Խաչատրյան, Սուսաննա Անդրուշի

История

Աշխատությունը նվիրված է XVIII դարի կեսերից մինչև XIX դարի 60-ական թվականները Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում ձևավորված և ազդեցիկ դիրք զբաղեցրած հայ ամիրայական դասի պատմության, հասարակական-քաղաքական գործունեության, տնտեսական հզորության և ազգային կյանքում ունեցած նշանակության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում են հայ ամիրայության առաջացման պատմական նախադրյալները, սոցիալական կազմի ձևավորումը, տնտեսական գործունեության հիմնական ուղղությունները և օսմանյան պետական համակարգում հայ մեծահարուստների ու ազդեցիկ գործիչների զբաղեցրած դիրքերը։ Անդրադարձ է կատարվում ամիրայական դասի ներկայացուցիչների՝ պետական ֆինանսների կառավարման, հարկահավաքության, դրամափոխության, առևտրի, արդյունաբերության և տնտեսական այլ ոլորտներում ունեցած դերակատարությանը, ինչպես նաև սուլթանական արքունիքի և բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հաստատած հարաբերություններին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայ ամիրայական նշանավոր գերդաստանների գործունեությանը, նրանց տնտեսական ազդեցության ընդլայնմանը, հասարակական հեղինակության ձևավորմանը և Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի կառավարման գործընթացներում ունեցած մասնակցությանը։ Քննարկվում են Տատյանների, Պալյանների, Տյուզյանների և այլ ազդեցիկ ընտանիքների գործունեության առանձնահատկությունները, նրանց ներդրումը պետական ու հասարակական հաստատությունների զարգացման, ճարտարապետության, շինարարության, ֆինանսական համակարգի և մշակութային կյանքի կազմակերպման գործում։ Կարևորվում է ամիրայության և Հայ առաքելական եկեղեցու փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը, մասնավորապես Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքարանի գործունեության, եկեղեցական կառավարման, հոգևոր առաջնորդների ընտրության և համայնքային որոշումների ընդունման գործընթացներում ամիրաների ունեցած ազդեցությունը։ Անդրադարձ է կատարվում նաև հայ ամիրայական դասի բարեգործական և կրթամշակութային նախաձեռնություններին, դպրոցների, եկեղեցիների, հիվանդանոցների, տպարանների և հասարակական նշանակության այլ հաստատությունների հիմնադրման ու հովանավորման աշխատանքներին։ Ուսումնասիրվում են ամիրաների գործունեության կապերը հայ ազգային լուսավորական շարժման, կրթության տարածման, գրատպության զարգացման և արևմտահայ հասարակական մտքի ձևավորման գործընթացների հետ։ Առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում ամիրայական դասի և հայ հասարակության մյուս սոցիալական խմբերի փոխհարաբերությունները, համայնքային իշխանության շուրջ առաջացած հակասությունները, պահպանողական և բարեփոխական ուժերի միջև գաղափարական պայքարը, ինչպես նաև ազգային կառավարման համակարգի ժողովրդավարացման պահանջների աստիճանական ուժեղացումը։ Դիտարկվում են Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Թանզիմաթի բարեփոխումների ազդեցությունը հայ համայնքի ներքին կյանքի վրա, հասարակական հարաբերությունների փոփոխությունները և ամիրայական դասի ավանդական իշխանության աստիճանական սահմանափակման գործընթացը։ Կարևորվում են 1850-1860-ական թվականներին արևմտահայ ազգային-հասարակական շարժումների ակտիվացումը, 1860 թվականի Ազգային սահմանադրության ընդունումը և 1863 թվականին դրա հաստատումը օսմանյան իշխանությունների կողմից՝ որպես հայ համայնքի կառավարման համակարգի վերափոխման կարևոր հանգրվաններ։ Քննարկվում են այդ փոփոխությունների հետևանքով ամիրայական դասի քաղաքական ու հասարակական ազդեցության նվազումը, ազգային ներկայացուցչական մարմինների ձևավորումը և համայնքային կառավարման նոր սկզբունքների հաստատումը։ Հետազոտության թեմատիկ շրջանակում ուշադրություն է հատկացվում նաև հայ ամիրայության ներքին կառուցվածքին, տնտեսական շահերի և ազգային պարտավորությունների փոխհարաբերություններին, օսմանյան իշխանությունների հետ համագործակցության առանձնահատկություններին և այդ համագործակցության պատմական հետևանքներին։ Ամիրայական դասի գործունեությունը դիտարկվում է ոչ միայն հայ համայնքի ներքին պատմության, այլև Օսմանյան կայսրության տնտեսական, վարչական և հասարակական հարաբերությունների զարգացման լայն համատեքստում։ Աշխատության թեմատիկան հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու Կոստանդնուպոլսի հայ մեծահարուստ վերնախավի պատմական դերակատարության, արևմտահայության սոցիալ-տնտեսական զարգացման, ազգային հաստատությունների կայացման և XIX դարի հասարակական վերափոխումների մասին։ Այն կարևոր նշանակություն ունի հայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմության, Օսմանյան կայսրության պատմության, սփյուռքահայ համայնքների ուսումնասիրության և հայ հասարակական-քաղաքական մտքի զարգացման օրինաչափությունների բացահայտման տեսանկյունից։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել պատմաբանների, արևելագետների, օսմանագետների, հայագետների, մշակութաբանների, պատմության ֆակուլտետների ուսանողների, դասախոսների, հետազոտողների, ինչպես նաև արևմտահայության պատմությամբ, Կոստանդնուպոլսի հայկական համայնքի մշակութային ժառանգությամբ և հայ ազգային-հասարակական կյանքի զարգացման հիմնախնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։