Պատրաստի նյութեր

Պատմագիտական և ուսումնական բնույթի աշխատություն է, որը նպատակ ունի ընթերցողին ներկայացնելու մարդկության պատմական զարգացման ընդհանուր ընթացքը՝ հնագույն քաղաքակրթությունների ձևավորումից մինչև հետագա պատմական ժամանակաշրջաններ։ Երկի հիմնական գաղափարական ուղղվածությունը համաշխարհային պատմության իրադարձությունների, ժողովուրդների, պետությունների և քաղաքակրթությունների զարգացման համակարգված ներկայացումն է՝ բացահայտելով մարդկային հասարակության ձևավորման, քաղաքական կազմակերպման, մշակութային առաջընթացի և պատմական փոփոխությունների հիմնական օրինաչափությունները։ Համաշխարհային պատմության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու տարբեր ժողովուրդների և հասարակությունների անցած ուղին, նրանց միջև ձևավորված քաղաքական, տնտեսական, մշակութային ու կրոնական հարաբերությունները, ինչպես նաև այն իրադարձություններն ու գործընթացները, որոնք էական ազդեցություն են ունեցել մարդկության ընդհանուր պատմական ճակատագրի վրա։ Աշխատության բովանդակային շրջանակը ենթադրում է պատմական գիտելիքների ներկայացում ժամանակագրական և թեմատիկ հաջորդականությամբ՝ անդրադառնալով հին քաղաքակրթությունների առաջացմանը, առաջին պետական կազմավորումներին, հասարակական հարաբերությունների զարգացմանը, խոշոր կայսրությունների ձևավորմանն ու անկմանը, պատերազմներին, նվաճումներին, կրոնների տարածմանը և մշակութային փոխազդեցություններին։ Պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ են նաև քաղաքական կառավարման ձևերի փոփոխությունները, հասարակական կառուցվածքի վերափոխումները, գիտության և արվեստի զարգացումը, առևտրական կապերի ընդլայնումը և ժողովուրդների միջև փոխհարաբերությունների ձևավորումը։ Նման պատմագիտական շարադրանքը համաշխարհային անցյալը ներկայացնում է ոչ միայն որպես իրադարձությունների ու տարեթվերի հաջորդականություն, այլև որպես փոխկապակցված գործընթացների ամբողջություն, որտեղ յուրաքանչյուր քաղաքակրթություն և պատմական ժամանակաշրջան իր ներդրումն ունի մարդկության ընդհանուր մշակութային ժառանգության ձևավորման գործում։ Աշխատության կարևոր գաղափարական նշանակություններից է պատմական հիշողության և պատմական գիտակցության ձևավորումը։ Անցյալի իրադարձությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու հասարակությունների զարգացման պատճառահետևանքային կապերը, հասկանալու քաղաքական և սոցիալական փոփոխությունների նախադրյալները և գնահատելու մշակութային ժառանգության նշանակությունը ժամանակակից աշխարհի ձևավորման գործում։ Համաշխարհային պատմության ներկայացումը նաև նպաստում է ժողովուրդների պատմական փորձի համեմատական ընկալմանը՝ ցույց տալով, որ տարբեր հասարակություններ, ունենալով առանձնահատուկ զարգացման ուղիներ, միաժամանակ մասնակցել են մարդկության ընդհանուր քաղաքակրթական գործընթացին։ Գրական և մեթոդական տեսանկյունից այսպիսի ձեռնարկներին բնորոշ են տեղեկատվական շարադրանքը, պատմական փաստերի հաջորդական ներկայացումը, հիմնական իրադարձությունների առանձնացումը և պատմական նյութի ուսուցողական կազմակերպումը։ Դրանք կարևոր դեր են ունեցել պատմության՝ որպես գիտական և կրթական առարկայի տարածման, պատմական գիտելիքների համակարգման և սովորողների աշխարհայացքի ձևավորման գործում։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը նշանակալի է XIX դարի հայ կրթական մտքի զարգացման համատեքստում, երբ հայ մտավորականության շրջանում մեծանում էր հետաքրքրությունը աշխարհիկ գիտությունների, համընդհանուր պատմության, աշխարհագրության և հասարակագիտական առարկաների նկատմամբ։ Համաշխարհային պատմության ուսուցումը կարևոր պայման էր համարվում կրթված անհատի ձևավորման համար, քանի որ այն հայ ընթերցողին հնարավորություն էր տալիս ազգային պատմությունը դիտարկելու ավելի լայն՝ համաշխարհային պատմական զարգացումների շրջանակում։ Էջմիածնի հետ կապված այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև հայ եկեղեցական ու կրթական կենտրոնների գործունեության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ Մայր Աթոռը կարևոր դեր է ունեցել հայերեն գրավոր մշակույթի, ուսումնական գրականության և գիտելիքի տարածման գործում։ Այն արտացոլում է պատմական գիտելիքների տարածման և հայ ընթերցողին համաշխարհային քաղաքակրթությունների պատմությանը հաղորդակից դարձնելու ձգտումը։ Գիրքը կարևոր է հայ պատմագիտական մտքի, XIX դարի կրթական համակարգի, պատմության դասավանդման ավանդույթների և հայ գրքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, մանկավարժների, հայագետների, մշակութաբանների, ինչպես նաև համաշխարհային պատմությամբ և քաղաքակրթությունների զարգացման օրինաչափություններով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես պատմական գիտելիքի տարածման և կրթական մտածողության զարգացման կարևոր վկայություն։

Հռետորական արվեստին և հրապարակային խոսքի տեսությանը նվիրված ուսումնական աշխատություն է, որի հիմնական նպատակն է ներկայացնել ճարտասանության կամ ճառաբանության սկզբունքները, խոսքի կառուցման կանոնները և համոզիչ, տրամաբանական ու գեղարվեստականորեն մշակված արտահայտվելու հմտությունները։ Երկը վերաբերում է հռետորաբանությանը՝ որպես մտքի և խոսքի կազմակերպման համակարգված արվեստի, որի միջոցով մարդը կարողանում է իր գաղափարները հստակ ներկայացնել, հիմնավորել սեփական տեսակետները, ներգործել ունկնդրի վրա և արդյունավետ հաղորդակցվել հասարակական ու կրթական միջավայրում։ Աշխատության բովանդակային շրջանակը ներառում է ճարտասանության տեսական հիմքերը, ճառի կառուցվածքի և բաղադրիչների առանձնահատկությունները, մտքերի հաջորդական դասավորության, փաստարկման, լեզվական արտահայտչամիջոցների և խոսքի ոճական մշակման սկզբունքները։ Հռետորական արվեստի կարևորագույն խնդիրներից է խոսքի նպատակի ճիշտ սահմանումը, թեմայի բովանդակային բացահայտումը, համապատասխան փաստերի ու օրինակների ընտրությունը, ինչպես նաև ներկայացվող մտքերի տրամաբանական կապի ապահովումը։ Այս տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում խոսքի նախապատրաստումը, նյութի ուսումնասիրությունը, գաղափարների դասակարգումը, ներածության և եզրափակման կառուցումը, հիմնական դրույթների զարգացումը և ունկնդրի ուշադրությունը պահպանելու եղանակները։ Ճարտասանության ուսուցման մեջ կարևոր տեղ է հատկացվում նաև լեզվի ճշգրտությանը, խոսքի պարզությանը, արտահայտչականությանը, ոճական համապատասխանությանը և գեղարվեստական հնարքների նպատակային կիրառությանը։ Հռետորը պետք է կարողանա ոչ միայն ճիշտ ձևակերպել իր միտքը, այլև ընտրել տվյալ իրավիճակին, լսարանին և խոսքի նպատակին համապատասխան արտահայտման եղանակ։ Հետևաբար ճառաբանությունը դիտարկվում է որպես գիտելիքի, լեզվական կարողությունների, տրամաբանական մտածողության և անձնական հմտությունների համադրություն։ Աշխատության կրթական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ հռետորական պատրաստվածությունը կարևոր է ոչ միայն հրապարակային ելույթների, այլև գրավոր խոսքի, գիտական շարադրանքի, բանավեճի, ուսուցման և հասարակական հաղորդակցության համար։ Հռետորաբանության ավանդական համակարգում առանձնահատուկ տեղ ունեն խոսքի համոզչության երեք հիմնական բաղադրիչները՝ տրամաբանական հիմնավորումը, հուզական ներգործությունը և խոսողի հեղինակությունն ու բարոյական վստահելիությունը։ Այս