Պատրաստի նյութեր

1875 թվականին Երուսաղեմում՝ Սուրբ Հակոբյանց տպարանում հրատարակված այս՝ 30 էջից բաղկացած աշխատությունը կրոնական ուսուցման համար նախատեսված ձեռնարկ է, որը, ըստ վերնագրի, վերաբերում է ավետարանական բովանդակության ուսումնասիրմանը։ «Կրթարան ավետարանական բանից» ձևակերպումը մատնանշում է Ավետարանի ուսմունքների, պատմությունների կամ քրիստոնեական հավատքի հիմնադրույթների ուսուցողական ներկայացման նպատակը։ «Դաս Դ» նշումը ցույց է տալիս, որ գիրքը դասերի կամ մասերի բաժանված ուսումնական շարքի չորրորդ մասն է, թեև առանց մյուս մասերի հետ համեմատության հնարավոր չէ հաստատել շարքի ամբողջական կառուցվածքը և յուրաքանչյուր դասի թեման։ Նման ձեռնարկները կարող էին նախատեսված լինել դպրոցականների, կրոնական ուսուցում ստացողների կամ քրիստոնեական ուսմունքն ուսումնասիրող ընթերցողների համար։ Դրանցում սովորաբար կարող էին ներկայացվել ավետարանական պատմություններ, Հիսուս Քրիստոսի կյանքի և քարոզչության դրվագներ, քրիստոնեական բարոյականության սկզբունքներ և հավատքի վերաբերյալ բացատրություններ՝ նյութը սովորողների համար մատչելի դարձնելու նպատակով։ Այնուամենայնիվ, տվյալ հրատարակության կոնկրետ թեմաները, ուսուցման մեթոդը և նախատեսված լսարանը հնարավոր չէ հաստատել միայն վերնագրի ու մատենագիտական տվյալների հիման վրա։ XIX դարում Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց տպարանը կարևոր դեր ուներ հայերեն կրոնական և կրթական գրականության հրատարակման գործում՝ նպաստելով եկեղեցական գիտելիքների տարածմանը և ուսումնական նյութերի հասանելիությանը։ Այս գիրքը կարող է արժեքավոր աղբյուր լինել հայալեզու կրոնական կրթության, Ավետարանի ուսուցման և XIX դարի հայկական տպագրական ժառանգության ուսումնասիրության համար։

1871 թվականին Երուսաղեմում՝ Սուրբ Հակոբյանց տպարանում հրատարակված այս՝ 89 էջից բաղկացած աշխատությունը նախատեսված է եղել հայ ընթերցողների համար ֆրանսերեն լեզվով ընթերցանության ուսուցման նպատակով։ Վերնագրում գործածված «գաղղիարէն» բառը ֆրանսերեն լեզվի պատմական անվանումներից է, իսկ «ի պետքս հայոց» արտահայտությունը ցույց է տալիս, որ ձեռնարկը կազմվել կամ նախատեսվել է հայալեզու սովորողների կարիքները հաշվի առնելով։ Գրքի հիմնական նպատակը, ըստ վերնագրի, ֆրանսերեն գրավոր խոսքի ընթերցման հմտությունների զարգացումն ու օտար լեզվով տեքստեր ընկալելու կարողության ձևավորումն էր։ XIX դարում օտար լեզուների իմացությունը կարևոր նշանակություն ուներ կրթության, գրականության, թարգմանության, միջազգային հաղորդակցության և եվրոպական գիտամշակութային մտքի հետ ծանոթանալու համար։ Ֆրանսերենը հատկապես կարևոր եվրոպական լեզուներից էր, որով հասանելի էին գրական, գիտական և կրթական բազմաթիվ աշխատություններ։ Նման ուսումնական ձեռնարկներում կարող էին ներառվել ֆրանսերեն բառեր, արտահայտություններ, ընթերցանության համար նախատեսված տեքստեր, արտասանության կամ ընթերցման կանոններ և սովորողներին օգնող բացատրություններ։ Սակայն միայն վերնագրից հնարավոր չէ հաստատել՝ տվյալ հրատարակությունն ինչ մեթոդով է ուսուցանում ընթերցանությունը, արդյոք պարունակում է հայերեն թարգմանություններ կամ բառարանային բաժին, և ինչ մակարդակի սովորողների համար է նախատեսված։ Երուսաղեմի Սուրբ Հակոբյանց տպարանը կարևոր դեր է ունեցել հայերեն կրոնական, կրթական և մշակութային գրականության հրատարակման գործում։ Այս գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում XIX դարի հայալեզու օտարալեզու ուսուցման ձեռնարկների, ֆրանսերենի տարածման և հայկական կրթական միջավայրի պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

