Ադիլխանյան, Անահիտ Զավենի

Лингвистика

Այս գրականագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է հայ արձակագիր Հրաչյա Դաշտենցի ստեղծագործությունների լեզվական և ոճական առանձնահատկությունների համակողմանի քննությանը։ Աշխատության կենտրոնում գրողի արձակի լեզուն է՝ իր բառապաշարային հարստությամբ, արտահայտչական միջոցներով, շարահյուսական կառուցվածքներով, խոսքի տարբեր շերտերի կիրառությամբ և կերպարների անհատականացման հնարավորություններով։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այն լեզվական միջոցները, որոնց շնորհիվ Դաշտենցի արձակը ձեռք է բերում ինքնատիպ հնչերանգ, կենդանի պատկերավորություն և ազգային-մշակութային ընդգծված երանգավորում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գրողի կողմից ժողովրդական խոսքի, բարբառային տարրերի, դարձվածքների, հնաբանությունների և խոսակցական լեզվի տարբեր շերտերի օգտագործմանը։ Այդ լեզվական նյութը ստեղծագործություններում ոչ միայն ապահովում է միջավայրի և ժամանակաշրջանի հավաստի վերարտադրությունը, այլև նպաստում է հերոսների բնավորության, սոցիալական պատկանելիության, աշխարհընկալման և հոգեբանական առանձնահատկությունների բացահայտմանը։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել նաև հեղինակի նկարագրական և պատմողական խոսքի առանձնահատկությունները, բնապատկերների ու միջավայրի պատկերավորման եղանակները, երկխոսությունների կառուցվածքը և հեղինակային խոսքի ու կերպարների խոսքի փոխհարաբերությունը։ Դաշտենցի արձակի ոճական ինքնատիպությունը պայմանավորված է պատմողական պարզության և լեզվական արտահայտչականության համադրությամբ, ինչպես նաև գրական լեզվի ու ժողովրդական խոսքի ստեղծագործական միավորմամբ։ Նրա լեզվում պատմական հիշողությունը, ազգային կենցաղը, հայրենի բնաշխարհը և մարդկային հարաբերությունները հաճախ արտահայտվում են ոչ միայն բովանդակության, այլև բառի, դարձվածքի և խոսքի հնչերանգի միջոցով։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև բառապաշարի թեմատիկ խմբերին՝ բնաշխարհի, կենցաղի, աշխատանքի, զինվորական կյանքի, ազգային սովորույթների և մարդկային փոխհարաբերությունների հետ կապված բառերի ու արտահայտությունների կիրառությանը։ Կարևոր է նաև շարահյուսական և ոճական կառույցների քննությունը, քանի որ կարճ ու դինամիկ նախադասությունների, նկարագրական ընդարձակ հատվածների, երկխոսությունների և ներքին խոսքի համադրությունը նպաստում է արձակի ռիթմի ու հուզական լարվածության ձևավորմանը։ Դաշտենցի լեզուն ուսումնասիրելիս էական է նաև հեղինակի պատմական և մշակութային աշխարհը, քանի որ նրա արձակային լեզուն սերտորեն կապված է ազգային ինքնության, պատմական ճակատագրի, հայրենիքի և սփյուռքահայության փորձառության թեմաների հետ։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել այն տեսանկյունից, որ լեզվական փաստերի վերլուծության միջոցով բացահայտում է գրողի գեղարվեստական մտածողության առանձնահատկությունները և ցույց է տալիս, թե ինչպես է լեզուն դառնում կերպարաստեղծման, միջավայրի վերարտադրության և ազգային հիշողության փոխանցման միջոց։ Այն կարող է հետաքրքրել գրականագետներին, լեզվաբաններին, ոճաբաններին, հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչներին, ինչպես նաև Դաշտենցի ստեղծագործական ժառանգությամբ ու հայ արձակի լեզվաոճական զարգացմամբ հետաքրքրվող ուսանողներին և հետազոտողներին։