սկզբունքների կիրառումը հնարավորություն է տալիս ձևավորելու ամբողջական խոսք, որտեղ բովանդակությունը, լեզուն և արտահայտման ձևը ծառայում են մեկ ընդհանուր նպատակին։ Գրականագիտական և լեզվաբանական տեսանկյունից աշխատությունը կարևոր է ճարտասանական ոճի, խոսքի կառուցվածքի, լեզվական միջոցների, փաստարկման ձևերի և բանավոր ու գրավոր խոսքի մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Այն առնչվում է նաև դասական հռետորաբանության այն ավանդույթին, որը ձևավորվել է անտիկ աշխարհում և հետագա դարերում զարգացել եվրոպական ու արևելյան կրթական համակարգերում՝ դառնալով ընդհանուր կրթության կարևոր բաղադրիչ։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունն առանձնահատուկ տեղ ունի XIX դարի հայ կրթական մտքի և ազգային լուսավորական շարժման ուսումնասիրության մեջ։ Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը հայ մտավոր և կրթական կյանքի նշանակալի կենտրոններից էր, որտեղ կարևորվում էին լեզուների, գրականության, պատմության, փիլիսոփայության և բանասիրության ուսուցումը։ Հռետորաբանության դասավանդումը կարևոր նշանակություն ուներ ճեմարանի կրթական համակարգում, քանի որ նպաստում էր սովորողների ինքնուրույն մտածողության, բանավոր խոսքի, գրավոր շարադրանքի և հասարակական հաղորդակցության կարողությունների զարգացմանը։ Այս հրատարակությունը վկայում է հայ կրթական միջավայրում դասական ճարտասանության գիտելիքների համակարգման, ուսուցման և տարածման ձգտման մասին։ Այն կարևոր նյութ է հայ մանկավարժության, գրականագիտության, լեզվաբանության, հռետորաբանության պատմության և XIX դարի հայ կրթական հաստատությունների գործունեության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը արժեքավոր է ուսուցիչների, դասախոսների, գրականագետների, լեզվաբանների, պատմաբանների և հրապարակային խոսքի մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես խոսքի արվեստի տեսական հիմքերը և կրթական նշանակությունը ներկայացնող աշխատություն։

Կրոնական և հասարակական նշանակություն ունեցող փաստաթուղթ է, որը կապված է XIX դարի սկզբին Ռուսաստանում ձևավորված աստվածաշնչյան տարածման և քրիստոնեական լուսավորության շարժման հետ։ Հրատարակության բովանդակային առանցքը Ռուսական Աստվածաշնչյան ընկերության խորհրդի կողմից ուղղված հրավերն է, որի միջոցով ներկայացվում է ընկերության գործունեությանը, նպատակներին և աստվածաշնչյան գրականության տարածման գործին մասնակցելու գաղափարը։ Ռուսական Աստվածաշնչյան ընկերությունը կարևոր դեր է ունեցել Սուրբ Գրքի մատչելիության ընդլայնման, տարբեր ժողովուրդների լեզուներով աստվածաշնչյան գրականության հրատարակման և քրիստոնեական կրթության տարածման գործում։ Նրա գործունեությունը հիմնված էր այն համոզման վրա, որ Աստվածաշնչի ընթերցանությունը պետք է հասանելի լինի հասարակության հնարավորինս լայն շրջանակներին՝ անկախ նրանց լեզվական և սոցիալական պատկանելությունից։ Այս ուղղությունը հատկապես կարևոր էր բազմազգ Ռուսական կայսրության պայմաններում, որտեղ տարբեր ժողովուրդների կրոնական և լեզվական առանձնահատկությունները պահանջում էին Սուրբ Գրքի տարածման կազմակերպված ու բազմալեզու մոտեցում։ Փաստաթուղթը հետաքրքրություն է ներկայացնում որպես կրոնական համագործակցության և կազմակերպական գործունեության հրավեր, որի միջոցով կարելի է պատկերացում կազմել աստվածաշնչյան ընկերությունների աշխատանքի սկզբունքների, հասարակական ներգրավվածության և հոգևոր լուսավորության տարածման մեխանիզմների մասին։ Դրա գաղափարական հիմքում ընկած են քրիստոնեական հավատքի տարածման, աստվածաշնչյան գիտելիքի փոխանցման, կրոնական կրթության խթանման և տարբեր համայնքների միջև հոգևոր համագործակցության արժեքները։ Հատուկ նշանակություն ունի հայ եկեղեցական և մշակութային միջավայրի հետ այս նախաձեռնության առնչությունը։ Հայերեն Աստվածաշնչի պատմությունը, թարգմանական ավանդույթը և հայ ժողովրդի գրավոր մշակույթի զարգացումը սերտորեն կապված են Սուրբ Գրքի պահպանման, ընդօրինակման, մեկնաբանության և տպագրության հետ։ Աստվածաշնչյան ընկերությունների գործունեությունը նոր հնարավորություններ էր ստեղծում նաև հայերեն կրոնական գրականության տարածման և հայ համայնքների մասնակցության համար։ Հրատարակության՝ Աստրախանում տարածված լինելը կարևոր է Ռուսական կայսրության հայաբնակ կենտրոնների պատմության տեսանկյունից։ Աստրախանը հայ առևտրական, հոգևոր և մշակութային կյանքի նշանակալի օջախներից էր, որտեղ ձևավորվել էին ազգային համայնքային կառույցներ, եկեղեցական հաստատություններ և գրավոր մշակույթի զարգացման համար նպաստավոր պայմաններ։ Այս համատեքստում փաստաթուղթը վկայում է հայ համայնքի և ռուսական կրոնական-լուսավորական կազմակերպությունների հնարավոր առնչությունների, ինչպես նաև ազգային ու համընդհանուր քրիստոնեական նախաձեռնությունների փոխգործակցության մասին։ Գրական-փաստաթղթային առումով այն պատկանում է պաշտոնական հրավերների և կրոնական կազմակերպությունների հրապարակային գրագրության ժանրին, որի առանձնահատկություններն են նպատակային շարադրանքը, կազմակերպական բովանդակությունը, դիմումի հանդիսավոր բնույթը և հասարակական մասնակցության խրախուսումը։ Պատմական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն կրոնական նախաձեռնության բովանդակությամբ, այլև XIX դարի առաջին կեսի հայ գրահրատարակչական կյանքի աշխարհագրության ընդլայնման և հայ համայնքների միջազգային մշակութային կապերի ուսումնասիրման հնարավորությամբ։ Հրատարակությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է Ռուսական կայսրության աստվածաշնչյան շարժման, հայ համայնքների հասարակական կյանքի, կրոնական համագործակցության, հայ-ռուսական մշակութային հարաբերությունների և XIX դարի կրոնական լուսավորության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, աստվածաբանների, հայագետների, մատենագետների և հայ սփյուռքի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես քրիստոնեական գրականության տարածման և տարբեր ժողովուրդների հոգևոր համագործակցության պատմական վկայություն։

Քրիստոնեական հոգևոր գրականության խորհրդածական և խրատական ավանդույթին պատկանող ստեղծագործություն է, որի գաղափարական հիմքում ընկած է Հիսուս Քրիստոսի և հավատացյալ մարդու հոգու միջև հոգևոր երկխոսության պատկերումը։ Երկի կենտրոնական թեման մարդու հոգևոր կյանքի, հավատքի ամրապնդման, աստվածային սիրո գիտակցման և փրկության ճանապարհին հոգու ներքին վերափոխման խնդիրն է։ Ստեղծագործության մեջ Քրիստոսի ձայնը խորհրդանշում է աստվածային ճշմարտությունը, առաջնորդությունը, ողորմությունն ու փրկարար պատգամը, իսկ հավատացյալ հոգու ձայնը մարմնավորում է մարդու ներքին ապրումները, հոգևոր որոնումները, կասկածները, զղջումը, աղոթական ձգտումները և Աստծուն մոտենալու ցանկությունը։ Այս երկխոսական կառուցվածքը քրիստոնեական խորհրդածական գրականության կարևոր արտահայտչամիջոցներից է, որի միջոցով բացահայտվում են մարդու և Աստծո հարաբերությունների տարբեր կողմերը։ Քրիստոսի խոսքը հոգևոր առաջնորդության և մխիթարության աղբյուր է, որը հավատացյալին հրավիրում է հեռանալ մեղավոր ընթացքից, ճանաչել սեփական թուլությունները, ապավինել աստվածային ողորմությանը և ընտրել առաքինի կյանքի ուղին։ Հավատացյալ հոգու պատասխանը, իր հերթին, արտահայտում է մարդկային բնության խոցելիությունը, մեղավորության գիտակցումը, ապաշխարության