածողությունը և շարունակական կրթությունը դիտարկվում են որպես այն գործոնները, որոնք կարող են փոքր շուկա ունեցող երկրի համար ստեղծել միջազգային մրցակցային առավելություններ։ Միաժամանակ, աշխատությունը անդրադառնում է այնպիսի խոչընդոտների, ինչպիսիք են գիտության և բիզնեսի միջև կապերի ոչ բավարար մակարդակը, նորարարական գաղափարների ֆինանսավորման սահմանափակ հնարավորությունները, տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքների զարգացման անհրաժեշտությունը, մտավոր սեփականության արդյունավետ պաշտպանության հարցերը և գիտելիքի տնտեսական արդյունքի վերածման մեխանիզմների կատարելագործումը։ Գիտելիքահենք տնտեսության կայացման համար կարևոր է նաև տեղեկատվական և թվային ենթակառուցվածքների զարգացումը, քանի որ ժամանակակից մրցունակությունը մեծապես կախված է տվյալների, թվային տեխնոլոգիաների և նորարարական լուծումների արդյունավետ կիրառությունից։ Աշխատության տրամաբանության մեջ մրցունակության ապահովումը դիտարկվում է ոչ միայն որպես առանձին ընկերությունների կամ ճյուղերի խնդիր, այլև որպես ազգային տնտեսական համակարգի երկարաժամկետ զարգացման խնդիր։ Այդ պատճառով կարևորվում են պետական քաղաքականության կանխատեսելիությունը, ներդրումային միջավայրի բարելավումը, մրցակցության խթանումը, կոռուպցիոն ռիսկերի նվազեցումը, պետական և մասնավոր հատվածների համագործակցության ամրապնդումը, նորարարական կլաստերների ձևավորումը և տեխնոլոգիական ձեռնարկությունների զարգացման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծումը։ Ուսումնասիրությունը հատկապես արժեքավոր է ՀՀ-ի համար, քանի որ երկրի սահմանափակ բնական և ներքին շուկայական ռեսուրսների պայմաններում մրցակցային առավելությունների ստեղծման կարևոր աղբյուր կարող է դառնալ մարդկային ներուժը, գիտությունը, բարձր տեխնոլոգիաները և նորարարությունը։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տնտեսական աճը կապել բարձր ավելացված արժեք ստեղծող ոլորտների զարգացման, արտահանման ներուժի ընդլայնման և միջազգային տնտեսական ինտեգրման հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը ներկայացնում է Հայաստանի տնտեսության արդիականացման այնպիսի տեսլական, որտեղ գիտելիքը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես կրթական կամ գիտական ռեսուրս, այլև որպես տնտեսական արժեք ստեղծող հիմնական գործոն։ Այն կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, հետազոտողներին, բուհերի դասախոսներին և ուսանողներին, պետական կառավարման ու տնտեսական քաղաքականության մասնագետներին, ինչպես նաև նորարարական և տեխնոլոգիական ոլորտների ներկայացուցիչներին։

Այս աշխատությունը նվիրված է ռուսերենով բանավոր մենախոսական հաղորդակցության ուսուցման համալիր և համակարգված մոտեցման ուսումնասիրությանը՝ հատկապես բանասիրական մասնագիտությունների ուսանողների շրջանում։ Հետազոտության առանցքում այն գաղափարն է, որ օտար կամ ոչ մայրենի լեզվով ազատ և կառուցվածքային խոսք ձևավորելը չի սահմանափակվում բառապաշարի ու քերականական կանոնների յուրացմամբ․ անհրաժեշտ է միաժամանակ զարգացնել ուսանողի հաղորդակցական, լեզվական, խոսքային, ճանաչողական և մասնագիտական կարողությունները։ Աշխատության մեջ բանավոր մենախոսական խոսքը դիտարկվում է որպես նպատակային հաղորդակցական գործունեություն, որի ընթացքում ուսանողը պետք է կարողանա ինքնուրույն ձևակերպել միտքը, պահպանել խոսքի տրամաբանական հաջորդականությունը, ընտրել իրավիճակին և թեմային համապատասխան լեզվական միջոցներ, կառուցել ամբողջական արտահայտություն և փոխանցել մասնագիտական բովանդակություն։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում մասնագիտությանը վերաբերող տեքստերին, որոնք հանդես են գալիս ոչ միայն որպես լեզվական նյութ, այլև որպես ուսուցման կարևոր գործիք։ Այդպիսի տեքստերի հիման վրա ուսանողները կարող են միաժամանակ ընդլայնել իրենց մասնագիտական գիտելիքները, յուրացնել համապատասխան տերմինաբանությունը, սովորել մասնագիտական ոճի առանձնահատկությունները և զարգացնել ստացած տեղեկատվությունը սեփական խոսքում վերարտադրելու ու վերակազմակերպելու կարողությունը։ Համալիր մոտեցումը ենթադրում է ուսումնական գործընթացի տարբեր բաղադրիչների փոխկապակցում՝ ընթերցանություն, տեքստի ըմբռնում և վերլուծություն, բառապաշարի աշխատանք, քերականական նյութի կիրառություն, վերարտադրողական և ստեղծագործական խոսքային առաջադրանքներ, քննարկումներ, հարցադրումներ, վերապատմում, մասնագիտական թեմաների ներկայացում և ինքնուրույն մենախոսական արտահայտություններ։ Այս համակարգի նպատակն է ուսանողին աստիճանաբար տեղափոխել պատրաստի լեզվական նմուշների վերարտադրումից դեպի ինքնուրույն և գիտակցված խոսքային գործունեություն։ Աշխատության կարևոր կողմերից մեկն այն է, որ ուսուցման նյութը կապվում է ապագա բանասերի մասնագիտական գործունեության հետ։ Այդ պատճառով շեշտադրվում է այնպիսի խոսքային հմտությունների