Պատրաստի նյութեր

Աշխատությունը նվիրված է մարդկային հույզերի և կրքերի ազդեցությանը մարդու առողջության ու օրգանիզմի բնականոն գործունեության վրա։ Այն ներկայացնում է հոգեկան և մարմնական վիճակների փոխկապակցվածության վերաբերյալ 19-րդ դարի բժշկական պատկերացումները՝ անդրադառնալով այն հարցին, թե ինչպես կարող են ուժեղ հուզական ապրումները, այդ թվում՝ վախը, բարկությունը, տխրությունը և ուրախությունը, անդրադառնալ մարդու ինքնազգացողության և առողջական վիճակի վրա։ Շարադրանքը նախատեսված է ընթերցողին առողջության պահպանման վերաբերյալ գիտելիքներ հաղորդելու և հոգեկան հավասարակշռության կարևորությունը բացատրելու համար։ Հրատարակությունը պատկանում է հայերեն բժշկական և հանրամատչելի գիտական գրականության այն շրջանակին, որի միջոցով 19-րդ դարում տարածվում էին մարդու օրգանիզմի, առողջապահության և հոգեկան ապրումների վերաբերյալ գիտելիքները։ Այն լույս է տեսել 1880 թվականին Թիֆլիսում՝ Համբարձում Էնֆիաճյանցի տպարանում, և բաղկացած է 35 էջից։ Գիրքը պատմական արժեք ունի հայ բժշկական գրականության, առողջապահական գիտելիքների տարածման և 19-րդ դարի հայերեն գիտական հրապարակումների ուսումնասիրության համար։

Գիրքը հայ և օտար ժողովուրդների առակների, խրատական պատմությունների ու իմաստալից զրույցների ժողովածու է, որը կազմել է Գաբրիել արքեպիսկոպոս Այվազովսկին։ Այն նպատակ ունի ընթերցողին ներկայացնել մարդկային բնավորության, վարքագծի և հասարակական կյանքի տարբեր կողմերը՝ կարճ պատմությունների ու դրանցում արտահայտված բարոյական մտքերի միջոցով։ Ժողովածուն ներառում է տարբեր ժողովուրդների բանավոր և գրավոր ավանդույթներից քաղված առակներ ու զրույցներ, այդ թվում՝ Խիկար Իմաստունի և Նասրեդին Խոջայի պատմությունները։ Նյութերը դասավորված են թեմատիկ խմբերով, որոնք անդրադառնում են ագահությանն ու առատաձեռնությանը, ազատությանն ու գերությանը, աշխատանքին ու ծուլությանը, առաքինությանն ու մոլություններին, արդարությանն ու անիրավությանը, բարեկամությանն ու թշնամությանը, իմաստությանն ու հիմարությանը, ճշմարտությանն ու ստությանը, համբերությանը, հպարտությանը, խոնարհությանը և մարդկային այլ հատկանիշների։ Հեղինակը տարբեր պատմությունների միջոցով ներկայացնում է կյանքի փորձից բխող խրատներ՝ խրախուսելով բարոյական դատողությունը, խոհեմությունը և մարդկային հարաբերությունների նկատմամբ ուշադիր վերաբերմունքը։ Հրատարակությունը լույս է տեսել 1874 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Արամյան տպարանում։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայ առակագրության, ժողովրդական բանահյուսության, համեմատական գրականության և 19-րդ դարի հայ կրթադաստիարակչական գրականության ուսումնասիրության համար։