անհրաժեշտությունը և աստվածային սիրո հանդեպ անվերապահ վստահությունը։ Ստեղծագործության գաղափարական առանցքում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում քրիստոնեական բարոյագիտության հիմնարար արժեքները՝ խոնարհությունը, հավատարմությունը, սերը, ներողամտությունը, հնազանդությունը, հոգևոր մաքրությունը և մերձավորի հանդեպ կարեկցանքը։ Կարևորվում է այն միտքը, որ մարդու հոգևոր կատարելագործումը հնարավոր է ոչ միայն արտաքին բարեպաշտության, այլև ներքին աշխարհի գիտակցված վերափոխման, խղճի մաքրության և աստվածային կամքին հետևելու միջոցով։ Հոգու և Քրիստոսի երկխոսությունը հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու նաև քրիստոնեական մարդաբանության կարևոր հարցադրումները՝ մարդու մեղավոր բնությունը, ազատ կամքը, բարոյական ընտրությունը, աստվածային շնորհի անհրաժեշտությունը և փրկության հնարավորությունը։ Գրական առումով երկը կապված է միջնադարյան քրիստոնեական խորհրդածական ու երկխոսական գրականության ավանդույթի հետ, որտեղ հոգևոր գաղափարները ներկայացվում են անձնական ապրումների, աղոթական խոսքի և բարոյական խորհրդածությունների միջոցով։ Այսպիսի ստեղծագործություններին բնորոշ են հանդիսավոր ու ներգործուն շարադրանքը, դիմումների և պատասխանների կիրառությունը, հոգևոր հակադրությունները, խորհրդանշական պատկերները և աստվածաշնչյան գաղափարների վերաիմաստավորումը։ Երկխոսության ձևը ստեղծագործությանը հաղորդում է անմիջականություն՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով իրեն նույնացնել հավատացյալ հոգու հետ և սեփական ներաշխարհում վերապրել ներկայացվող հոգևոր հարցադրումները։ Պատմամշակութային տեսանկյունից գիրքը կարևոր տեղ ունի հայ կրոնական գրականության և թարգմանական հոգևոր ժառանգության ուսումնասիրության համատեքստում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյան միաբանությունը XIX դարում հայ գրավոր մշակույթի, կրոնական գրականության, թարգմանության և գիտական հրատարակչության կարևորագույն կենտրոններից էր։ Միաբանության տպագրական գործունեությունը մեծապես նպաստել է եվրոպական քրիստոնեական գրականության և հոգևոր մտքի տարածմանը հայերենով, ինչպես նաև հայ ընթերցողի հաղորդակցությանը համաքրիստոնեական մշակութային ժառանգության հետ։ Այս հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ կրոնական գրականության զարգացման, հոգևոր երկխոսության գրական ձևի, քրիստոնեական բարոյագիտության և Մխիթարյանների մատենագիտական գործունեության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է աստվածաբանների, հայագետների, գրականագետների, կրոնական մտքի պատմությամբ հետաքրքրվողների և այն ընթերցողների համար, ովքեր ցանկանում են խորանալ մարդու հոգևոր ինքնաճանաչման, հավատքի, ապաշխարության և աստվածային սիրո քրիստոնեական ընկալման մեջ։

Հայ հոգևոր երաժշտության և եկեղեցական երգարվեստի կարևորագույն ժողովածուներից է, որը նվիրված է Հայ առաքելական եկեղեցու շարականային հարուստ ժառանգությանը և դրա երաժշտական կատարման ավանդույթին։ Շարականը հայ եկեղեցական պաշտամունքի անբաժանելի բաղադրիչներից է, որի միջոցով արտահայտվում են քրիստոնեական հավատի հիմնադրույթները, աստվածաբանական գաղափարները, սրբերի հիշատակության խորհուրդը և եկեղեցական տոների հոգևոր բովանդակությունը։ Այս ժողովածուն պատկանում է այն երաժշտածիսական գրքերի շարքին, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն ոչ միայն հոգևոր երգերի պահպանման, այլև դրանց ճիշտ կատարման, ձայնեղանակային կազմակերպման և եկեղեցական երաժշտական ավանդույթի շարունակականության ապահովման համար։ Բովանդակային առումով նման ժողովածուների հիմքը կազմում են հայ շարականային երգարվեստի տարբեր տեսակների հոգևոր երգերը, որոնք կապված են եկեղեցական տարվա տոների, պահոց շրջանների, սրբերի հիշատակությունների և պաշտամունքային արարողությունների հետ։ Դրանցում միահյուսվում են աստվածաշնչյան թեմաները, քրիստոնեական վարդապետության գաղափարները, փրկագործական իրադարձությունների մեկնաբանությունները և սրբերի հոգևոր կյանքի գովերգումը։ Շարականների միջոցով արտահայտվում են Աստծո փառաբանությունը, Քրիստոսի մարդեղության, չարչարանքների և Հարության խորհուրդները, Աստվածամոր մեծարումը, սրբերի բարեխոսական նշանակությունը, ինչպես նաև հավատքի, ապաշխարության, սիրո և հոգևոր կատարելագործման գաղափարները։ «Ձայնքաղ» բնորոշումը մատնանշում է եկեղեցական երգերի ձայնեղանակային և երաժշտական կազմակերպման կարևորությունը։ Հայ հոգևոր երաժշտության համակարգում ձայնեղանակները ձևավորում են երգեցողության ավանդական կառուցվածքը՝ պայմանավորելով մեղեդու ընթացքը, արտահայտչականությունը և ծիսական կիրառությունը։ Այսպիսի գրքերը կարևոր գործնական նշանակություն են ունեցել հոգևորականների, դպիրների և եկեղեցական երգեցողությամբ զբաղվող անձանց համար՝ նպաստելով երգերի երաժշտական ավանդության պահպանմանը և միասնական կատարման սկզբունքների ամրապնդմանը։ Գրական և երաժշտագիտական տեսանկյունից ժողովածուն արժեքավոր նյութ է հայ միջնադարյան շարականագրության, հոգևոր պոեզիայի, երաժշտական մտածողության և հայերեն եկեղեցական տեքստերի ուսումնասիրության համար։ Շարականների լեզուն առանձնանում է հանդիսավորությամբ, պատկերավորությամբ, աստվածաշնչյան խորհրդանշանների առատությամբ և հոգևոր ապրումների արտահայտման բարձր գեղարվեստականությամբ։ Դրանց բանաստեղծական կառուցվածքը սերտորեն կապված է երաժշտական ձևի հետ, ինչի շնորհիվ խոսքն ու մեղեդին կազմում են միասնական գեղարվեստական և ծիսական ամբողջություն։ Հայ շարականային արվեստը դարերի ընթացքում դարձել է ազգային հոգևոր մշակույթի ինքնատիպ դրսևորում՝ պահպանելով ինչպես վաղ քրիստոնեական ավանդության, այնպես էլ հայ բանաստեղծական ու երաժշտական ստեղծագործական մտքի առանձնահատկությունները։ Պատմամշակութային առումով այս հրատարակությունը նշանակալի տեղ ունի հայ տպագրության և եկեղեցական երաժշտության պատմության մեջ։ Կոստանդնուպոլիսը XIX դարում հայ գրահրատարակչության կարևորագույն կենտրոններից էր, որտեղ գործունեություն էին ծավալում հայ տպագրիչներ, կրթական գործիչներ և մտավորականներ։ Պողոս Արապյան Ապուչեխցու տպարանում իրականացված հրատարակությունը վկայում է հայ եկեղեցական երաժշտության գրավոր ավանդույթը պահպանելու, համակարգելու և տարածելու ուղղությամբ իրականացվող աշխատանքի մասին։ Այն նաև արտացոլում է հայկական սփյուռքի խոշոր մշակութային կենտրոններում ազգային հոգևոր ժառանգության նկատմամբ ցուցաբերված շարունակական հետաքրքրությունը։ Գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուր է հայ երաժշտագիտության, շարականագիտության, հայ եկեղեցու ծիսագիտության, գրաբարի, միջնադարյան հայ պոեզիայի և հայ տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն առանձնահատուկ արժեք ունի նաև եկեղեցական երաժիշտների, խմբավարների, երաժշտագետների, աստվածաբանների և հոգևոր երգեցողության ավանդույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ հնարավորություն ընձեռելով ծանոթանալու հայ շարականային արվեստի կառուցվածքին, բովանդակությանը և կատարողական ժառանգությանը։

