Սամվելյան, Գրիգոր Կարապետի

Литература

Աշխատությունը նվիրված է խորհրդային ռուս գրող Գալինա Նիկոլաևայի ստեղծագործական ժառանգության ուսումնասիրությանը և դրա միջոցով սոցիալիստական ռեալիզմի գեղարվեստական ու գաղափարական մի շարք առանձնահատկությունների բացահայտմանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է գրողի արձակի թեմատիկ, ժանրային, կերպարային և ոճական համակարգի վրա՝ այն դիտարկելով խորհրդային գրականության զարգացման ընդհանուր գործընթացների համատեքստում։ Քննության են առնվում հասարակության և անհատի փոխհարաբերությունները, աշխատանքի, բարոյական պատասխանատվության, հասարակական պարտքի, անձնական ընտրության և մարդկային հարաբերությունների թեմաները, որոնք կարևոր տեղ են զբաղեցնում հեղինակի ստեղծագործական աշխարհում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում արտադրական և հասարակական միջավայրի գեղարվեստական պատկերմանը։ Աշխատանքը և մասնագիտական գործունեությունը ներկայացվում են ոչ միայն որպես հերոսների առօրյա կյանքի բաղադրիչներ, այլև որպես նրանց բնավորության, արժեքային համակարգի և հասարակության նկատմամբ վերաբերմունքի բացահայտման միջոցներ։ Այդ տեսանկյունից ուսումնասիրվում է, թե ինչպես են արտադրական խնդիրները, կոլեկտիվի ներսում առաջացող հակասությունները և մասնագիտական պատասխանատվությունը վերածվում գեղարվեստական կոնֆլիկտի հիմքի։ Կարևորվում է անհատի և կոլեկտիվի հարաբերության խնդիրը՝ բացահայտելով անձնական նախաձեռնության, հասարակական շահի և ընդհանուր նպատակների միջև գոյացող փոխհարաբերությունները։ Հերոսների կերպարները քննվում են զարգացման և փոփոխության ընթացքի մեջ, երբ նրանց աշխարհայացքը և վարքագիծը ձևավորվում են աշխատանքային, հասարակական ու անձնական փորձությունների ազդեցությամբ։ Ուսումնասիրվում են դրական հերոսի ստեղծման սկզբունքները և դրանց փոփոխությունները խորհրդային արձակի տարբեր փուլերում։ Միաժամանակ ուշադրություն է հատկացվում կերպարների հոգեբանական անհատականացմանը, քանի որ սոցիալական և գաղափարական խնդիրների ներկայացումը զուգորդվում է մարդկանց ներքին ապրումների, կասկածների, հարաբերությունների և բարոյական ընտրությունների պատկերմամբ։ Առանձին նշանակություն ունի հասարակական հակասությունների արտացոլումը։ Դիտարկվում է, թե ինչպես են գրական ստեղծագործություններում ներկայացվում նորի և հնի, նախաձեռնության և պահպանողականության, անձնական շահի և հասարակական պատասխանատվության միջև հակադրությունները։ Այս հակասությունների միջոցով բացահայտվում են ժամանակաշրջանի սոցիալական ու բարոյական խնդիրները և կերպարների դիրքորոշումները։ Սոցիալիստական ռեալիզմը քննվում է որպես խորհրդային մշակութային համակարգում ձևավորված գրական ուղղություն և ստեղծագործական մեթոդ, որն ուներ իրականության պատկերման որոշակի գաղափարական ու գեղագիտական սկզբունքներ։ Ուսումնասիրվում է իրականության պատմական զարգացման մեջ ներկայացման պահանջը, հասարակական գործընթացների գաղափարական մեկնաբանությունը, աշխատանքի և սոցիալական վերափոխումների թեմաների կարևորությունը, ինչպես նաև հերոսի զարգացման կապը հասարակության ընդհանուր փոփոխությունների հետ։ Միաժամանակ քննության են առնվում այդ մեթոդի ներսում անհատական հեղինակային ոճի դրսևորման հնարավորությունները։ Գալինա Նիկոլաևայի ստեղծագործությունների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ, որ նույն գաղափարական և գեղագիտական համակարգում գործող հեղինակները կարող էին տարբեր կերպ կառուցել կերպարները, կոնֆլիկտները և պատմողական կառուցվածքը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում արտադրական վեպի առանձնահատկություններին, քանի որ արդյունաբերական, գյուղատնտեսական կամ գիտատեխնիկական աշխատանքի թեման խորհրդային արձակում հաճախ դառնում էր հասարակական հարաբերությունների և բարոյական խնդիրների քննարկման հարթակ։ Արտադրական միջավայրի նկարագրությունը դիտարկվում է հերոսների փոխհարաբերությունների և հասարակական արժեքների բացահայտման հետ միասին։ Քննության են առնվում նաև կանանց կերպարների կառուցման առանձնահատկությունները, նրանց մասնագիտական, ընտանեկան և հասարակական դերերի փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև կնոջ անհատական ինքնուրույնության և հասարակական գործունեության ներկայացումը։ Գրողի ստեղծագործական մեթոդի ուսումնասիրության մեջ կարևորվում են պատմողական կառուցվածքը, երկխոսությունների կազմակերպումը, հեղինակային խոսքը, հոգեբանական նկարագրությունը և սոցիալական միջավայրի ներկայացման եղանակները։ Դիտարկվում է փաստական ու կենսական նյութի գեղարվեստական վերափոխումը և իրական հասարակական գործընթացները գրական կերպարների ու իրավիճակների միջոցով ընդհանրացնելու սկզբունքը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում նաև գրական կոնֆլիկտի կառուցմանը, քանի որ գաղափարական և հասարակական խնդիրները հաճախ բացահայտվում են տարբեր աշխարհայացքներ ու վարքագծային սկզբունքներ ներկայացնող կերպարների բախման միջոցով։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս գնահատել սոցիալիստական ռեալիզմը ոչ միայն որպես պաշտոնապես հաստատված գեղարվեստական համակարգ, այլև որպես պատմականորեն պայմանավորված գրական երևույթ՝ իր ներքին հակասություններով, թեմատիկ շրջանակով և գեղարվեստական հնարավորություններով։ Կարևորվում է գրական ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը դրանց ստեղծման ժամանակաշրջանի հասարակական ու մշակութային պայմանների հետ փոխկապակցված՝ միաժամանակ տարբերակելով գաղափարական պահանջները և հեղինակային գեղարվեստական լուծումները։ Գրողի ժառանգության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել խորհրդային արձակի զարգացման, արտադրական և հասարակական թեմատիկայի փոփոխությունների, հերոսի գաղափարական ու հոգեբանական կառուցվածքի և ժամանակաշրջանի գրական քննադատության հիմնական հարցադրումների մասին։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ռուս գրականության, խորհրդային գրականության պատմության, սոցիալիստական ռեալիզմի տեսության և գրականագիտության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, գրականագետների, դասախոսների և ուսանողների համար։