Ալեքսանդրյան, Անահիտ Վալիկի

Биология

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում կայուն օրգանական աղտոտիչների էկոլոգիապես անվտանգ կառավարման գիտական հիմքերի, մեթոդաբանական մոտեցումների և գործնական մեխանիզմների ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է շրջակա միջավայրում երկար ժամանակ պահպանվելու, կենսաբանական համակարգերում կուտակվելու և սննդային շղթաներով տարածվելու հատկություն ունեցող օրգանական միացությունների հայտնաբերման, գնահատման, վերահսկման և դրանցով պայմանավորված բնապահպանական ռիսկերի նվազեցման խնդիրների վրա։ Քննության են առնվում նման աղտոտիչների հիմնական աղբյուրները, շրջակա միջավայր ներթափանցելու ուղիները և օդում, ջրում, հողում, նստվածքներում ու կենդանի օրգանիզմներում դրանց տարածման առանձնահատկությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում նախկինում գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և այլ տնտեսական ոլորտներում կիրառված որոշ քիմիական նյութերի մնացորդային ազդեցությանը, ինչպես նաև դրանց պահեստավորման, օգտագործման կամ ոչ պատշաճ հեռացման հետևանքով առաջացած աղտոտված տարածքների բնապահպանական գնահատմանը։ Ուսումնասիրվում են կայուն օրգանական աղտոտիչների ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, որոնք պայմանավորում են դրանց դիմացկունությունը բնական քայքայման գործընթացների նկատմամբ և երկարաժամկետ շրջանառությունը շրջակա միջավայրում։ Կարևորվում է դրանց կենսակուտակման և կենսամեծացման երևույթների ուսումնասիրությունը, քանի որ որոշ միացություններ կարող են կուտակվել կենդանի օրգանիզմներում և սննդային շղթայի տարբեր մակարդակներում բարձրացնել էկոլոգիական ազդեցության հավանականությունը։ Քննության են առնվում աղտոտվածության մոնիթորինգի գիտական սկզբունքները՝ նմուշառման, լաբորատոր վերլուծության, տարածական տվյալների համադրման և աղտոտվածության մակարդակների գնահատման տեսանկյունից։ Մոնիթորինգը դիտարկվում է որպես կառավարման համակարգի կարևոր բաղադրիչ, քանի որ հավաստի տվյալների առկայությունը հնարավորություն է տալիս որոշել աղտոտման հիմնական աղբյուրները, առանձնացնել առավել խնդրահարույց տարածքները և գնահատել իրականացվող բնապահպանական միջոցառումների արդյունավետությունը։ Առանձին նշանակություն է տրվում աղտոտված տարածքների գույքագրմանը և համապատասխան տեղեկատվական բազաների ձևավորմանը։ Տարբեր աղբյուրներից ստացվող տվյալների համակարգումը կարող է նպաստել բնապահպանական առաջնահերթությունների որոշմանը և սահմանափակ ֆինանսական ու տեխնիկական ռեսուրսների առավել արդյունավետ բաշխմանը։ Քննության են առնվում նաև ռիսկերի գնահատման մեթոդաբանական սկզբունքները՝ հաշվի առնելով աղտոտիչների կոնցենտրացիան, տարածման հնարավորությունը, շրջակա միջավայրում պահպանման տևողությունը և կենդանի համակարգերի վրա հնարավոր ազդեցությունը։ Կարևորվում է առավել խոցելի էկոհամակարգերի և տարածքների առանձնացումը, որտեղ աղտոտման հետևանքները կարող են ունենալ երկարաժամկետ բնույթ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հնացած կամ օգտագործման համար ոչ պիտանի քիմիական նյութերի և դրանցով աղտոտված թափոնների անվտանգ կառավարմանը։ Դիտարկվում են դրանց հաշվառման, մեկուսացման, ժամանակավոր պահպանման, տեղափոխման և վերջնական վնասազերծման կազմակերպման սկզբունքները՝ շրջակա միջավայր երկրորդային արտանետումների կանխարգելման տեսանկյունից։ Կարևորվում է պահեստավորման վայրերի տեխնիկական և բնապահպանական վիճակի գնահատումը, քանի որ ոչ պատշաճ պահպանվող նյութերը կարող են դառնալ հողի, ստորերկրյա ջրերի և հարակից էկոհամակարգերի աղտոտման աղբյուր։ Ուսումնասիրվում են աղտոտված տարածքների վերականգնման և