Հոգևոր, բարոյագիտական և խրատական բովանդակությամբ ժողովածու է, որը միավորում է երկու առանձին երկ՝ նվիրված մարդու երջանկության որոնմանը, առաքինի կյանքի սկզբունքներին և երկրային գոյությունից դեպի հոգևոր կատարելություն տանող ճանապարհին։ Գրքի առաջին մասը՝ Ամբրոս Սերլիի հեղինակած երկը, իր գաղափարական ուղղվածությամբ անդրադառնում է երջանկության հասկացությանը՝ այն դիտարկելով ոչ միայն որպես մարդկային ցանկությունների իրականացման կամ նյութական բարեկեցության արդյունք, այլև որպես ներքին խաղաղության, բարոյական կատարելության, հոգևոր հավասարակշռության և ճիշտ կենսակերպի հետևանք։ Այս մոտեցման շրջանակում կարևորվում են մարդու բնավորության ձևավորումը, բանականության և խղճի առաջնորդությամբ ապրելը, կրոնական արժեքներին հավատարիմ մնալը և սեփական վարքի նկատմամբ պատասխանատվություն ստանձնելը։ Երջանկության հասնելու ճանապարհը ներկայացվում է որպես գիտակցված բարոյական ընտրությունների և ինքնակատարելագործման շարունակական ընթացք, որի ընթացքում մարդը պետք է կարողանա տարբերել անցողիկ հաճույքները իրական հոգևոր բարիքներից։ Երկրորդ մասը՝ անհայտ հեղինակի հեղինակած «Երկնային շավիղը», լրացնում և գաղափարապես շարունակում է այս ուղղությունը՝ ուշադրությունը կենտրոնացնելով մարդու հոգևոր կյանքի, քրիստոնեական հավատքի, առաքինությունների և հավիտենական կյանքի ձգտման վրա։ Երկնային ճանապարհի գաղափարը խորհրդանշում է երկրային կյանքի ընթացքում հոգևոր արժեքներով առաջնորդվելու, մեղավոր հակումներից հեռանալու, բարեպաշտության, խոնարհության, սիրո և ողորմածության միջոցով ներքին մաքրության հասնելու ընթացքը։ Այս առումով ժողովածուի երկու մասերը միավորվում են ընդհանուր գաղափարական առանցքով՝ մարդու երջանկությունը կապելով նրա բարոյական և հոգևոր զարգացման հետ։ Գրքի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ երջանկության աշխարհիկ ընկալումը և քրիստոնեական հոգևոր կատարելության գաղափարը ներկայացվում են փոխլրացնող տեսանկյուններից։ Մարդու անձնական բարեկեցությունը դիտարկվում է որպես ներքին կարգավորվածության, առաքինի վարքի և բարձրագույն արժեքների գիտակցման արդյունք, իսկ հոգևոր կյանքը՝ որպես այն հիմքը, որի վրա կառուցվում է իսկական և կայուն երջանկությունը։ Գրական առումով ժողովածուն պատկանում է եվրոպական և քրիստոնեական բարոյախոսական գրականության այն ավանդույթին, որտեղ փիլիսոփայական դատողությունները, կրոնական պատկերացումները և գործնական խրատները միավորվում են ընթերցողի աշխարհայացքի ու վարքի վրա ներգործելու նպատակով։ Նման երկերին բնորոշ են ուսուցողական շարադրանքը, բարոյական հակադրությունները, առաքինության և մոլորության համեմատությունը, ինչպես նաև մարդու կյանքի իմաստի և հոգևոր պարտականությունների շուրջ խորհրդածությունները։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը հետաքրքրական է XIX դարի հայ տպագրական և լուսավորական գործունեության համատեքստում։ Կալկաթայի հայ համայնքը կարևոր դեր է ունեցել հայ կրթական, գրական և տպագրական կյանքի զարգացման գործում՝ նպաստելով հայերեն գրականության տարածմանը Հայաստանի սահմաններից դուրս։ «Ազգասեր Արարատյան» տպարանում լույս տեսած այս ժողովածուն արտահայտում է սփյուռքահայ մշակութային միջավայրում բարոյական և հոգևոր դաստիարակության գրականության նկատմամբ ցուցաբերված հետաքրքրությունը։ Այն նաև վկայում է հայ ընթերցողին համամարդկային բարոյագիտական ու քրիստոնեական գաղափարներ փոխանցելու և ազգային լեզվով հոգևոր-խրատական գրականության մատչելիությունն ապահովելու ձգտման մասին։ Ժողովածուն կարևոր է հայ թարգմանական գրականության, XIX դարի բարոյախոսական մտածողության, քրիստոնեական դաստիարակության և Կալկաթայի հայ գաղթօջախի մշակութային պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր ընթերցանության նյութ է երջանկության փիլիսոփայական ընկալմամբ, մարդու հոգևոր ինքնակատարելագործմամբ, քրիստոնեական բարոյագիտությամբ և առաքինի կյանքի սկզբունքներով հետաքրքրվողների համար՝ խրախուսելով ինքնաքննությունը, բարոյական պատասխանատվությունը և ներքին խաղաղության որոնումը։

Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական և աստվածաշնչյան գրականության կարևորագույն գրքերից է, որը նախատեսված է եկեղեցական արարողությունների ընթացքում սուրբգրային ընթերցումների կատարման համար։ Այն հայ եկեղեցական մատենագրության այն հիմնարար ժողովածուներից է, որոնց միջոցով պահպանվել, համակարգվել և սերունդներին է փոխանցվել քրիստոնեական պաշտամունքի, աստվածաշնչյան մեկնության և եկեղեցական տարվա տոնական հիշատակությունների հարուստ ավանդույթը։ Գրքի հիմնական բովանդակությունը կազմում են Հին և Նոր Կտակարաններից ընտրված ընթերցվածքներ, որոնք դասավորված են եկեղեցական օրացույցի, տոների, պահոց օրերի, սրբերի հիշատակությունների և ծիսական առանձնահատուկ առիթների համապատասխան։ Դրանց ընտրությունն ու հաջորդականությունը պայմանավորված են եկեղեցական տարվա կառուցվածքով և յուրաքանչյուր տոնի կամ հիշատակության աստվածաբանական խորհրդով։ Սուրբգրային հատվածները ներկայացված են այնպիսի ծիսական համակարգով, որը հնարավորություն է տալիս հավատացյալ համայնքին տարվա տարբեր ժամանակահատվածներում հաղորդակցվելու աստվածաշնչյան պատգամներին և դրանց միջոցով վերապրելու քրիստոնեական հավատի կարևորագույն իրադարձությունները։ Ժողովածուում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Քրիստոսի ծննդյան, Աստվածահայտնության, Մեծ պահքի, Ավագ շաբաթվա, Հարության, Համբարձման, Հոգեգալստյան և եկեղեցական այլ տոների հետ կապված ընթերցումները։ Կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև մարգարեական, ավետարանական և առաքելական հատվածները, որոնց միջոցով բացահայտվում են փրկագործության պատմությունը, քրիստոնեական վարդապետության հիմնական դրույթները, Աստծո և մարդու հարաբերությունները, հավատքի, ապաշխարության, սիրո, ողորմության ու հոգևոր կատարելագործման գաղափարները։ Ծիսական տեսանկյունից գիրքը կարևոր դեր ունի հայ եկեղեցու պաշտամունքային կյանքի կազմակերպման գործում, քանի որ ապահովում է սուրբգրային ընթերցումների կանոնավորությունն ու համապատասխանությունը եկեղեցական օրացույցին։ Այն նաև արտացոլում է հայ եկեղեցու ինքնուրույն ծիսական ավանդույթը, որի ձևավորման ընթացքում աստվածաշնչյան նյութը ենթարկվել է ընտրության, համակարգման և որոշակի կարգավորման՝ համապատասխանեցվելով հայ եկեղեցական տարվա առանձնահատկություններին։ Գրական և լեզվական առումով ժողովածուն արժեքավոր է հայերեն Աստվածաշնչի տեքստային ավանդույթի, գրաբարյան լեզվի, սուրբգրային թարգմանության և եկեղեցական ընթերցման ոճի ուսումնասիրության համար։ Դրանում պահպանված լեզվական ձևերը, բառապաշարը, շարահյուսական կառուցվածքներն ու աստվածաշնչյան արտահայտությունները կարևոր նյութ են հայ գրական լեզվի պատմության, թարգմանական գրականության և հայ միջնադարյան մատենագրության հետազոտության համար։ Պատմամշակութային առումով այս գիրքն ունի բացառիկ նշանակություն, քանի որ հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային կյանքում եկեղեցական ընթերցումները դարեր շարունակ եղել են ոչ միայն կրոնական պաշտամունքի, այլև կրթության, գրագիտության, լեզվական ավանդույթի պահպանման և ազգային ինքնության ամրապնդման կարևոր միջոց։ Այն նպաստել է աստվածաշնչյան գիտելիքների տարածմանը, քրիստոնեական արժեքների փոխանցմանը և եկեղեցական համայնքների հոգևոր միասնության պահպանմանը։ Էջմիածնում իրականացված հրատարակությունը հատկապես կարևոր է հայ գրատպության և Մայր Աթոռի մատենագիտական գործունեության պատմության տեսանկյունից։ Այն վկայում է Էջմիածնի՝ որպես հայ հոգևոր կյանքի և գրավոր մշակույթի կենտրոնի դերի մասին, որտեղ մեծ նշանակություն է տրվել եկեղեցական գրքերի հրատարակմանը, ծիսական ավանդության պահպանմանը և հոգևոր ժառանգության մատչելիության ապահովմանը։ Գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուր է հայ եկեղեցու ծիսագիտության, աստվածաշնչագիտության, հայագիտության, գրաբարի, ձեռագրագիտության և գրատպության պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է նաև հոգևորականների, աստվածաբանների, պատմաբանների, լեզվաբանների և հայ միջնադարյան մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայ եկեղեցական ավանդության և աստվածաշնչյան ժառանգության պահպանման ու շարունակականության կարևոր վկայություն։