1864 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ «Արևելյան համազգային» տպարանում հրատարակված այս՝ 140 էջից բաղկացած աշխատությունը վերաբերում է հայերենի քերականության ուսուցմանը։ Վերնագիրը մատնանշում է լեզվական գիտելիքների փոխանցման և հայերենի քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրման կրթական նպատակը։ XIX դարում հայերենով կրթության զարգացումը կարևոր նշանակություն ուներ գրագիտության տարածման, գրավոր խոսքի կատարելագործման և մայրենի լեզվի պահպանման գործում։ Այդ ժամանակաշրջանի քերականական ձեռնարկները սովորաբար նախատեսված էին սովորողներին լեզվի կառուցվածքին ծանոթացնելու, քերականական կանոնները բացատրելու և ճիշտ գրավոր ու բանավոր խոսքի ձևավորմանը նպաստելու համար։ Նման աշխատություններում կարող էին ուսումնասիրվել խոսքի մասերը, բառերի կազմությունն ու փոփոխությունը, հոլովումը, խոնարհումը, նախադասության կառուցվածքը, ուղղագրական կանոնները և լեզվական այլ երևույթներ։ Սակայն տվյալ գրքի վերնագիրը չի հստակեցնում՝ այն հիմնականում ներկայացնում է հայերենի քերականական տեսությո՞ւնը, նախատեսված է գործնական վարժությունների համա՞ր, թե՞ համադրում է երկու մոտեցումները։ Ուստի նշված թեմաները հնարավոր բովանդակային ուղղություններ են, այլ ոչ թե հաստատված բաժինների ցանկ։ Կոստանդնուպոլիսը XIX դարում հայ կրթական և հրատարակչական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ տպագրվում էին լեզվական ձեռնարկներ, դպրոցական դասագրքեր և ազգային կրթության զարգացմանն ուղղված այլ աշխատություններ։ Այս գիրքը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել հայ քերականագիտական մտքի, հայալեզու կրթության պատմության և XIX դարի դպրոցական գրականության ուսումնասիրության համար։ Դրա հեղինակային պատկանելությունը, քերականական մոտեցումը և կոնկրետ ուսումնական նշանակությունը ճշտելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագիրը կամ գրքի նախաբանը։

1885 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Մարգարյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 401 էջից բաղկացած աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական հավատի համակարգված ուսումնասիրությանը։ Վերնագրում հստակ նշված է, որ գիրքը նախատեսված է ոչ միայն սովորողների, այլև չափահաս աշակերտների, ընծայացուների և եկեղեցական կյանքով հետաքրքրվող անձանց համար։ «Ընծայացու» հասկացությունը տվյալ համատեքստում կարող է վերաբերել եկեղեցական ծառայության պատրաստվող անձանց, ուստի աշխատությունը հավանաբար նախատեսված է եղել նաև կրոնական գիտելիքների խորացման և եկեղեցական գործունեությանն առնչվող նախապատրաստության համար։ Քրիստոնեական կրոնագիտության նման ձեռնարկները սովորաբար նպատակ ունեն բացատրելու հավատի հիմնական դրույթները, Աստծո և մարդու փոխհարաբերության վերաբերյալ քրիստոնեական պատկերացումները, Սուրբ Գրքի նշանակությունը, եկեղեցու դերը, աղոթքի և պաշտամունքի նշանակությունը, ինչպես նաև քրիստոնեական բարոյականության սկզբունքները։ Դրանք կարող են անդրադառնալ նաև խորհուրդներին, եկեղեցական ավանդություններին, դավանաբանական հարցերին և հավատացյալի հոգևոր կյանքին