Եազըճյան, Ստեփանոս

География

Աշխատությունը դպրոցական կրթության համար նախատեսված աշխարհագրական ուսումնական ձեռնարկ է, որի հիմնական նպատակն է սովորողներին ծանոթացնել Երկիր մոլորակի բնական կառուցվածքին, աշխարհագրական առանձնահատկություններին, աշխարհամասերին, երկրներին, ժողովուրդներին և բնակեցված տարածքների բազմազանությանը։ Այն նախատեսված է աշխարհագրական տարրական և ընդհանուր գիտելիքների համակարգված փոխանցման համար՝ նպաստելով երեխաների տարածական մտածողության, աշխարհաճանաչողության և շրջակա միջավայրի վերաբերյալ գիտական պատկերացումների ձևավորմանը։ Աշխատության բովանդակային շրջանակը ներառում է ընդհանուր աշխարհագրության հիմնական բաժինները՝ անդրադառնալով Երկրի մակերևույթին, ցամաքներին, ծովերին, օվկիանոսներին, լեռնաշղթաներին, հարթավայրերին, գետերին, լճերին և կլիմայական պայմաններին։ Բնական աշխարհագրության հետ մեկտեղ կարևոր տեղ է հատկացվում քաղաքական և բնակչության աշխարհագրությանը՝ տարբեր երկրների, պետությունների, քաղաքների, ժողովուրդների և նրանց բնակության տարածքների ճանաչմանը։ Այսպիսի համադրությունը հնարավորություն է տալիս սովորողներին պատկերացում կազմելու ոչ միայն Երկրի բնական միջավայրի, այլև մարդկային հասարակության տարածքային կազմակերպման ու տարբեր տարածաշրջանների առանձնահատկությունների մասին։ Աշխարհագրական գիտելիքի մատուցման հիմնական նպատակներից է երեխաների մեջ ձևավորել աշխարհի ամբողջական պատկերը՝ բացահայտելով բնական պայմանների, բնակչության տեղաբաշխման, տնտեսական գործունեության և պետությունների աշխարհագրական դիրքի փոխկապակցվածությունը։ Աշխատության ուսուցողական նշանակությունը դրսևորվում է նաև տեղանունների, աշխարհագրական ուղղությունների, տարածքային հարաբերությունների և տարբեր աշխարհագրական օբյեկտների ճանաչման միջոցով։ Այն նպաստում է քարտեզագրական մտածողության զարգացմանը, տարածությունների ու ուղղությունների ընկալմանը և տարբեր երկրների ու տարածաշրջանների համեմատական ուսումնասիրությանը։ Դպրոցականների համար նախատեսված լինելը պայմանավորում է նյութի բացատրական և ճանաչողական ուղղվածությունը՝ աշխարհագրական գիտելիքը դարձնելով կրթական գործընթացի հասանելի ու կիրառական բաղադրիչ։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է դասագրքային աշխարհագրության ավանդույթին, որտեղ գիտելիքը ներկայացվում է նկարագրական, դասակարգող և բացատրական եղանակներով։ Նման կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս սովորողներին աստիճանաբար յուրացնելու աշխարհագրական հասկացությունները, ճանաչելու բնական ու քաղաքական աշխարհագրության հիմնական բաղադրիչները և ձևավորելու ինքնուրույն աշխարհաճանաչողության հմտություններ։ Աշխարհագրության ուսուցումը կարևոր նշանակություն ունի նաև այլ գիտությունների ուսումնասիրման համար, քանի որ այն կապում է բնագիտական, պատմական և հասարակագիտական գիտելիքները՝ ընթերցողին օգնելով հասկանալու մարդկային քաղաքակրթությունների զարգացման աշխարհագրական պայմանները։ Պատմամշակութային տեսանկյունից աշխատությունը կարևոր տեղ ունի XIX դարի հայ դպրոցական և գիտալուսավորչական գրականության զարգացման պատմության մեջ։ Այդ ժամանակաշրջանում աշխարհագրության ուսուցումը դիտվում էր որպես ընդհանուր կրթության անհրաժեշտ բաղադրիչ, իսկ հայերեն դասագրքերի ստեղծումն ու տարածումը նպաստում էին գիտական գիտելիքի մատչելիության ընդլայնմանը և ազգային կրթական համակարգի զարգացմանը։ Մխիթարյան միաբանության գործունեությունը նշանակալի դեր է ունեցել հայերեն աշխարհագրական գրականության ձևավորման, եվրոպական գիտական գիտելիքի տարածման և հայերեն ուսումնական տերմինաբանության հարստացման գործում։ Այս աշխատությունը ներկայացնում է այդ լուսավորչական ավանդույթի կարևոր դրսևորումներից մեկը՝ ընդգծելով մայրենի լեզվով աշխարհագրական կրթության անհրաժեշտությունը։ Այն արժեքավոր է հայ աշխարհագրական մատենագրության, XIX դարի դպրոցական դասագրքերի, մանկավարժական մեթոդների և հայ կրթական մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար։ Հատկապես հետաքրքրություն է ներկայացնում աշխարհագրության դասավանդման պատմությամբ, հայերեն գիտական լեզվի զարգացմամբ և Մխիթարյան միաբանության կրթական ժառանգությամբ զբաղվող հետազոտողների համար։ Ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է աշխարհի բնական և քաղաքական կառուցվածքի վերաբերյալ համակարգված գիտելիք ստանալու, տարբեր երկրների ու ժողովուրդների մասին պատկերացումները հարստացնելու և աշխարհագրական մտածողությունը զարգացնելու հնարավորությամբ։ Աշխատությունը միաժամանակ արտացոլում է հայ կրթական միջավայրում գիտելիքի տարածման այն ձգտումը, որի համաձայն աշխարհագրական կրթությունը կարևոր միջոց էր աշխարհաճանաչող, կրթված և գիտական մտածողությամբ օժտված սերունդ ձևավորելու համար։