Կրոնափիլիսոփայական, բարոյագիտական և մանկավարժական բովանդակություն ունեցող աշխատություն է, որը նվիրված է մարդու համակողմանի կրթության և դաստիարակության հիմնարար խնդիրներին՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով կրոնական գիտակցության, մտավոր զարգացման և բարոյական կատարելագործման փոխկապակցվածությանը։ Ստեղծագործության գաղափարական առանցքում այն համոզումն է, որ մարդու իրական կրթվածությունը չի սահմանափակվում միայն գիտելիքների ձեռքբերմամբ կամ մտավոր կարողությունների զարգացմամբ, այլ ենթադրում է նաև հոգևոր հասունություն, բարոյական սկզբունքների գիտակցում և հասարակական պատասխանատվության ձևավորում։ Այս տեսանկյունից մարդու կրթությունը դիտարկվում է որպես ամբողջական գործընթաց, որի երեք հիմնական բաղադրիչները՝ կրոնական, մտավոր և բարոյական դաստիարակությունը, փոխլրացնում և ամրապնդում են միմյանց։ Կրոնական կրթության խնդիրը ներկայացվում է մարդու հոգևոր կյանքի, հավատքի, խղճի և բարոյական կողմնորոշումների ձևավորման համատեքստում։ Այն կարևոր է ոչ միայն կրոնական գիտելիքների փոխանցման, այլև մարդու ներքին աշխարհի կարգավորման, կյանքի իմաստի գիտակցման և բարձրագույն արժեքների նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի զարգացման համար։ Մտավոր կրթությունը ենթադրում է գիտելիքի ձեռքբերում, բանականության զարգացում, դատողության կարողության կատարելագործում և իրականության գիտակցված ընկալում։ Այս մոտեցման շրջանակում կրթությունը հանդես է գալիս որպես անհատի ինքնուրույն մտածողության, աշխարհայացքի ընդլայնման և հասարակական առաջընթացին մասնակցելու կարևոր պայման։ Բարոյական կրթությունը, իր հերթին, ուղղված է մարդու բնավորության ձևավորմանը, առաքինությունների զարգացմանը, ազնվության, արդարության, պարտքի գիտակցության, չափավորության և մերձավորի նկատմամբ հարգանքի ամրապնդմանը։ Աշխատության ընդհանուր գաղափարական ուղղվածությունը թույլ է տալիս այն դիտարկել որպես մարդու անհատական կատարելագործման և հասարակության բարոյական առողջացման միջև կապը բացահայտող մտավոր երկ։ Այստեղ կրթությունը ստանում է ոչ միայն անձնական, այլև հասարակական նշանակություն, քանի որ գիտակից, բարոյապես հասուն և հոգևոր արժեքներով առաջնորդվող անհատը դիտարկվում է որպես ընտանիքի, համայնքի և ամբողջ հասարակության զարգացման կարևորագույն նախապայման։ Գրական և հռետորական առումով երկը պատկանում է ուսուցողական-խրատական ճառախոսության ավանդույթին, որտեղ գաղափարների ներկայացումը միտված է ընթերցողի համոզմունքների ձևավորմանը, ինքնաքննության խթանմանը և գործնական բարոյական հետևությունների հանգելուն։ Նման երկերին բնորոշ են տրամաբանական դատողությունները, գաղափարների հաջորդական զարգացումը, դաստիարակչական շեշտադրումները և համոզիչ խոսքի միջոցով հասարակական գիտակցության վրա ներգործելու ձգտումը։ Ստեղծագործությունը կարևոր տեղ ունի XIX դարի հայ լուսավորական մտքի ուսումնասիրության համատեքստում, երբ կրթության, գիտության, կրոնի և բարոյական դաստիարակության հարցերը դարձել էին հայ հասարակական ու մտավոր կյանքի առաջնային խնդիրներից։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ մտավորականությունը մեծապես կարևորում էր կրթության տարածումը, հասարակության լուսավորումը, անհատի աշխարհայացքի վերափոխումը և ավանդական արժեքների ու նոր մտավոր գաղափարների համադրումը։ Կոստանդնուպոլսի հայ մշակութային միջավայրը, որտեղ ձևավորվում և զարգանում էին կրթական ու հասարակական նոր նախաձեռնություններ, առանձնահատուկ դեր ուներ այդ գործընթացներում։ Այս հրատարակությունը կարևոր է նաև հայ աշխարհիկ և կրոնական մանկավարժական մտքի փոխհարաբերությունների, բարոյագիտական պատկերացումների և հասարակական կրթության գաղափարների պատմական զարգացման ուսումնասիրության համար։ Այն հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու այն հարցադրումներին, թե ինչպիսի մարդ պետք է ձևավորի կրթությունը, ինչ դեր ունեն հավատքն ու բանականությունը անհատի կյանքում, ինչպես է բարոյական դաստիարակությունն ազդում հասարակական հարաբերությունների վրա, և ինչպիսի արժեքների վրա պետք է կառուցվի լուսավորված ու պատասխանատու հասարակությունը։ Աշխատության ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է բարձրացվող հարցերի համամարդկային բնույթով և դրանց արդիականությամբ նաև ժամանակակից հասարակության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ փիլիսոփայական, կրոնական, մանկավարժական և հասարակագիտական մտքի պատմությամբ զբաղվող մասնագետների, ինչպես նաև կրթության, բարոյագիտության, հոգևոր դաստիարակության և մարդու համակողմանի զարգացման հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Հանդիսավոր ճառախոսության ժանրին պատկանող ստեղծագործություն է, որը կապված է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի կրթական և հասարակական կյանքի կարևոր իրադարձություններից մեկի՝ Երաստուի ազատագրմանը նվիրված հանդիսության հետ։ Երկը ներկայացնում է XIX դարի հայ մտավորական և կրթական միջավայրին բնորոշ հրապարակային խոսքի մշակույթը, որի միջոցով արտահայտվում էին պատմական հիշողության, ազատության, մարդկային արժանապատվության, բարոյական պարտքի և հասարակական առաջընթացի գաղափարները։ Ճառի ստեղծման և արտասանության հանգամանքները այն կապում են Լազարյան ճեմարանի՝ որպես հայ կրթական ու մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոնի գործունեության հետ, որտեղ ուսումնական գործընթացին զուգահեռ մեծ նշանակություն էր տրվում ազգային ինքնագիտակցության, պատմական գիտելիքի, լեզվամշակութային ժառանգության և հռետորական արվեստի զարգացմանը։ Երաստուի ազատագրման հիշատակին կազմակերպված հանդիսությունը դիտարկելի է որպես պատմական իրադարձության հանրային և խորհրդանշական իմաստավորման առիթ, որի շրջանակում ճառախոսությունը ծառայել է ոչ միայն տվյալ իրադարձության հիշատակմանը, այլև ազատության և մարդկային ինքնուրույնության արժեքների ընդգծմանը։ Ստեղծագործության գաղափարական շրջանակը կապված է ազատագրման երևույթի բարոյական և հասարակական նշանակության, ազատ կամքի, արդարության, մարդկային իրավունքների և անհատի ու հասարակության փոխհարաբերությունների հարցերի հետ։ Հանդիսավոր ճառի ժանրային առանձնահատկությունները ենթադրում են հանդիսատեսի առջև կառուցված խոսք, գաղափարների հաջորդական զարգացում, հռետորական շեշտադրումներ և ունկնդրի վրա բարոյական ու մտավոր ներգործություն գործելու նպատակ։ Այսպիսի երկերում կարևոր տեղ են զբաղեցնում պատմական հիշողության ակտիվացումը, օրինակների միջոցով