Գիրքը աշխարհագրության ուսուցման համար նախատեսված հայերեն դասագիրք է, որը ներառում է բնական և քաղաքական աշխարհագրության հիմնական գիտելիքները։ Աշխատության նպատակն է սովորողներին ծանոթացնել Երկրի բնությանը, աշխարհագրական դիրքին, ցամաքներին ու ծովերին, լեռներին, գետերին, կլիմայական առանձնահատկություններին, ինչպես նաև տարբեր երկրների, պետությունների, բնակչության և բնակավայրերի վերաբերյալ տեղեկություններին։ Բնական աշխարհագրության բաժինը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Երկրի մակերևույթի, բնության բաղադրիչների և աշխարհագրական միջավայրի մասին, իսկ քաղաքական աշխարհագրությունը ներկայացնում է պետությունների տարածքային բաժանումը, սահմանները և աշխարհում դրանց տեղը։ Գիրքը կազմված է ուսումնական նպատակներով՝ աշխարհագրական գիտելիքները համակարգված և մատչելի ձևով փոխանցելու համար։ Այն արտացոլում է 19-րդ դարի հայ կրթական միջավայրում աշխարհագրության դասավանդման զարգացման միտումները և մայրենի լեզվով աշխարհագրական գիտելիքներ տարածելու կարևորությունը։ Հրատարակությունը լույս է տեսել 1873 թվականին Կոստանդնուպոլսում՝ Հովսեփ Գավաֆյանի տպարանում, և բաղկացած է 94 էջից։ Այն արժեքավոր է հայերեն աշխարհագրական ուսումնական գրականության, դպրոցական կրթության պատմության և 19-րդ դարի հայ մասնագիտական տերմինաբանության զարգացման ուսումնասիրության համար։

Գիրքը գյուղատնտեսության և հողամշակության հիմունքներին նվիրված ուսումնական ու գործնական աշխատություն է, որը նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնել երկրագործության հիմնական սկզբունքներին և գյուղատնտեսական աշխատանքների արդյունավետ կազմակերպման եղանակներին։ Այն անդրադառնում է հողի մշակմանը, ցանքի կազմակերպմանը, բույսերի աճեցմանը, հողային պայմանների նշանակությանը և գյուղատնտեսական գործունեության ընթացքում կիրառվող գործնական գիտելիքներին։ Աշխատությունը կարևորում է գյուղատնտեսության գիտական հիմքերի և գործնական փորձի համադրությունը՝ գյուղատնտեսական արտադրության բարելավման և հողօգտագործման վերաբերյալ գիտելիքների տարածման նպատակով։ Այն պատկանում է 19-րդ դարի հայերեն կիրառական ու բնագիտական գրականության այն շրջանակին, որի միջոցով ժամանակակից գիտելիքները հասանելի էին դառնում հայ ընթերցողին՝ մայրենի լեզվով։ Հրատարակությունը լույս է տեսել 1870 թվականին Վիեննայում՝ Մխիթարյան միաբանության տպարանում, և բաղկացած է 376 էջից։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայերեն գյուղատնտեսական գրականության պատմության, երկրագործության ուսուցման, կիրառական բնագիտության և 19-րդ դարի հայ կրթամշակութային կյանքի ուսումնասիրության համար։

Գիրքը գծագրության հիմունքներին նվիրված ուսումնական ձեռնարկ է, որը նախատեսված է սովորողներին տեխնիկական գծագրության սկզբնական գիտելիքներ հաղորդելու և նրանց գործնական կարողությունները զարգացնելու համար։ Աշխատությունը ներկայացնում է գծագրության ուսուցման կարևոր սկզբունքները՝ նպաստելով գծերի, երկրաչափական պատկերների, ձևերի և դրանց ճշգրիտ պատկերման եղանակների յուրացմանը։ Ձեռնարկը նախատեսված է կրթական նպատակների համար և արտացոլում է 19-րդ դարի հայ դպրոցներում գործնական ու տեխնիկական առարկաների դասավանդման զարգացման միտումները։ Այն կարևոր տեղ ունի հայերեն ուսումնական գրականության պատմության մեջ, քանի որ տեխնիկական գիտելիքները ներկայացնում է մայրենի լեզվով՝ նպաստելով մասնագիտական բառապաշարի ձևավորմանն ու տարածմանը։ Հրատարակությունը լույս է տեսել 1874 թվականին Վաղարշապատում՝ Սուրբ Էջմիածնի տպարանում, և բաղկացած է 72 էջից։ Այն արժեքավոր նյութ է հայ կրթական համակարգի պատմության, գծագրության դասավանդման մեթոդների, տեխնիկական կրթության և 19-րդ դարի հայերեն մասնագիտական գրականության ուսումնասիրության համար։