բնապահպանական ռիսկերի նվազեցման տարբեր մոտեցումներ։ Տեխնոլոգիական լուծումների ընտրությունը կապվում է աղտոտիչների հատկությունների, դրանց քանակի, տարածքի երկրաբանական ու հիդրոլոգիական պայմանների, տնտեսական ծախսերի և ընտրված մեթոդի բնապահպանական անվտանգության հետ։ Կարևորվում է այնպիսի կառավարման սկզբունքը, որի դեպքում խնդրի լուծման ընթացքում չեն ստեղծվում նոր, համարժեք կամ ավելի մեծ բնապահպանական վտանգներ։ Առանձին քննության առարկա է կայուն օրգանական աղտոտիչների կառավարման իրավական և ինստիտուցիոնալ համակարգը։ Դիտարկվում են պետական կառավարման մարմինների գործառույթները, բնապահպանական վերահսկողության կազմակերպումը, տարբեր գերատեսչությունների միջև տեղեկատվության փոխանակումը և պատասխանատվության հստակ բաշխման անհրաժեշտությունը։ Ազգային կառավարման համակարգը դիտարկվում է նաև միջազգային բնապահպանական պարտավորությունների համատեքստում, քանի որ նման աղտոտիչների տարածումը կարող է դուրս գալ առանձին պետության սահմաններից և պահանջել միջազգային համագործակցություն։ Կարևորվում են աղտոտիչների օգտագործման սահմանափակման, դրանց պաշարների վերահսկման, անվտանգ հեռացման և նոր արտանետումների կանխարգելմանն ուղղված քաղաքական միջոցառումները։ Ուսումնասիրվում են նաև տնտեսական և կազմակերպական գործիքները, որոնց միջոցով հնարավոր է խրախուսել ավելի անվտանգ տեխնոլոգիաների կիրառումը և նվազեցնել վտանգավոր նյութերի առաջացման կամ շրջակա միջավայր արտանետման հավանականությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում կանխարգելման սկզբունքին, քանի որ արդեն առաջացած աղտոտման վերացումը սովորաբար պահանջում է ավելի մեծ ֆինանսական և տեխնիկական միջոցներ, քան դրա առաջացման կանխումը։ Այդ պատճառով կարևորվում են արտադրական գործընթացների վերահսկումը, վտանգավոր նյութերի անվտանգ փոխարինումը, թափոնների կառավարման համակարգերի կատարելագործումը և բնապահպանական պահանջների պահպանումը։ Դիտարկվում է նաև հանրային իրազեկման և մասնագիտական կրթության նշանակությունը։ Շրջակա միջավայրի պաշտպանության ոլորտի մասնագետների, գյուղատնտեսական և արդյունաբերական կազմակերպությունների աշխատակիցների, տեղական կառավարման մարմինների և բնակչության տեղեկացվածությունը կարող է նպաստել վտանգավոր նյութերի հետ կապված ռիսկերի ավելի ճիշտ ընկալմանը և կանխարգելիչ միջոցառումների արդյունավետ իրականացմանը։ Հայաստանի պայմաններում կառավարման համակարգի կատարելագործումը կապվում է պատմական աղտոտման աղբյուրների ուսումնասիրության, մոնիթորինգային կարողությունների ընդլայնման, լաբորատոր հետազոտությունների որակի բարձրացման, աղտոտված տարածքների առաջնահերթ վերականգնման և պետական կառույցների միջև համագործակցության ամրապնդման հետ։ Գիտականորեն հիմնավորված մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բնապահպանական որոշումները կառուցել փաստացի տվյալների և ռիսկերի համեմատական գնահատման վրա՝ առաջնահերթություն տալով առավել վտանգավոր աղբյուրներին ու տարածքներին։ Աշխատության կիրառական նշանակությունը պայմանավորված է շրջակա միջավայրի աղտոտման կանխարգելման, վտանգավոր նյութերի անվտանգ կառավարման, աղտոտված տարածքների վերականգնման և երկարաժամկետ բնապահպանական անվտանգության ապահովման համար գիտականորեն հիմնավորված առաջարկությունների մշակման հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել բնապահպանության, էկոտոքսիկոլոգիայի, շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի, քիմիական անվտանգության, թափոնների կառավարման և բնապահպանական քաղաքականության ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, պետական կառավարման մարմինների աշխատակիցների, դասախոսների և ուսանողների համար։