գաղափարների հիմնավորումը, առաքինության և հայրենասիրության խրախուսումը, ինչպես նաև կրթության ու լուսավորության դերի ընդգծումը։ Գրական տեսանկյունից հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում XIX դարի հայ հրապարակախոսական և ճառախոսական լեզվի, գրաբարի ու նոր գրական լեզվի փոխհարաբերությունների, հանդիսավոր խոսքի ոճական միջոցների և կրթական հաստատություններում ձևավորված հռետորական ավանդույթի ուսումնասիրության համար։ Պատմամշակութային առումով այն կարևոր վկայություն է Մոսկվայի հայ համայնքի մտավոր կյանքի և Լազարյան ճեմարանի գործունեության մասին։ Ճեմարանը նշանակալի դեր է ունեցել հայ կրթության, արևելագիտության, լեզվաբանության և հասարակական մտքի զարգացման գործում՝ ձևավորելով գիտական ու մշակութային մի միջավայր, որտեղ հայ երիտասարդությունը հաղորդակցվում էր ինչպես ազգային, այնպես էլ համաշխարհային մտավոր ժառանգությանը։ Արևելյան լեզուների ուսումնասիրությանը նվիրված այս հաստատության հանդիսությունները նաև նպաստում էին ուսանողների բանավոր խոսքի, պատմական մտածողության և հասարակական հարցերի շուրջ դիրքորոշում արտահայտելու կարողությունների զարգացմանը։ Հրատարակությունը կարևոր է հայ կրթական հաստատությունների պատմության, XIX դարի հայ մտավորականության, Մոսկվայի հայ գաղթօջախի մշակութային կյանքի, հանդիսավոր ճառախոսության և հայ տպագրական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայագետների, պատմաբանների, գրականագետների, լեզվաբանների և մատենագետների համար, ինչպես նաև այն ընթերցողների, ովքեր ուսումնասիրում են հայ լուսավորական շարժումը, ազգային կրթության զարգացումը և հայ հասարակական մտքի ձևավորման պատմական ընթացքը։

Քրիստոնեական հոգևոր և աստվածաբանական գրականության երկ է՝ նվիրված Ավագ ուրբաթի խորհրդին՝ Հիսուս Քրիստոսի չարչարանքներին, խաչելությանը և մահվանը։ Ստեղծագործության կենտրոնում քրիստոնեական հավատքի հիմնարար իրադարձություններից մեկն է՝ Քրիստոսի ինքնազոհաբերությունը հանուն մարդկության փրկության, որի միջոցով արտահայտվում են աստվածային սիրո, ողորմության, զոհաբերության, մեղքերի քավության և հավիտենական կյանքի գաղափարները։ Ավագ ուրբաթը քրիստոնեական եկեղեցական տարում առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող օր է, երբ հավատացյալները հիշատակում են Փրկչի չարչարանքները, խաչելությունն ու մահը՝ խորին երկյուղածությամբ խորհրդածելով դրանց աստվածաբանական և բարոյական նշանակության շուրջ։ Ճառի գաղափարական առանցքը Քրիստոսի տառապանքների փրկագործական իմաստի բացահայտումն է։ Նրա չարչարանքները ներկայացվում են ոչ միայն որպես պատմական իրադարձություն, այլև որպես մարդկության հանդեպ անսահման սիրո, աստվածային կամքի կատարման և մարդու փրկության համար կամավոր հանձնառության բարձրագույն արտահայտություն։ Այս համատեքստում կարևորվում են մարդկային մեղավորության գիտակցումը, ապաշխարությունը, հավատարմությունը, խոնարհությունը, հոգևոր մաքրագործումը և Աստծո ողորմությանն արժանանալու ձգտումը։ Ստեղծագործությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու նաև տառապանքի քրիստոնեական ընկալմանը՝ որպես հոգևոր խորհրդածության, ինքնաքննության և հավատքի զորացման առիթի։ Քրիստոսի խաչելության ու մահվան խորհրդաբանությունը սերտորեն կապված է փրկագործության և հարության գաղափարների հետ, քանի որ Ավագ ուրբաթի սուգն ու լռությունը քրիստոնեական հավատքի մեջ իմաստավորվում են Հարության սպասումով և մահվան նկատմամբ կյանքի հաղթանակի ակնկալիքով։ Գրական-ճարտասանական առումով երկը պատկանում է կրոնական ճառախոսության ավանդույթին, որի հիմնական նպատակն է ոչ միայն մեկնաբանել սրբազան իրադարձությունները, այլև ներգործել ունկնդրի կամ ընթերցողի հոգևոր աշխարհի վրա՝ արթնացնելով բարեպաշտություն, խղճի քննություն, կարեկցանք և ապաշխարության մղում։ Այս ժանրին բնորոշ են հանդիսավոր խոսքը, հուզական արտահայտչականությունը, աստվածաշնչյան պատկերների ու գաղափարների կիրառությունը, բարոյախրատական շեշտադրումները և համոզիչ հռետորական կառուցվածքը։ Ճառի թեմատիկ շրջանակը կարևոր է նաև հայ եկեղեցական ավանդության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ Ավագ ուրբաթի արարողություններն ու Քրիստոսի չարչարանքների հիշատակումը հայ քրիստոնեական հոգևոր կյանքի առանցքային բաղադրիչներից են։ Հայ եկեղեցական գրականության մեջ այս թեմային նվիրված երկերը նպաստել են փրկագործական վարդապետության տարածմանը, աստվածաշնչյան պատմությունների մեկնաբանմանը և հավատացյալների հոգևոր դաստիարակությանը։ Հատուկ պատմամշակութային նշանակություն ունի նաև հրատարակության՝ Կալկաթայում, Մարդասիրական ճեմարանի տպարանում լույս տեսնելու հանգամանքը։ Այն վկայում է Հնդկաստանի հայ համայնքի կրթական, հոգևոր և տպագրական գործունեության մասին, ինչպես նաև ցույց է տալիս, որ հայ կրոնական գրականության ստեղծման ու տարածման կենտրոնները գործել են ոչ միայն պատմական հայրենիքում և եվրոպական քաղաքներում, այլև հայկական սփյուռքի հեռավոր օջախներում։ Այս առումով գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուրային նշանակություն ունի հայ գաղթօջախների մշակութային կյանքի, հայ կրթական հաստատությունների, կրոնական հրատարակչության և սփյուռքահայ հոգևոր ինքնության ուսումնասիրության համար։ Այն արժեքավոր է հայ աստվածաբանական մտքի, եկեղեցական ճառախոսության, քրիստոնեական փրկագործության վարդապետության, Ավագ ուրբաթի ծիսական և հոգևոր նշանակության, ինչպես նաև հայ տպագրության ու սփյուռքահայ մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների և մասնագետների համար։ Ստեղծագործության ընթերցողական նշանակությունը պայմանավորված է Քրիստոսի չարչարանքների շուրջ ձևավորված հոգևոր խորհրդածության խորությամբ, մարդու բարոյական պատասխանատվության հարցադրումների կարևորությամբ և զոհաբերության, սիրո, հավատքի ու փրկության համամարդկային գաղափարների արտահայտությամբ։

Քրիստոնեական կրոնական ավանդությանն առնչվող ստեղծագործություն է, որի կենտրոնական թեման Աստվածամոր՝ Սուրբ Կույս Մարիամի երկրային կյանքի ավարտն է, նրա ննջումը և երկնային փառքի արժանանալը։ Երկի բովանդակային և գաղափարական հիմքում ընկած է քրիստոնեական հավատքի կարևորագույն պատկերացումներից մեկը՝ Աստվածամոր առանձնահատուկ տեղը փրկագործության պատմության մեջ, նրա սրբությունը, աստվածային ընտրյալությունը և հավատացյալների հոգևոր կյանքում ունեցած բացառիկ նշանակությունը։ Մարիամի մահվան թեման քրիստոնեական արևելյան ավանդության մեջ սովորաբար ընկալվում է ոչ թե որպես սովորական մարդկային մահվան իրողություն, այլ որպես սրբազան ննջում, որի միջոցով արտահայտվում են երկրային կյանքի ավարտի, հոգու երկնային հանգրվանի և աստվածային փառքին հաղորդակից դառնալու գաղափարները։ Այս թեման հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու մարդու մահկանացու բնության, հավիտենական կյանքի, հոգու փրկության և Աստծո նախախնամության վերաբերյալ քրիստոնեական պատկերացումներին։ Ստեղծագործության գաղափարական առանցքում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Աստվածամոր կերպարը՝ որպես մայրության, մաքրության, հեզության, հավատարմության, հոգևոր նվիրումի և աստվածային կամքին ամբողջությամբ ենթարկվելու խորհրդանիշ։ Նրա կյանքի ավարտի շուրջ ձևավորված կրոնական պատումը միավորում է քրիստոնեական