վերաբերող թեմաներին։ Այնուամենայնիվ, առանց գրքի բնագրի կամ բովանդակության ցանկի հնարավոր չէ հաստատել, թե այս աշխատության մեջ նշված հարցերից որոնք են ընդգրկված և ինչ հերթականությամբ են ներկայացված։ Գրքի զգալի ծավալը՝ 401 էջը, վկայում է ընդարձակ նյութի մասին և թույլ է տալիս այն դիտարկել որպես ավելի խորացված կրոնական ուսուցման ձեռնարկ, այլ ոչ միայն տարրական դպրոցական դասագիրք։ XIX դարի Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքում կրոնական կրթությունը կարևոր դեր ուներ եկեղեցական կյանքի, հոգևորականների պատրաստության և քրիստոնեական գիտելիքների տարածման գործում։ Այս հրատարակությունը կարող է արժեքավոր աղբյուր լինել ժամանակաշրջանի հայալեզու աստվածաբանական գրականության, կրոնական կրթության կազմակերպման և քրիստոնեական ուսմունքի ներկայացման եղանակների ուսումնասիրության համար։

1889 թվականին Թիֆլիսում՝ Մովսես Վարդանյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 37 էջից բաղկացած գիրքը կրոնի ուսուցման համար նախատեսված համառոտ դասագիրք է։ Վերնագիրը և հրատարակության փոքր ծավալը թույլ են տալիս ենթադրել, որ այն նախատեսված է եղել սովորողներին կրոնական հիմնական գիտելիքներին ծանոթացնելու և ուսումնական նյութը մատչելի ձևով ներկայացնելու համար։ XIX դարի հայ կրթական համակարգում կրոնի դասավանդումը կարևոր տեղ էր զբաղեցնում՝ նպաստելով քրիստոնեական ավանդույթների, եկեղեցական պատմության և բարոյական արժեքների փոխանցմանը նոր սերնդին։ Այդ ժամանակաշրջանի նմանատիպ դասագրքերում կարող էին ներկայացվել քրիստոնեական հավատքի հիմնական դրույթները, Աստվածաշնչյան պատմություններ, աղոթքներ, կրոնական տոներ, եկեղեցական սովորույթներ և բարոյական վարքի վերաբերյալ ուսուցողական նյութեր։ Հակիրճ դասագրքերը հատկապես հարմար էին դպրոցական ուսուցման համար, քանի որ հնարավորություն էին տալիս հիմնական գաղափարները ներկայացնել սահմանափակ ծավալով և դրանք դարձնել ավելի հեշտ յուրացվող։ Սակայն այս գրքի կոնկրետ բովանդակությունը, դավանաբանական ուղղվածությունը, նախատեսված տարիքային խումբը և դասերի կառուցվածքը հնարավոր չէ որոշել միայն վերնագրի ու մատենագիտական տվյալների հիման վրա։ Թիֆլիսը XIX դարում հայալեզու տպագրության և կրթական կյանքի նշանակալի կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվում էին դպրոցական դասագրքեր, կրոնական ձեռնարկներ և գիտելիքների տարածմանն ուղղված այլ գրքեր։ Հրատարակությունն արժեքավոր է հայ կրթության պատմության, կրոնական ուսուցման մեթոդների և XIX դարի վերջի հայկական տպագրական մշակույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից։

1890 թվականին Թիֆլիսում՝ «Արոր» տպարանում, Տ. Նազարյանի տպագրությամբ լույս տեսած այս՝ 65 էջից բաղկացած գիրքը նախատեսված է եղել կրոնի ուսուցման համար։ Վերնագիրը ցույց է տալիս, որ հրատարակությունը դասագրքային բնույթ ունի և նպատակ է հետապնդում սովորողներին համակարգված կերպով ծանոթացնել կրոնական գիտելիքներին ու հավատքի հիմնական սկզբունքներին։ XIX դարի հայ կրթական միջավայրում կրոնական ուսուցումը կարևոր տեղ էր զբաղեցնում, քանի որ եկեղեցին և քրիստոնեական ավանդույթները նշանակալի դեր ունեին ոչ միայն հոգևոր, այլև կրթական, մշակութային և հասարակական կյանքում։ Այդ ժամանակաշրջանի կրոնի դասագրքերը կարող էին ներառել Աստվածաշնչի պատմությունների, քրիստոնեական հավատքի հիմունքների, բարոյական