Գիրքը հայոց լեզվի քերականության ուսուցման համար նախատեսված համառոտ դասագիրք է, որի հեղինակը Մատաթիա Գարագաշյանն է՝ 19-րդ դարի հայ լեզվաբան, մանկավարժ և հասարակական գործիչ։ Այն ստեղծվել է հայերենի քերականական կանոնները սովորողներին մատչելի և համակարգված ձևով ներկայացնելու նպատակով։ Աշխատությունն ընդգրկում է լեզվի կառուցվածքի, բառերի փոփոխության, խոսքի մասերի և նախադասության կազմության վերաբերյալ հիմնական գիտելիքներ՝ ծառայելով որպես դպրոցական ուսուցման գործնական ձեռնարկ։ Հեղինակը կարևոր դեր է ունեցել հայ քերականագիտական մտքի զարգացման և հայերեն լեզվով կրթական գրականության ստեղծման գործում։ Նրա քերականական աշխատությունները լայնորեն կիրառվել են կրթական միջավայրում և ունեցել են բազմաթիվ վերահրատարակություններ։ Այս հրատարակությունը պատկանում է Կոստանդնուպոլսում 19-րդ դարի երկրորդ կեսին տարածված հայերեն դասագրքերի շարքին և արտացոլում է այդ ժամանակաշրջանի կրթական պահանջները, երբ մեծ ուշադրություն էր դարձվում մայրենի լեզվի ուսուցմանն ու քերականական գիտելիքների համակարգմանը։ Այն արժեքավոր աղբյուր է հայ լեզվաբանության պատմության, քերականության դասավանդման մեթոդների և 19-րդ դարի հայ կրթական մշակույթի ուսումնասիրության համար։

Գիրքը հայ մամուլի պատմության վաղ շրջանի ուսումնասիրություններից է, որը ներկայացնում է Ռուսաստանում և Կովկասում հայերեն պարբերական մամուլի ձևավորումն ու զարգացումը՝ առաջին հրատարակություններից մինչև հեղինակի ժամանակակից շրջանը։ Հեղինակը Նիկողայոս Տեր-Հարությունյանն է, որը հայտնի է Հարո անունով։ Աշխատությունը համարվում է հայ պարբերական մամուլի պատմության առաջին ծավալուն ուսումնասիրություններից մեկը։ Այն անդրադառնում է հայ մամուլի սկզբնավորման պատմությանը, տարբեր քաղաքներում լույս տեսած հայկական թերթերին ու պարբերականներին, դրանց հրատարակման պայմաններին և հասարակական ու մշակութային կյանքում ունեցած դերին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Ռուսաստանում և Կովկասում հայկական տպագրության ու լրագրության զարգացմանը, մամուլի միջոցով հայերեն գրավոր խոսքի տարածմանը և հասարակական մտքի ձևավորմանը։ Գիրքը կարևոր տեղեկություններ է պարունակում 19-րդ դարի հայ լրագրության պատմության, պարբերականների մատենագիտական նկարագրության և հայ մտավորական կյանքի վերաբերյալ։ Այն հրատարակվել է 1878 թվականին Թիֆլիսում՝ Մարտիրոսյանցի տպարանում, բաղկացած է 135 էջից և սկզբնապես կապված է ռուսական «Обзоръ» լրագրում տպագրված հոդվածի հայերեն բնագրի հետ։ Աշխատությունը արժեքավոր աղբյուր է հայ մամուլի պատմության, լրագրագիտության, գրքի պատմության և 19-րդ դարի Կովկասի հայ հասարակական ու մշակութային կյանքի ուսումնասիրության համար։