բարեպաշտության, աստվածաբանական խորհրդածության և եկեղեցական ավանդության կարևոր տարրերը՝ ընդգծելով Աստվածամոր բարեխոսական նշանակությունը և նրա նկատմամբ հավատացյալների առանձնահատուկ ակնածանքը։ Մարիամի ննջման ու երկինք փոխադրվելու ավանդությունը դարերի ընթացքում լայն տարածում է ստացել քրիստոնեական արևելյան եկեղեցիներում՝ արտահայտվելով աստվածաբանական մեկնություններում, պատարագային տեքստերում, շարականներում, աղոթքներում և պատկերագրական ստեղծագործություններում։ Գրական տեսանկյունից այս թեմային նվիրված երկերը բնորոշվում են սրբախոսական և հոգևոր գրականությանը հատուկ հանդիսավորությամբ, աստվածաշնչյան պատկերաշարով, խորհրդանշական արտահայտչամիջոցներով և բարեպաշտական ներգործության ձգտումով։ Դրանց հիմնական նպատակն է ոչ միայն ներկայացնել սրբազան իրադարձությունը, այլև ընթերցողի մեջ ամրապնդել հավատը, խթանել հոգևոր խորհրդածությունը և խորացնել Աստվածամոր նկատմամբ ակնածանքը։ Պատմամշակութային նշանակությունը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ Մարիամի ննջման ավանդությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում քրիստոնեական տոնական ու ծիսական համակարգում և հայ ժողովրդի հոգևոր հիշողության մեջ։ Հայ եկեղեցական մշակույթում Աստվածամոր կերպարը դարեր շարունակ ներշնչանքի աղբյուր է եղել հոգևոր գրականության, շարականագրության, մանրանկարչության, պատկերագրության և ժողովրդական բարեպաշտության համար։ Նման ստեղծագործությունները նպաստել են այդ ավանդության պահպանմանը, տարածմանը և սերունդներին փոխանցմանը՝ միաժամանակ արտացոլելով հայ քրիստոնեական մտքի կապը համաքրիստոնեական հոգևոր ժառանգության հետ։ Վիեննայի Մխիթարյան տպագրական միջավայրում լույս տեսած հրատարակությունը կարևոր է նաև հայ կրոնական գրքի պատմության տեսանկյունից, քանի որ արտահայտում է Մխիթարյան միաբանության մշակութային և մատենագիտական գործունեության շրջանակում հայ հոգևոր գրականության պահպանման ու տարածման նշանակությունը։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ կրոնական գրականության, աստվածաբանական ավանդության, Աստվածամոր պաշտամունքի պատմության, սրբախոսական երկերի և հայ տպագրության պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Ընթերցողական առումով արժեքավոր է քրիստոնեական աշխարհայացքով, Աստվածամոր կերպարով, մահվան և հավիտենական կյանքի խորհրդաբանությամբ հետաքրքրվողների համար՝ հնարավորություն ընձեռելով խորանալու հայ հոգևոր մշակույթում պահպանված աստվածաբանական պատկերացումների և բարեպաշտական ավանդույթների մեջ։

Հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության և աղոթական բանաստեղծական ավանդույթի նշանակալի նմուշներից է, որը ներկայացնում է Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու հոգևոր ժառանգությանն առնչվող գիշերային մաղթանքները՝ արտահայտելով քրիստոնեական հավատքի խորությունը, մարդու ներաշխարհի հոգևոր ապրումները և Աստծո հետ հաղորդակցվելու ձգտումը։ Ստեղծագործության հիմքում ընկած է գիշերային ժամերի խորհրդանշական ընկալումը, երբ արտաքին աշխարհի լռության և հանգստության պայմաններում մարդն առավել անմիջականորեն է անդրադառնում իր հոգևոր վիճակին, խղճին, մեղքերին, կյանքի անցողիկությանը և աստվածային ողորմության անհրաժեշտությանը։ Գիշերը քրիստոնեական հոգևոր մտածողության մեջ հանդես է գալիս ոչ միայն որպես օրվա ավարտի ու հանգստի ժամանակահատված, այլև որպես ինքնաքննության, ապաշխարության, աղոթքի և աստվածային պաշտպանության հայցման խորհրդանշական տարածություն։ Այս համատեքստում մաղթանքներն արտահայտում են հավատացյալի ցանկությունը՝ գիշերն անցկացնել խաղաղության, օրհնության և հոգևոր ապահովության մեջ՝ ապավինելով Աստծո գթությանը և պահպանությանը։ Գրիգոր Նարեկացու անունով ավանդված հոգևոր խոսքի առանձնահատկությունը պայմանավորված է միջնադարյան հայ քրիստոնեական գրականությանը բնորոշ աղոթական արտահայտչականությամբ, ներքին ապրումների խորությամբ, խորհրդանշական պատկերներով և աստվածայինի հետ մարդու հարաբերության փիլիսոփայական ընկալմամբ։ Նարեկացու հոգևոր աշխարհին բնորոշ են մարդու մեղավորության գիտակցումը, ապաշխարության անկեղծությունը, աստվածային սիրո և ողորմության հանդեպ անսահման վստահությունը, ինչպես նաև հոգու մաքրագործման ու փրկության ձգտումը։ Այս գաղափարական շրջանակը գիշերային մաղթանքներին հաղորդում է ոչ միայն ծիսական, այլև խորը անձնական և խորհրդածական նշանակություն։ Տեքստի հոգևոր բովանդակությունը հնարավորություն է տալիս այն դիտարկելու հայ եկեղեցական աղոթական ավանդույթի համատեքստում՝ որպես օրվա ավարտին ուղղված բարեխոսության, օրհնության և խաղաղության հայցման արտահայտություն։ Գրական տեսանկյունից արժեքավոր են աղոթական խոսքի հանդիսավորությունը, կրոնական պատկերների խորհրդանշական համակարգը, հուզական լարվածությունն ու աստվածաշնչյան աշխարհայացքի արտացոլումը։ Այն կարևոր տեղ ունի հայ միջնադարյան հոգևոր մշակույթի ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն ընձեռելով անդրադառնալու Գրիգոր Նարեկացու անվան հետ կապված աղոթական ավանդությանը, հայ քրիստոնեական բանաստեղծության զարգացմանը և հոգևոր խոսքի գործառույթին եկեղեցական ու անհատական կյանքում։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը վկայում է հայ հոգևոր գրականության նկատմամբ հետաքրքրության և դրա տարածման շարունակականության մասին՝ նաև Հայաստանից դուրս գործող հայ տպագրական ու մշակութային կենտրոններում։ Սանկտ Պետերբուրգում լույս տեսած այս փոքրածավալ գրքույկը կարևոր է հայ գրքի պատմության, հայ եկեղեցական գրականության տարածման աշխարհագրության և Նարեկացու հոգևոր ժառանգության մատենագիտական ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն արժեքավոր է հայ միջնադարյան գրականությամբ, եկեղեցական աղոթքներով, քրիստոնեական խորհրդաբանությամբ և հայ հոգևոր մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ինչպես նաև հայագետների, գրականագետների, աստվածաբանների և մատենագետների համար՝ ներկայացնելով հայ աղոթական ավանդության այնպիսի մի դրսևորում, որտեղ միահյուսվում են հավատքը, ինքնաքննությունը, ապաշխարությունը, աստվածային ողորմության ակնկալիքը և հոգևոր խաղաղության որոնումը։

Հայոց եկեղեցական ավանդության և հոգևոր մշակույթի կարևորագույն գրավոր հուշարձաններից է, որը ներկայացնում է Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական կյանքի, պաշտամունքի և հոգևոր արարողությունների կազմակերպման ու իրականացման ավանդական համակարգը։ Այս բնույթի մատյանը նշանակալի տեղ է զբաղեցնում հայ կրոնական գրականության մեջ՝ ծառայելով որպես եկեղեցական արարողությունների կատարման, հոգևոր խորհրդի արտահայտման և ծիսական կարգերի պահպանման գործնական ու դավանաբանական ուղեցույց։ Դրա բովանդակությունը կապված է հայ եկեղեցու բազմադարյա ծիսական ժառանգության, քրիստոնեական հավատքի հիմնարար դրույթների, սրբազան արարողությունների և եկեղեցական կյանքի տարբեր իրադարձությունների հետ։ Մատյանը մարմնավորում է հայ ժողովրդի հոգևոր ինքնության կարևոր շերտերից մեկը՝ արտացոլելով քրիստոնեական աշխարհայացքի, եկեղեցական ավանդության և ազգային մշակութային մտածողության սերտ փոխկապակցվածությունը։ Այն առանձնահատուկ նշանակություն ունի հայ եկեղեցական ծեսերի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ նման մատյաններում ամփոփված