վարքականոնների, աղոթքի, եկեղեցական ավանդույթների և կրոնական տոների վերաբերյալ նյութեր։ Դասագրքային ձևաչափը ենթադրում է, որ տեղեկությունները կարող էին ներկայացվել ուսուցման համար հարմար հերթականությամբ՝ սովորողների գիտելիքների աստիճանական ձևավորման նպատակով։ Այնուամենայնիվ, գրքի վերնագիրը չի հստակեցնում՝ այն նախատեսված է հայ առաքելական եկեղեցու դպրոցների՞, այլ քրիստոնեական դավանանքի հետևորդների՞, թե՞ ավելի ընդհանուր կրթական միջավայրի համար։ Հետևաբար, կոնկրետ դավանաբանական ուղղվածությունը, դասերի կառուցվածքը և ընդգրկված թեմաները հնարավոր չէ հաստատել առանց բնագրի ուսումնասիրության։ Թիֆլիսը XIX դարում հայալեզու կրթության, հրատարակչության և հասարակական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ լույս էին տեսնում դպրոցական ձեռնարկներ և կրթական տարբեր ուղղությունների գրքեր։ Այս հրատարակությունը կարող է օգտակար աղբյուր լինել ժամանակաշրջանի կրոնական կրթության, դպրոցական դասագրքերի կազմման սկզբունքների և հայալեզու տպագրական ժառանգության ուսումնասիրության համար։

Գրքում հիշատակվում է Խորեն վարդապետ Ստեփանեն և նրա գործունեությունը Բաքվում։ Հոգևորականի անվան և բնակավայրի հիշատակումը թույլ է տալիս ենթադրել, որ աշխատությունը կամ հրատարակությունը վերաբերում է տվյալ հոգևորականի կյանքին, ծառայությանը կամ Բաքվում ծավալած գործունեությանը։ XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին Բաքուն Կովկասի հայաբնակ կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ գործում էին հայկական եկեղեցական համայնքներ, կրթական հաստատություններ, մշակութային կազմակերպություններ և տպագրական օջախներ։ Քաղաքի հայ համայնքի հոգևոր ու հասարակական կյանքում եկեղեցական գործիչները կարող էին կարևոր դեր ունենալ կրոնական ծառայության, կրթության, համայնքային կազմակերպման և ազգային մշակույթի պահպանման գործում։ Վերնագրի «Բաքվի մեջ» ձևակերպումը մատնանշում է տվյալ վայրի հետ անմիջական կապը, սակայն ինքնին չի պարզում՝ գիրքը կենսագրակա՞ն ակնարկ է, պատմական տեղեկությո՞ւն, հրապարակախոսակա՞ն նյութ, թե՞ որևէ այլ բնույթի աշխատություն։ Առանց հրատարակության տարեթվի, էջաքանակի, տպարանի կամ բովանդակության մասին լրացուցիչ տվյալների հնարավոր չէ հաստատել նաև հեղինակի ինքնությունը, նյութի ստեղծման հանգամանքները կամ Խորեն վարդապետ Ստեփանեի գործունեության կոնկրետ դրվագները։ Հրատարակությունը կարող է հետաքրքրություն ներկայացնել Բաքվի հայ համայնքի պատմության, հոգևորականության գործունեության և կովկասահայ հասարակական կյանքի ուսումնասիրության համար։

1890 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Տիգրան Ճիվելեկյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 196 էջից բաղկացած գիրքը «Հազար և մի զբոսուցիչ մանրավեպք» վերնագրով ժողովածուի երկրորդ հատորն է։ Վերնագրում գործածված «զբոսուցիչ» բառը ենթադրում է ընթերցողին հետաքրքրող, զվարճացնող կամ հաճելի ժամանց ապահովող բնույթ, իսկ «մանրավեպք» ձևը մատնանշում է կարճ ծավալի պատմողական ստեղծագործությունների հավաքածու։ Այսպիսի ժողովածուները XIX դարի հայ ընթերցողական միջավայրում կարող էին ծառայել թե՛ ժամանցի, թե՛ բարոյական կամ կենցաղային գաղափարների փոխանցման նպատակին՝ ընթերցողին ներկայացնելով տարբեր իրավիճակներ, մարդկային բնավորություններ, հասարակական հարաբերություններ և անսպասելի դեպքեր։ Մանրավեպային գրականությունը