Հրատարակությունը հայատառ թուրքերենով գրված կրոնաբարոյական չափածո երկ է, որի տեքստը կազմված է պեյիթներից՝ երկտող բանաստեղծական միավորներից։ Ստեղծագործության մեջ ներկայացվում են Աստվածաշնչի Հին Կտակարանի երկու կարևոր պատմություններ՝ Աբրահամի կողմից որդու՝ Իսահակի զոհաբերության պատրաստակամության և Հակոբի որդի Հովսեփ Գեղեցիկի կյանքի ու փորձությունների մասին։ Այս պատմությունների միջոցով ընթերցողին փոխանցվում են հավատարմության, աստվածավախության, համբերության, առաքինության և բարոյական տոկունության գաղափարներ։ Չափածո շարադրանքը կրոնական պատմությունները մատչելի է դարձնում ընթերցողների համար՝ միաժամանակ ընդգծելով դրանց դաստիարակչական նշանակությունը։ Հայատառ թուրքերենով գրավոր մշակույթի այս նմուշը վկայում է Օսմանյան կայսրության հայ համայնքներում թուրքերեն խոսող ընթերցողների համար հայատառ գրականության ստեղծման և տարածման ավանդույթի մասին։ Այն կարևոր նյութ է հայատառ թուրքերեն գրականության, կրոնական չափածո ստեղծագործությունների, աստվածաշնչյան պատմությունների ժողովրդականացման և 19-րդ դարի Կոստանդնուպոլսի հրատարակչական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Գիրքը տպագրվել է Կոստանդնուպոլսում 1879 թվականին։

Գիրքը 19-րդ դարի հայերենով հրատարակված կրոնաբարոյական բնույթի թարգմանական աշխատություն է, որը լույս է տեսել 1861 թվականին։ Այն անգլիացի միսիոներ և հայերենագիտական աշխատությունների հեղինակ Գ. Բ. Ուայթինգի (G. B. Whiting) անվան հետ կապված հրատարակություն է։ Աշխատությունը ներկայացնում է «Ճրագ հոգւոյ» անունով հայտնի կրոնական երկի թարգմանությունը հայերենով՝ օսմաներենի միջոցով։ Հրատարակությունը պատկանում է այն ժամանակաշրջանի գրական ու կրոնական գործունեությանը, երբ հայերենով լույս էին տեսնում տարբեր լեզուներից թարգմանված հոգևոր նյութեր՝ ընթերցողներին քրիստոնեական ուսմունքի, հավատքի և բարոյական կյանքի վերաբերյալ գաղափարներ փոխանցելու նպատակով։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայերեն և օսմաներեն լեզուների փոխհարաբերությունների, թարգմանական գրականության զարգացման, ինչպես նաև 19-րդ դարի հայ համայնքներում կրոնական գրքերի տարածման պատմության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը փոքրածավալ հրատարակություն է՝ 32 էջ, տպագրված 1861 թվականին Մինասյանի տպարանում։ Հրատարակության ամբողջական բովանդակության վերաբերյալ տեղեկությունները սահմանափակ են, ուստի առանձին գլուխների կամ ուսմունքային դրույթների մասին ավելի մանրամասն պնդումներ անել հնարավոր չէ։