ձևավորումը, որոնք կարող են անհրաժեշտ լինել ակադեմիական և մասնագիտական միջավայրում՝ գիտական կամ մասնագիտական տեքստի բովանդակության ներկայացում, երևույթի նկարագրություն, տեսակետների համեմատություն, փաստարկում, եզրահանգում, տեղեկատվության համակարգում և սեփական կարծիքի հիմնավորում։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս լեզվի ուսուցումը դարձնել ավելի նպատակային և գործնական, քանի որ ուսանողը սովորում է լեզուն ոչ թե մեկուսացված վարժությունների միջոցով, այլ իրական մասնագիտական հաղորդակցության համար։ Հետազոտության մեթոդական արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ բանավոր մենախոսական խոսքի զարգացումը դիտարկվում է փուլային գործընթացի տեսանկյունից․ սկզբնական փուլում հնարավոր է հենվել տեքստի, բառային հուշումների և հարցերի վրա, իսկ հետագա փուլերում աստիճանաբար նվազեցնել արտաքին աջակցությունը և խթանել ինքնուրույն խոսքի ստեղծումը։ Այսպիսի կազմակերպումը նպաստում է խոսքի կառուցվածքային ամբողջականությանը, տրամաբանական կապակցվածությանը, լեզվական ճշգրտությանը և հաղորդակցական նպատակահարմարությանը։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել ռուսաց լեզվի դասավանդմամբ զբաղվող մասնագետներին, բուհերի դասախոսներին, ապագա ուսուցիչներին, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողներին և օտար լեզվի կամ ռուսերենի՝ որպես ոչ մայրենի լեզվի ուսուցման մեթոդաբանությամբ հետաքրքրվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, ներկայացված մոտեցումը կարևորում է լեզվական և մասնագիտական պատրաստվածության միասնությունը՝ նպատակ ունենալով ձևավորել այնպիսի սովորող, որը ոչ միայն հասկանում է ռուսերեն մասնագիտական տեքստերը, այլև կարողանում է դրանց հիման վրա ինքնուրույն, հետևողական, բովանդակալից և մասնագիտական առումով համապատասխան բանավոր խոսք կառուցել։

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է մետաղական նանոմասնիկների համալիրներում առաջացող պլազմոնային երևույթների ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով նանոմաշտաբում լույսի և նյութի փոխազդեցության առանձնահատկությունների վրա։ Հետազոտության հիմքում ընկած է մետաղական նանոմասնիկների մակերևութային պլազմոնային ռեզոնանսի երևույթը, որի դեպքում էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցությամբ մասնիկի ազատ էլեկտրոնների կոլեկտիվ տատանումները կարող են առաջացնել յուրահատուկ օպտիկական հատկություններ։ Աշխատությունը ուսումնասիրում է ոչ թե մեկուսացված նանոմասնիկների, այլ դրանց փոխկապակցված համալիրների վարքագիծը, որտեղ մասնիկների միջև էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությունները կարող են էապես փոխել համակարգի սպեկտրային և օպտիկական բնութագրերը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նանոմասնիկների չափի, ձևի, փոխադարձ հեռավորության, տարածական դասավորվածության և նյութական կազմի ազդեցությանը պլազմոնային ռեզոնանսների ձևավորման վրա։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել օպտիկական կլանման, ցրման և էլեկտրամագնիսական դաշտի ուժեղացման երևույթները, ինչպես նաև նանոմասնիկների միջև առաջացող ուժեղ տեղային դաշտերը։ Նման երևույթների ուսումնասիրությունը կարևոր է, քանի որ նանոմասնիկների համալիրներում պլազմոնային փոխազդեցությունները կարող են առաջացնել նոր օպտիկական հատկություններ, որոնք բացակայում են առանձին մասնիկների դեպքում։ Հետազոտությունը կարող է ներառել տեսական մոդելավորում և համակարգչային հաշվարկներ՝ տարբեր երկրաչափական և նյութական պարամետրերի պայմաններում պլազմոնային համակարգերի վարքագիծը կանխատեսելու համար, ինչպես նաև փորձարարական սպեկտրոսկոպիական մեթոդներ՝ տեսական արդյունքները ստուգելու նպատակով։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նանոմասնիկների համալիրների կառուցվածքի և դրանց օպտիկական արձագանքի միջև կապի բացահայտմանը։ Ստացված արդյունքները կարող են նշանակություն ունենալ մակերևութային ուժեղացված սպեկտրոսկոպիայի, քիմիական և կենսաբանական սենսորների, նանոֆոտոնիկայի, օպտոէլեկտրոնիկայի և այլ առաջադեմ տեխնոլոգիաների զարգացման համար։ Պլազմոնային երևույթների վերահսկման հնարավորությունը կարող է թույլ տալ ստեղծել ավելի զգայուն և ընտրողական նանոմաշտաբային օպտիկական սարքեր ու սենսորային համակարգեր։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել ֆիզիկոսներին, նյութագետներին, նանոտեխնոլոգիայի և նանոպլազմոնիկայի մասնագետներին, քիմիկոսներին, օպտիկայի ոլորտի հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը ներկայացնում է մետաղական նանոմասնիկների համալիրներում պլազմոնային փոխազդեցությունների և դրանցից բխող օպտիկական երևույթների ուսումնասիրություն՝ շեշտադրելով նանոկառուցվածքի, մասնիկների փոխազդեցության և էլեկտրամագնիսական հատկությունների միջև փոխկապակցվածությունը։