հնարավորություն է տալիս կարճ պատմությունների միջոցով ներկայացնել մարդկային վարքի առանձնահատկությունները, առօրյա կյանքի հակասությունները, խելամտության ու միամտության դրսևորումները, ինչպես նաև հասարակական սովորույթներն ու բարոյական հարցերը։ Այդպիսի պատմությունները կարող էին պարունակել հումորային, խրատական, զվարճալի կամ խորհրդածական տարրեր, սակայն տվյալ հատորի կոնկրետ թեմաներն ու պատմությունների բնույթը հնարավոր չէ հաստատել միայն վերնագրից։ «Հատոր Բ» նշումը ցույց է տալիս, որ գիրքը բազմահատոր հրատարակության երկրորդ մասն է, ինչը ենթադրում է նյութի շարունակական կամ բաժանված ներկայացում, սակայն առաջին հատորի հետ դրա ճշգրիտ կապը պարզելու համար անհրաժեշտ է համեմատել երկու հատորների բովանդակությունը։ XIX դարի վերջին Կոստանդնուպոլիսը հայալեզու գրականության և տպագրության կարևոր կենտրոն էր, որտեղ հրատարակվում էին գեղարվեստական ստեղծագործություններ, թարգմանություններ, պատմողական ժողովածուներ և ընթերցանության համար նախատեսված այլ գրքեր։ Այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայերեն ժամանցային ու մանրապատում գրականության, ընթերցողական մշակույթի և ժամանակաշրջանի հրատարակչական գործունեության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Հեղինակի, պատմությունների սկզբնաղբյուրների, թարգմանական բնույթի և ժողովածուի ամբողջական կազմի մասին եզրակացություններ անելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի բնագիրը կամ դրա նախաբանը։

1879 թվականին Կոստանդնուպոլսում հրատարակված այս՝ 274 էջից բաղկացած աշխատությունը եռալեզու բառարանային ձեռնարկ է, որը նախատեսված է հայերեն, թուրքերեն և ֆրանսերեն լեզուների միջև բառային համապատասխանություններ գտնելու համար։ Վերնագրում նշված «բառգրքուկ» ձևը մատնանշում է բառերի հավաքածուի կամ փոքր բառարանի բնույթ, իսկ երեք լեզուների ընդգրկումը վկայում է տարբեր լեզվական միջավայրերում հաղորդակցվելու և թարգմանական կարիքները բավարարելու գործնական նպատակի մասին։ XIX դարի Կոստանդնուպոլիսը բազմալեզու և բազմամշակութային քաղաք էր, որտեղ հայերենը, թուրքերենը և ֆրանսերենը տարբեր ոլորտներում գործածվում էին կրթության, առևտրի, հրատարակչության, վարչական հարաբերությունների և միջազգային հաղորդակցության մեջ։ Այդ պայմաններում բազմալեզու բառարանները կարևոր օժանդակ միջոցներ էին լեզուներ սովորողների, թարգմանիչների, առևտրականների, ուսուցիչների և տարբեր լեզուներով հաղորդակցվող այլ անձանց համար։ Նման բառարաններում սովորաբար բառերը ներկայացվում են ըստ որոշակի հերթականության՝ դրանց դիմաց նշելով այլ լեզուներով համապատասխան բառերը կամ արտահայտությունները։ Այս հրատարակությունը կարող էր ծառայել հայերեն բառերի թուրքերեն և ֆրանսերեն համարժեքները գտնելու, ինչպես նաև այդ լեզուներով բառապաշարը համեմատելու և յուրացնելու համար։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրի հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել բառերի դասավորության սկզբունքը, բառապաշարի թեմատիկ ընդգրկումը, արտասանության նշումների կամ դարձվածքների առկայությունը, ինչպես նաև այն, թե երեք լեզուներն ինչ հերթականությամբ են ներկայացված բառարանի ներսում։ Հրատարակչի կամ տպարանի անվան բացակայությունը նույնպես սահմանափակում է հրատարակության տպագրական պատմության վերաբերյալ եզրակացությունները։ Գիրքը կարևոր է XIX դարի Կոստանդնուպոլսի բազմալեզու միջավայրի, հայ բառարանագրության և լեզուների գործնական ուսուցման պատմության ուսումնասիրության համար։