Գիրքը հայերեն ուղեգրական գրականության նմուշներից է, որը նկարագրում է Թավրիզից դեպի Նախիջևան կատարված ճանապարհորդությունը։ Այն հրատարակվել է 1876 թվականին Թիֆլիսում՝ Համբարձում Էնֆիաճյանցի և ընկերության տպարանում։ Հեղինակը Հ. Առաքելյանցն է, որի ուղեգրությունը կարևոր տեղեկություններ է հաղորդում 19-րդ դարի երկրորդ կեսի ճանապարհների, բնակավայրերի և տարածաշրջանի պատմաաշխարհագրական առանձնահատկությունների մասին։ Աշխատության մեջ ներկայացվող երթուղին հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Պարսկաստանի հյուսիսարևմտյան շրջանների և Նախիջևանի միջև եղած հաղորդակցության, ճանապարհորդական պայմանների ու այդ տարածքների բնակավայրերի մասին։ Նման ուղեգրությունները հաճախ ներառում են տեղագրական դիտարկումներ, բնակչության կենցաղին ու սովորույթներին վերաբերող տեղեկություններ, ինչպես նաև պատմական և մշակութային բնույթի նշումներ։ Հրատարակությունը արժեքավոր է հայ ուղեգրական գրականության, պատմական աշխարհագրության, տարածաշրջանային պատմության և 19-րդ դարի հայերեն տպագրության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը հայ բժիշկ և հասարակական գործիչ Բարունակ բեյ Ֆերուհխանի (1824–1868) ուղեգրական երկն է, որը հիմնված է 1847 թվականին Կոստանդնուպոլսից դեպի Բաղդադ կատարած ճանապարհորդության ընթացքում նրա դիտարկումների և գրառումների վրա։ Հեղինակը ճանապարհին անցնում է Փոքր Ասիայի և պատմական Հայաստանի տարբեր շրջաններով՝ ներկայացնելով իր այցելած բնակավայրերը, դրանց աշխարհագրական առանձնահատկությունները, բնակչության կենցաղը, սովորույթները և հասարակական կյանքը։ Գիրքը պարունակում է պատմական, տեղագրական և ազգագրական տեղեկություններ հայկական գավառների, գյուղերի ու քաղաքների, տեղի բնակչության զբաղմունքների, ավանդույթների և առօրյա կյանքի վերաբերյալ։ Հեղինակի դիտարկումները արժեքավոր են նաև 19-րդ դարի կեսերին Օսմանյան կայսրության արևելյան տարածքներում տիրող պայմանների և հայ բնակչության կյանքի ուսումնասիրության համար։ Որպես բժիշկ՝ Ֆերուհխանը հետաքրքրվում էր նաև մարդկանց կենսապայմաններով և առողջապահական հարցերով, իսկ նրա ուղեգրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այդ ժամանակաշրջանի ճանապարհորդական պայմանների ու տարածաշրջանի բնակավայրերի առանձնահատկությունների մասին։ Աշխատությունը հրատարակվել է հեղինակի մահից հետո՝ 1876 թվականին, Արմաշում՝ Չարխափան Սուրբ Աստվածածնի վանքի տպարանում, և բաղկացած է 260 էջից։ Այն կարևոր սկզբնաղբյուր է պատմական Հայաստանի աշխարհագրության, հայ ազգագրության, Օսմանյան կայսրության հայաբնակ շրջանների պատմության և 19-րդ դարի հայ ուղեգրական գրականության ուսումնասիրության համար։

Հրատարակությունը նվիրված է Սրբոց Վարդանանց տոնի առթիվ Երուսաղեմի Սրբոց Յակովբեանց վանքին կից Ժառանգավորաց վարժարանում կազմակերպված հանդիսավոր միջոցառմանը, որի ընթացքում տեղի է ունեցել աշակերտների պարգևաբաշխությունը։ Ճառը ներկայացնում է 19-րդ դարի հայ եկեղեցական կրթական կյանքի կարևոր ավանդույթներից մեկը՝ կրոնական տոնակատարության և կրթական հաստատության ուսումնական տարվա ձեռքբերումների ամփոփման համադրությունը։ Սրբոց Վարդանանց հիշատակը հայ եկեղեցական ու ազգային ավանդույթում կապված է քրիստոնեական հավատարմության, անձնազոհության, բարոյական տոկունության և հոգևոր արժեքների պահպանման գաղափարների հետ։ Հանդիսության ընթացքում արտասանված խոսքը, ըստ իր բնույթի և առիթի, առնչվում է կրթության դաստիարակչական նշանակությանը, աշակերտների գիտելիքների գնահատմանը, աշխատասիրության խրախուսմանը և եկեղեցական կրթության մեջ ազգային ու կրոնական ժառանգության փոխանցմանը։ Նյութը կարևոր աղբյուր է Երուսաղեմի հայոց պատրիարքության կրթական հաստատությունների պատմության, Սրբոց Յակովբեանց վանքի մշակութային գործունեության և 19-րդ դարի հայերեն հանդիսավոր ճառախոսության ուսումնասիրության համար։ Ճառի ամբողջական բովանդակության վերաբերյալ լրացուցիչ տվյալների բացակայության պատճառով դրա առանձին մտքերի կամ հեղինակի մասին հստակ պնդումներ անել հնարավոր չէ։

