Ադամյան, Գորիուն Սարգսի

Экономика

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում հարկային բազայի ընդլայնման և հարկային վարչարարության կատարելագործման փոխկապակցված խնդիրների ուսումնասիրությանը՝ հարկային համակարգի արդյունավետության, պետական բյուջեի եկամուտների կայունության և տնտեսական գործունեության խթանման տեսանկյունից։ Աշխատանքը 2013 թվականին հրապարակված Գորիուն Սարգսի Ադամյանի տնտեսագիտական գիտությունների թեկնածուի ատենախոսությունն է՝ 26 էջ ծավալով, որը վերաբերում է հենց ՀՀ նյութերի հիման վրա հարկային բազայի և վարչարարության զարգացման ուղղություններին։ Հետազոտության հիմքում այն գաղափարն է, որ պետական եկամուտների ավելացումը չպետք է պայմանավորվի միայն հարկային դրույքաչափերի բարձրացմամբ կամ հարկատուների նկատմամբ վարչական ճնշման ուժեղացմամբ․ առավել արդյունավետ մոտեցումը հարկման բազայի ընդլայնումն է, ստվերային տնտեսական գործունեության կրճատումը, հարկային պարտավորությունների կամավոր կատարման խթանումը և վարչարարական գործընթացների կատարելագործումը։ Այս համատեքստում ուսումնասիրվում են հարկային բազայի ձևավորման վրա ազդող տնտեսական, իրավական և ինստիտուցիոնալ գործոնները, հարկային պարտավորությունների հաշվարկման ու հավաքագրման առանձնահատկությունները և հարկային համակարգի արդյունավետության վրա վարչարարության ազդեցությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ստվերային տնտեսությանը, քանի որ չհայտարարագրված կամ թերի փաստաթղթավորված տնտեսական գործունեությունը նվազեցնում է հարկման ենթակա իրական շրջանառությունը և խաթարում մրցակցային հավասար պայմանները։ Այդ պատճառով հարկային բազայի զարգացման կարևոր ուղղություններից է տնտեսական գործարքների թափանցիկության բարձրացումը, հարկային հաշվառման կատարելագործումը և հարկային մարմինների վերլուծական ու վերահսկողական կարողությունների զարգացումը։ Հետազոտությունը կարևորում է նաև հարկային վարչարարության այնպիսի մոդելի ձևավորումը, որը միաժամանակ կապահովի պետական եկամուտների հավաքագրումը և չի ստեղծի տնտեսավարողների համար անհարկի վարչական ու ֆինանսական ծախսեր։ Վարչարարության պարզեցումը, հարկային գործընթացների թվայնացումը, տեղեկատվության փոխանակման կատարելագործումը և ռիսկերի վրա հիմնված հարկային հսկողությունը կարող են նպաստել ինչպես հարկային կարգապահության բարձրացմանը, այնպես էլ հարկ վճարողների և պետության միջև ավելի կանխատեսելի հարաբերությունների ձևավորմանը։ ՀՀ հարկային քաղաքականության զարգացման փաստաթղթերում ևս կարևոր ուղղություններ են դիտարկվել հարկեր/ՀՆԱ հարաբերակցության բարձրացումը, ստվերային և ոչ ֆորմալ հատվածի կրճատումը, ռիսկային տնտեսավարողների նկատմամբ տարբերակված վերահսկողությունը, էլեկտրոնային հաշվետվությունների զարգացումը և փոքր ու միջին բիզնեսի համար պարզեցված վարչարարության ապահովումը։ Աշխատության շրջանակում կարող են վերլուծվել նաև հարկային բազայի ընդլայնման հնարավորությունները՝ ըստ տնտեսության առանձին հատվածների և հարկատեսակների, հարկման բազայի ամբողջական հաշվառման խնդիրները, հարկային արտոնությունների ազդեցությունը, հարկային պարտավորություններից խուսափելու մեխանիզմները և վարչարարական վերահսկողության արդյունավետությունը։ Կարևոր է նաև հարկային քաղաքականության և վարչարարության հավասարակշռությունը․ չափազանց խիստ վարչարարությունը կարող է մեծացնել բիզնեսի ծախսերը և խոչընդոտել տնտեսական ակտիվությանը, մինչդեռ թույլ վերահսկողությունը կարող է նպաստել հարկային խախտումների և ստվերային շրջանառության աճին։ Հետևաբար առավել արդյունավետ է այնպիսի համակարգի ձևավորումը, որտեղ վերահսկողական ռեսուրսները կենտրոնացվում են բարձր ռիսկայնություն ունեցող հարկատուների վրա, իսկ օրինապահ տնտեսավարողների նկատմամբ վարչական միջամտությունը նվազագույնի է հասցվում։ Հարկային վարչարարության զարգացման ժամանակակից մոտեցումները ևս շեշտադրում են էլեկտրոնային համակարգերի արդիականացումը, հարկ վճարողների սպասարկման որակի բարձրացումը, ռիսկերի կառավարման համակարգերի կատարելագործումը, գործարքների ամբողջական փաստաթղթավորումը և ստվերային շրջանառության կրճատումը։ Աշխատության գիտական և գործնական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ հարկային բազայի ընդլայնումն ու վարչարարության բարելավումը դիտարկվում են որպես պետական ֆինանսների կայունության փոխկապակցված նախապայմաններ։ Առաջարկվող մոտեցումները կարող են կիրառվել հարկային քաղաքականության մշակման, հարկային եկամուտների կանխատեսման, հարկային վերահսկողության կազմակերպման և հարկ վճարողների սպասարկման կատարելագործման գործընթացներում։ Միաժամանակ դրանք կարող են նպաստել հարկային համակարգի արդարության բարձրացմանը, քանի որ հարկման բազայի ամբողջական բացահայտումը թույլ է տալիս նվազեցնել այն իրավիճակները, երբ հարկային պարտավորությունները անհավասարաչափ են բաշխվում տնտեսության տարբեր մասնակիցների միջև։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը հարկային բազայի զարգացումը դիտարկում է ոչ միայն որպես բյուջետային եկամուտների ավելացման միջոց, այլև որպես տնտեսական գործունեության թափանցիկության, մրցակցային հավասարության և հարկային համակարգի երկարաժամկետ արդյունավետության ապահովման գործիք՝ վարչարարական մեխանիզմների կատարելագործումը համադրելով հարկային քաղաքականության տնտեսական նպատակների հետ։