1880 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Հովսեփ Գավաֆյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 65 էջից բաղկացած աշխատությունն ըստ վերնագրի քերականական համառոտ ձեռնարկ է, որը նախատեսված է լեզվական կանոնների հակիրճ և մատչելի ներկայացման համար։ Քերականության ուսուցումը XIX դարի կրթական համակարգում կարևոր տեղ էր զբաղեցնում, քանի որ այն նպաստում էր գրագիտության զարգացմանը, գրավոր խոսքի ճիշտ կառուցմանը և լեզվի կառուցվածքի գիտակցված ընկալմանը։ Նման ձեռնարկներում սովորաբար ներկայացվում էին լեզվի հիմնական օրինաչափությունները՝ բառերի տեսակները, դրանց ձևափոխությունները, բառերի միջև քերականական կապերը և նախադասության կառուցման սկզբունքները։ Այնուամենայնիվ, տվյալ գրքի վերնագիրը չի նշում, թե որ լեզվի քերականությունն է ներկայացված, ուստի հնարավոր չէ հաստատապես պնդել, որ այն վերաբերում է հայերենին կամ որևէ այլ լեզվի՝ առանց բովանդակության կամ բնագրի ուսումնասիրության։ «Նոր քերականություն» ձևակերպումը կարող է մատնանշել քերականական նյութի նորացված շարադրանք կամ տվյալ ժամանակի ուսուցման պահանջներին համապատասխան կազմված ձեռնարկ, սակայն դրա կոնկրետ նշանակությունը պարզելու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ տեղեկություններ։ XIX դարի վերջին Կոստանդնուպոլիսը հայալեզու տպագրության և կրթական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվում էին դպրոցական դասագրքեր, լեզվական ձեռնարկներ և գիտակրթական այլ նյութեր։ Այս հրատարակությունը կարող է արժեքավոր աղբյուր լինել ժամանակաշրջանի լեզվական կրթության, քերականության դասավանդման և տպագրական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Գրքի ճշգրիտ բովանդակությունը, լեզվական ուղղվածությունը, հեղինակությունը և նախատեսված ընթերցողների շրջանակը որոշելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել դրա ներածությունը, բովանդակության ցանկը կամ ամբողջական բնագիրը։

1892 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Միհրան Փափազյանի տպարանում հրատարակված այս՝ 78 էջից բաղկացած աշխատությունն ըստ վերնագրի քերականական ձեռնարկ է, որը նպատակ ունի լեզվական կանոնները ներկայացնել համառոտ և համակարգված ձևով։ Քերականական նման ձեռնարկները XIX դարի կրթական միջավայրում կարևոր նշանակություն ունեին՝ օգնելով սովորողներին հասկանալ լեզվի կառուցվածքը, բառերի կազմությունը, դրանց փոփոխության օրինաչափությունները և նախադասության կառուցման սկզբունքները։ «Նոր քերականություն» ձևակերպումը կարող է մատնանշել քերականական նյութի նորացված շարադրանք կամ տվյալ ժամանակաշրջանում կիրառվող ուսուցման մոտեցում, սակայն միայն վերնագրից հնարավոր չէ որոշել, թե հատկապես որ լեզվի քերականությանն է նվիրված գիրքը։ Հրատարակության վերնագրում լեզուն հստակ նշված չէ, ուստի այն առանց բնագրի ուսումնասիրության միանշանակ հայերենի քերականության դասագիրք համարելը ճիշտ չի լինի։ Կոստանդնուպոլիսը XIX դարում հայալեզու տպագրության, կրթական գործունեության և մտավոր կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Քաղաքում հրատարակվում էին դպրոցական դասագրքեր, լեզվական ձեռնարկներ և այլ ուսումնական նյութեր, որոնք նպաստում էին գրագիտության տարածմանը և