աղոթքները, ծիսական բանաձևերը, օրհնությունները և արարողակարգային կարգադրությունները ոչ միայն ապահովում են պաշտամունքի կանոնավոր իրականացումը, այլև փոխանցում են դարերի ընթացքում ձևավորված հոգևոր փորձառությունն ու կրոնական լեզվի առանձնահատկությունները։ Ստեղծագործության գրական արժեքը պայմանավորված է հայ հոգևոր գրականությանը բնորոշ հանդիսավոր ոճով, աղոթական խոսքի արտահայտչականությամբ, աստվածաշնչյան պատկերային համակարգով և քրիստոնեական խորհրդաբանության հարուստ դրսևորումներով։ Լեզվական առումով այն կարևոր նյութ է հայ եկեղեցական գրավոր խոսքի, կրոնական բառապաշարի, ավանդական ձևակերպումների և գրաբարյան գրական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Պատմամշակութային առումով նման հրատարակությունները կարևոր դեր են ունեցել հայ եկեղեցու ծիսական միասնության պահպանման, հոգևոր գիտելիքի տարածման և ազգային գրավոր ավանդույթի շարունակականության ապահովման գործում։ Դրանք նաև վկայում են հայ տպագրական մշակույթի՝ կրոնական գրականության պահպանման և վերարտադրության ուղղությամբ իրականացված նշանակալի աշխատանքի մասին։ Հատկապես կարևոր է հայ հոգևոր կյանքի պատմության, եկեղեցագիտության, հայագիտության, հայերեն մատենագրության և ծիսագիտության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար։ Այն արժեքավոր է նաև հայ եկեղեցու ավանդույթներով, քրիստոնեական ծիսակարգով և ազգային հոգևոր ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ հնարավորություն ընձեռելով ծանոթանալու հայ եկեղեցական մշակույթի ձևավորման, պահպանման և սերունդներին փոխանցման կարևոր գրավոր ավանդույթներից մեկին։

Աշխատությունը Սաղմոսների գրքի մեկնությանը նվիրված ծավալուն աստվածաբանական մատենաշարի շարունակությունն է՝ նպատակ ունենալով բացահայտել աստվածաշնչյան սաղմոսերգության հոգևոր, բարոյական, մարգարեական և խորհրդաբանական իմաստները։ Սաղմոսների գիրքը Հին Կտակարանի կարևորագույն հոգևոր ստեղծագործություններից է, որն իր մեջ միավորում է աղոթքներ, փառաբանական երգեր, ապաշխարական խոստովանություններ, գոհաբանական արտահայտություններ և աստվածային արդարության վերաբերյալ խորհրդածություններ։ Դրանց միջոցով արտահայտվում են մարդու հոգևոր կյանքի ամենատարբեր վիճակները՝ հավատքի ամրությունից ու երախտագիտությունից մինչև վիշտ, հուսահատություն, զղջում և փրկության ակնկալիք։ Սաղմոսների մեկնության հիմնական նպատակն է ընթերցողին օգնել հասկանալու աստվածաշնչյան խոսքի խորքային բովանդակությունը՝ բացահայտելով դրա պատմական նշանակությունը, գրական առանձնահատկությունները և քրիստոնեական վարդապետության հետ ունեցած կապերը։ Մեկնողական այս ավանդության շրջանակում սաղմոսները դիտարկվում են ոչ միայն որպես Հին Կտակարանի կրոնական բանաստեղծություններ, այլև որպես հոգևոր ուսուցման, բարոյական դաստիարակության և աստվածային հայտնության կարևոր աղբյուր։ Դրանց պատկերային համակարգը, խորհրդանշական արտահայտությունները և մարգարեական ակնարկները հնարավորություն են տալիս բացահայտելու աստվածաշնչյան տեքստի բազմաշերտ իմաստը։ Քրիստոնեական մեկնության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի սաղմոսների քրիստոսաբանական ընկալումը, ըստ որի՝ բազմաթիվ սաղմոսներում արտահայտված գաղափարները մեկնաբանվում են Հիսուս Քրիստոսի կյանքի, չարչարանքների, խաչելության, հարության և փրկագործության լույսի ներքո։ Այս մոտեցումը սաղմոսերգությունը կապում է քրիստոնեական վարդապետության հիմնարար դրույթների հետ՝ ցույց տալով Հին և Նոր Կտակարանների գաղափարական ու հոգևոր շարունակականությունը։ Աշխատության թեմատիկ նշանակության կարևոր կողմերից է նաև աստվածային արդարության և մարդկային պատասխանատվության հարաբերության քննությունը։ Սաղմոսներում հաճախ հակադրվում են արդարը և ամբարիշտը, հավատարմությունն ու անհավատարմությունը, ճշմարտությունն ու կեղծիքը, բարեպաշտությունն ու մեղսավոր վարքագիծը։ Այս հակադրությունների մեկնությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու քրիստոնեական բարոյագիտության հիմնական սկզբունքները և մարդու ազատ կամքի ու արարքների հետևանքների վերաբերյալ աստվածաբանական պատկերացումները։ Հավատացյալը հրավիրվում է վստահելու Աստծո արդար դատաստանին, չտրվելու չարության ազդեցությանը և դժվարությունների պայմաններում պահպանելու հավատարմությունը։ Սաղմոսների աղոթական բնույթը կարևոր նշանակություն ունի նաև անհատի հոգևոր կյանքի համար։ Դրանք սովորեցնում են Աստծուն դիմել կյանքի տարբեր իրավիճակներում, աղոթքի միջոցով արտահայտել սեփական մտահոգություններն ու հույսերը, ընդունել մարդկային սահմանափակությունը և ապավինել աստվածային ողորմությանը։ Ապաշխարական սաղմոսների մեկնությունը հատկապես ընդգծում է մեղքի գիտակցման, անկեղծ զղջման, ներքին մաքրագործման և հոգևոր նորոգության անհրաժեշտությունը։ Փառաբանական ու գոհաբանական հատվածները, իրենց հերթին, բացահայտում են երախտագիտության, աստվածային մեծության ճանաչման և արարչագործության հանդեպ հոգևոր ակնածանքի գաղափարները։ Գրական առումով աշխատությունը պատկանում է աստվածաշնչյան մեկնողական և հայրաբանական գրականության ավանդույթին։ Այն հիմնվում է սաղմոսների տեքստի իմաստային բացատրության, խորհրդանշական մեկնաբանության և բարոյական խորհրդածության համադրման վրա։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրելու սաղմոսների լեզվական ու գեղարվեստական առանձնահատկությունները և բացահայտելու դրանց հոգևոր նշանակությունը։ Սաղմոսների բանաստեղծական կառուցվածքը, պատկերների կրկնությունը, հակադրությունները, զուգահեռությունները և խորհրդանշական արտահայտությունները կարևոր նյութ են տալիս աստվածաշնչյան գրականության գեղարվեստական համակարգի ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունն ունի նաև գործնական եկեղեցական նշանակություն, քանի որ սաղմոսները քրիստոնեական պաշտամունքի անբաժանելի մասն են և կիրառվում են ժամերգությունների, պատարագային արարողությունների ու անհատական աղոթական կյանքի ընթացքում։ Դրանց մեկնությունը նպաստում է ծիսական տեքստերի գիտակցված ընկալմանը և հավատացյալի հոգևոր մասնակցության խորացմանը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի հայ աստվածաբանական և մեկնողական գրականության զարգացման պատմության մեջ։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը նշանակալի դեր է ունեցել հայերեն աստվածաշնչյան, հայրաբանական և կրոնական գիտական գրականության հրատարակման ու տարածման գործում՝ պահպանելով հայ եկեղեցական մտքի ավանդույթները և նպաստելով եվրոպական աստվածաբանական գիտելիքների տարածմանը հայ ընթերցողների շրջանում։ Մեկնությունների բազմահատոր շարքի շարունակական հրատարակությունը վկայում է աստվածաշնչյան տեքստերի համակարգված ուսումնասիրության և դրանց մեկնողական ժառանգությունը հայերենով հասանելի դարձնելու կարևորության մասին։ Աշխատությունը արժեքավոր է հայ աստվածաբանական մտքի, աստվածաշնչյան մեկնագիտության, քրիստոնեական հայրաբանության, սաղմոսերգության և եկեղեցական ծիսական մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել աստվածաբաններին, աստվածաշնչագետներին, հոգևորականներին, հայագետներին, գրականագետներին և քրիստոնեական հոգևոր ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ որպես սաղմոսների գաղափարական ու հոգևոր բովանդակության խորքային ուսումնասիրության նյութ։