Ալամդարյան, Հարություն

Лингвистика

Ռուսերենից հայերեն թարգմանական բառարան, որը նախատեսված է ռուսաց լեզվի բառապաշարի ուսումնասիրման, բառերի իմաստների ընկալման և հայերեն համարժեքների միջոցով լեզվական գիտելիքների ձեռքբերման համար։ Աշխատությունը հայ բառարանագրության պատմության այն կարևոր դրսևորումներից է, որոնք նպատակ ունեին օտար լեզուների բառապաշարը հասանելի դարձնելու հայ ընթերցողին և նպաստելու տարբեր լեզվական ու մշակութային միջավայրերի միջև հաղորդակցությանը։ Բառարանի հիմնական նպատակը ռուսերեն բառերի հայերեն բացատրական կամ համարժեք թարգմանությունների ներկայացումն է՝ հնարավորություն տալով հայերենին տիրապետող ընթերցողներին հասկանալու ռուսերեն բառերի նշանակությունը, ընդլայնելու իրենց բառապաշարը և զարգացնելու թարգմանական հմտությունները։ Ռուսերենից հայերեն ուղղվածությունը հատկապես կարևոր է այն տեսանկյունից, որ այն ռուսալեզու գրականության, կրթական նյութերի, վարչական գրությունների և հասարակական հաղորդակցության մեջ գործածվող բառապաշարը մատչելի է դարձնում հայ ընթերցողին։ Նման բառարանները կարևոր դեր են կատարում լեզուների միջև իմաստային համապատասխանությունների բացահայտման, բառերի ճիշտ գործածության և տարբեր լեզուներով արտահայտվող հասկացությունների համադրման գործում։ Աշխատության ճանաչողական նշանակությունը պայմանավորված է նաև ռուսերենի և հայերենի բառային համակարգերի փոխհարաբերությունների ներկայացմամբ։ Երկու լեզուներն ունեն տարբեր ծագում, կառուցվածք և քերականական առանձնահատկություններ, ուստի դրանց միջև բառային համապատասխանությունների բացահայտումը պահանջում է ոչ միայն բառերի ուղղակի թարգմանություն, այլև իմաստային նրբերանգների և գործածական առանձնահատկությունների ընկալում։ Այս առումով բառարանը կարող էր ծառայել որպես կարևոր օժանդակ միջոց ռուսերեն սովորողների, թարգմանիչների, ուսուցիչների, առևտրականների, պաշտոնյաների և տարբեր լեզվական միջավայրերում գործունեություն ծավալող անձանց համար։ Բառարանային աշխատանքը նպաստում է նաև լեզվական ինքնուրույնության ձևավորմանը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով առանց մշտական միջնորդության պարզելու անծանոթ բառերի նշանակությունը և ավելի արդյունավետ օգտվելու ռուսերեն գրավոր նյութերից։ Գրական և գիտական առանձնահատկությունների տեսանկյունից աշխատությունը պատկանում է թարգմանական երկլեզու բառարանագրության ժանրին։ Այս ժանրին բնորոշ են բառային միավորների համակարգված ներկայացումը, լեզվական համարժեքների ընտրությունը և բառերի իմաստային համապատասխանությունների բացահայտումը։ Համառոտ բնույթը մատնանշում է գործնական օգտագործման նպատակադրումը՝ առաջնահերթություն տալով բառապաշարի հիմնական միավորների մատչելի և նպատակային ներկայացմանը։ Երկլեզու բառարանների կազմումը պահանջում է լեզվական գիտելիքների համադրում, բառերի իմաստային տարբերակում և թարգմանական ճշգրտության ապահովում։ Այդ պատճառով նման աշխատությունները ոչ միայն լեզու սովորելու գործիքներ են, այլև լեզվաբանական մտածողության զարգացման ու բառապաշարի համակարգման արդյունքներ։ Դրանք նպաստում են թարգմանական բառարանագրության ավանդույթների ձևավորմանը և օտար լեզուների ուսումնասիրման մեթոդների կատարելագործմանը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր նշանակություն ունի 19-րդ դարի սկզբի հայ լեզվական, կրթական և տպագրական կյանքի ուսումնասիրության համար։ Այն լույս է տեսել Մոսկվայում՝ Օգյուստ Սեմյոնյանցի տպարանում, մի ժամանակաշրջանում, երբ ռուսական կայսրության տարբեր քաղաքներում հայ համայնքների կրթական և մշակութային գործունեությունն աստիճանաբար ընդլայնվում էր։ Մոսկվան այդ ժամանակաշրջանում հայ մտավորականության, վաճառականության և կրթական կյանքի նշանակալի կենտրոններից էր։ Ռուսերենի իմացությունը հայ հասարակության տարբեր շրջանակների համար ձեռք էր բերում գործնական կարևորություն՝ պայմանավորված կրթական, տնտեսական, վարչական և մշակութային կապերի զարգացմամբ։ Այս պայմաններում ռուսերենից հայերեն բառարանի հրատարակությունը կարևոր քայլ էր լեզվական հաղորդակցության հնարավորությունների ընդլայնման և հայ ընթերցողի կրթական պահանջների բավարարման ուղղությամբ։ Այն արտացոլում է նաև հայ գրահրատարակչության աշխարհագրական ընդլայնումը, երբ հայերեն ուսումնական և գիտական գրականությունը ստեղծվում ու տարածվում էր ոչ միայն հայկական պատմական և ավանդական տպագրական կենտրոններում, այլև ռուսական քաղաքներում։ Բառարանի պատմական արժեքը պայմանավորված է հայերեն բառարանագրության զարգացման, ռուսերենի ուսուցման տարածման և հայ-ռուսական լեզվամշակութային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար ունեցած նշանակությամբ։ Այն կարող է հետաքրքրել հայագետներին, լեզվաբաններին, բառարանագետներին, թարգմանության պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, կրթության պատմաբաններին և 19-րդ դարի հայ համայնքների մշակութային կյանքն ուսումնասիրող հետազոտողներին։ Ընթերցողական արժեքը կայանում է նրանում, որ աշխատությունը ներկայացնում է օտար լեզվի գիտելիքը սեփական լեզվի միջոցով յուրացնելու և տարբեր լեզվական համակարգերի միջև կամուրջ ստեղծելու կարևոր սկզբունքը։ Այն հայ բառարանագրական ժառանգության ուշագրավ նմուշներից է, որը վկայում է ռուսերենի ուսումնասիրման նկատմամբ աճող հետաքրքրության, հայերեն լեզվական գիտելիքի համակարգման և հայ ընթերցողի կրթական հնարավորությունների ընդլայնման ձգտման մասին։