լեզվական գիտելիքների համակարգմանը։ Գրքի համեմատաբար փոքր ծավալը թույլ է տալիս ենթադրել, որ այն նախատեսված է եղել հիմնական քերականական գիտելիքների ամփոփ ներկայացման համար, թեև դրա նպատակային լսարանը և կիրառման ոլորտը վերջնականապես պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բովանդակությունը։ Աշխատանքը հետաքրքրություն է ներկայացնում XIX դարի վերջի լեզվական ուսումնական գրականության և Կոստանդնուպոլսի հայ տպագրական պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։

1865 թվականին Վենետիկում՝ Մխիթարյան միաբանության Սուրբ Ղազար տպարանում հրատարակված այս՝ 288 էջից բաղկացած աշխատությունն ըստ վերնագրի ներկայացնում է պատմություն՝ կապված Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի և նրա ժամանակաշրջանի հետ։ Հայ եկեղեցու ավանդության մեջ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը համարվում է հայ ժողովրդին քրիստոնեություն քարոզած և Հայաստանում քրիստոնեության հաստատման գործում առանցքային դեր ունեցած հոգևոր գործիչը։ Նրա գործունեությունը սերտորեն կապված է Տրդատ Գ թագավորի ժամանակաշրջանի և IV դարի սկզբին Հայաստանում քրիստոնեության պետականորեն ընդունման ավանդական պատմության հետ։ Այս թեման կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ ժողովրդի կրոնական, մշակութային և պատմական հիշողության մեջ, քանի որ քրիստոնեության ընդունումը մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ գրավոր մշակույթի, կրթության, եկեղեցական կառույցների և ազգային ինքնության հետագա զարգացման վրա։ Վերնագրում գործածված «ի սրբոյն Գրիգորէ ցաւուրս իւր» ձևակերպումը մատնանշում է Սուրբ Գրիգորի ժամանակներից մինչև աշխատության շարադրանքում դիտարկվող ժամանակաշրջանը ներկայացնելու մտադրություն, իսկ «լուսաբանեալ» բառը հուշում է պատմական նյութի բացատրական կամ մեկնաբանական շարադրանք։ Հետևաբար, գիրքը կարող է անդրադառնալ ոչ միայն Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կյանքին ու գործունեությանը, այլև նրա ժամանակաշրջանի կրոնական և քաղաքական հանգամանքներին ու դրանց պատմական նշանակությանը։ XIX դարում Մխիթարյան միաբանությունը կարևոր դեր էր կատարում հայոց պատմության, եկեղեցական ժառանգության և հին մատենագրության ուսումնասիրության ու հրատարակման գործում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար տպարանում լույս տեսած նման աշխատությունները նպաստում էին պատմական և կրոնական գիտելիքների տարածմանը հայալեզու ընթերցողների շրջանում։ Այնուամենայնիվ, վերնագիրն ու մատենագիտական տվյալները բավարար չեն գրքի ճշգրիտ ժամանակագրական ընդգրկումը, օգտագործված աղբյուրները կամ հեղինակի պատմական մեկնաբանությունները հաստատելու համար․ այդ մանրամասները պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել բնագիրը։

1864 թվականին Վենետիկում՝ Սուրբ Ղազար տպարանում հրատարակված այս՝ 350 էջից բաղկացած աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմությանը։ Վերնագիրը ցույց է տալիս, որ գիրքը նպատակ ունի համառոտ և համակարգված կերպով ներկայացնելու հայոց պատմությունը՝ ընթերցողին ծանոթացնելով ժողովրդի պատմական անցյալին, պետական կազմավորումներին, քաղաքական իրադարձություններին և ազգային կյանքի զարգացմանը։ XIX դարում հայոց պատմության ուսումնասիրությունն ու տարածումը կարևոր նշանակություն ունեին ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդման, պատմական