Ordubadi, Mămmăd Săid, 1872-1950

История

Աշխատությունը պատմավավերագրական բնույթի աղբյուր է, որը կենտրոնանում է Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված բռնությունների և զանգվածային կոտորածների նկարագրության վրա՝ հատկապես XIX դարի վերջին և XX դարի սկզբին տեղի ունեցած իրադարձությունների համատեքստում։ Նյութում պատմական դեպքերը ներկայացվում են ժամանակակիցների վկայությունների, հաղորդումների, հրապարակումների և հեղինակային դիտարկումների միջոցով՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու հայ բնակչության վիճակի, տեղահանությունների, համայնքային կյանքի խաթարման և ստեղծված հումանիտար ճգնաժամի վերաբերյալ։ Հետազոտական տեսանկյունից կարևոր է աշխատության սկզբնաղբյուրային բնույթը, քանի որ այն արտացոլում է ոչ միայն նկարագրվող իրադարձությունները, այլև այն ժամանակաշրջանի հասարակական ու քաղաքական ընկալումները։ Հեղինակի ներկայացրած տեղեկությունները կարող են ընդգրկել տարբեր բնակավայրերում տեղի ունեցած դեպքեր, բնակչության սոցիալական վիճակի փոփոխություններ, օգնության կազմակերպման փորձեր և միջազգային հանրության արձագանքների վերաբերյալ դիտարկումներ։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի պատմական իրադարձությունների ժամանակագրական և աշխարհագրական համատեքստի վերականգնումը, որը հնարավորություն է տալիս առանձին դրվագները դիտարկել Օսմանյան կայսրության ներքին քաղաքական զարգացումների և հայկական հարցի միջազգային քննարկումների շրջանակում։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր նյութ տրամադրել նաև պատմական հիշողության ուսումնասիրության համար՝ ցույց տալով, թե ինչպես են բռնությունների ականատեսներն ու ժամանակակից հեղինակները փաստագրել և մեկնաբանել տեղի ունեցածը։ Միաժամանակ նման աղբյուրների գիտական օգտագործումը պահանջում է աղբյուրագիտական քննություն՝ հեղինակի դիրքորոշման, օգտագործված տեղեկությունների ծագման, դրանց ստուգելիության և այլ ժամանակակից փաստաթղթերի հետ համապատասխանության գնահատմամբ։ Այլ վկայությունների, դիվանագիտական փաստաթղթերի, մամուլի հրապարակումների և հետագա պատմագիտական ուսումնասիրությունների հետ համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական գնահատելու ներկայացված տեղեկությունների պատմական նշանակությունը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատությունը կարևոր աղբյուր է ուշ օսմանյան ժամանակաշրջանի հայոց պատմության, հայկական հարցի, զանգվածային բռնությունների պատմության և դրանց միջազգային արձագանքի ուսումնասիրության համար՝ միաժամանակ արտացոլելով տվյալ ժամանակաշրջանում պատմական իրադարձությունների փաստագրման ու հանրայնացման առանձնահատկությունները։