Աշխատությունը հայերենի, մասնավորապես գրաբարի քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրությանն ու ուսուցմանը նվիրված դասական լեզվաբանական աշխատություն է, որի հեղինակը Միքայել Չամչյանն է (1738–1823)՝ Մխիթարյան միաբանության նշանավոր գործիչ, պատմաբան, լեզվաբան և աստվածաբան։ Առաջին անգամ 1779 թվականին Վենետիկում հրատարակված այս աշխատությունը երկար ժամանակ ծառայել է որպես գրաբարի ուսուցման կարևոր դասագիրք և նշանակալի ազդեցություն ունեցել հայ քերականագիտական մտքի զարգացման վրա։ Այն համակարգված ձևով ներկայացնում է լեզվի քերականական կանոնները, խոսքի մասերը, բառերի կազմությունն ու փոփոխությունը, հոլովման և խոնարհման ձևերը, բառերի միջև քերականական համաձայնության սկզբունքները, ինչպես նաև գրավոր խոսքի կառուցման առանձնահատկությունները։ Հեղինակը ձգտում է նկարագրել հայերենի ներքին օրինաչափությունները և քերականական կանոնները ներկայացնել հայերեն լեզվական ավանդույթի հիման վրա՝ անդրադառնալով նաև նախորդ քերականագիտական աշխատությունների մոտեցումներին։ Գիրքը նպաստել է գրաբարի ուսուցման կազմակերպմանը, հայերեն քերականական տերմինաբանության զարգացմանը և լեզվի կառուցվածքի համակարգված ուսումնասիրությանը։ Աշխատությունը բազմիցս վերահրատարակվել է տարբեր ժամանակներում և տարբեր վայրերում, այդ թվում՝ Վենետիկում ու Մոսկվայում։ Այն կարևոր աղբյուր է գրաբարի պատմական քերականության, հայ լեզվաբանության զարգացման, հայ կրթական ավանդույթների և Մխիթարյան միաբանության գիտական ժառանգության ուսումնասիրության համար։

Գիրքը հայ աշխարհագրական բառարանագրության և տեղագրական ուսումնասիրությունների նշանակալի աշխատություններից է, որը կազմել է Մխիթարյան միաբանության անդամ, վարդապետ Սուքիաս Էփրիկյանը (1873–1952)։ Այն նվիրված է հայկական բնակավայրերի, պատմական գավառների, քաղաքների, գյուղերի, աշխարհագրական վայրերի և դրանց հետ կապված պատմամշակութային տեղեկությունների ներկայացմանը։ Բառարանային հոդվածներում տեղանունները ներկայացվում են նկարագրական տեղեկություններով, որոնք կարող են ընդգրկել բնակավայրերի աշխարհագրական դիրքը, պատմական անցյալը, բնակչության վերաբերյալ տվյալները, եկեղեցիները, վանքերը, հնավայրերն ու այլ հիշարժան վայրերը։ Աշխատության առաջին հատորը ներառում է Ա–Ը տառերով սկսվող տեղանունները և հարակից տեղեկությունները։ Հրատարակությունը հարուստ է նկարներով, լուսանկարներով, դիմանկարներով և աղյուսակներով, որոնք լրացնում են տեքստային նյութը և նպաստում պատմական ու աշխարհագրական տվյալների ընկալմանը։ Գիրքը լույս է տեսել Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում՝ Մխիթարյան միաբանության տպարանում. առաջին հրատարակությունը թվագրվում է 1902 թվականով, իսկ երկրորդ տպագրությունը՝ 1903 թվականով։ Այն կարևոր աղբյուր է Հայաստանի և պատմական հայկական բնակավայրերի տեղագրության, պատմական աշխարհագրության, հայագիտության, տեղանունների ուսումնասիրության և հայկական մշակութային ժառանգության հետազոտության համար։