հիշողության պահպանման և կրթության զարգացման համար։ Այդ ժամանակաշրջանի պատմական աշխատությունները հաճախ նպատակ ունեին մեկտեղելու հայ ժողովրդի անցյալի մասին տեղեկությունները և դրանք հասանելի դարձնելու տարբեր կրթական ու հասարակական շրջանակների համար։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել հայագիտության զարգացման, պատմական աղբյուրների ուսումնասիրման, հայերեն գրքերի հրատարակման և ազգային մշակութային ժառանգության պահպանման գործում։ Միաբանության տպարանում լույս տեսած պատմագիտական գրքերը նպաստել են հայոց պատմության վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը և հայերեն գիտակրթական գրականության հարստացմանը։ Աշխատությունը կարող է ընդգրկել հայ ժողովրդի պատմության տարբեր ժամանակաշրջաններ՝ հնագույն շրջանից մինչև ավելի ուշ դարեր, անդրադառնալով հայկական պետականությունների ձևավորմանը, թագավորություններին, արտաքին հարաբերություններին, կրոնական ու մշակութային զարգացումներին և պատմական կարևոր իրադարձություններին։ Սակայն առանց գրքի բովանդակության ցանկի կամ ամբողջական բնագրի հնարավոր չէ հաստատել, թե որ ժամանակաշրջաններն են ներկայացված, ինչ պատմական աղբյուրներ են օգտագործված և ինչ սկզբունքով է շարադրված նյութը։ Գիրքը արժեքավոր է ուսումնասիրության համար՝ որպես XIX դարի հայերեն պատմագիտական հրատարակության օրինակ, որը կարող է տեղեկություններ տալ ժամանակի պատմական գիտելիքների ներկայացման, ազգային կրթական մտքի և հայ տպագրական մշակույթի զարգացման մասին։

1884 թվականին Վենետիկում՝ Սուրբ Ղազար տպարանում հրատարակված այս՝ 75 էջից բաղկացած աշխատությունն ըստ վերնագրի նվիրված է վրաց ժողովրդի պատմությանը։ Համառոտ ձևաչափը ենթադրում է, որ գիրքը նախատեսված է պատմական տեղեկությունները մատչելի և համառոտ ներկայացնելու համար՝ ընթերցողին ծանոթացնելով Վրաստանի անցյալին և պատմական զարգացման հիմնական փուլերին։ Վրաց ժողովրդի պատմությունը սերտորեն կապված է Հարավային Կովկասի քաղաքական, մշակութային և կրոնական պատմության հետ։ Դարերի ընթացքում Վրաստանի տարածքում ձևավորվել են տարբեր պետական կազմավորումներ, զարգացել են վրացական գրավոր մշակույթը, քրիստոնեական ավանդույթները և ինքնուրույն գրական ժառանգությունը։ Վրաստանի պատմության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցրել միասնական թագավորության ձևավորումը, միջնադարյան մշակութային վերելքը, հարևան պետությունների հետ հարաբերությունները և տարածաշրջանում տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխությունները։ Հայ և վրաց ժողովուրդների պատմական շփումները նույնպես նշանակալի են եղել՝ արտահայտվելով առևտրի, կրոնական կապերի, մշակութային փոխազդեցությունների և քաղաքական հարաբերությունների մեջ։ Սուրբ Ղազարի միաբանությունը կարևոր դեր է ունեցել հայագիտական ու պատմական գրականության հրատարակման գործում, իսկ Վենետիկը XIX դարում հայ տպագրության և մտավոր կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այնուամենայնիվ, միայն վերնագրի և մատենագիտական տվյալների հիման վրա հնարավոր չէ հաստատել, թե աշխատությունն ընդգրկում է Վրաստանի պատմության որ ժամանակաշրջանները, ինչ աղբյուրների վրա է հիմնված կամ արդյոք նախատեսված է եղել որպես դպրոցական դասագիրք։ Այդ հարցերը պարզելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել գրքի ամբողջական բնագիրը։