Սոհրաբի, Մոհամմադ Ռեզա

Финансы

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է ոչ ֆինանսական նորարարական կառավարչական հաշվապահության գործիքների կիրառության և Իրանի արժեթղթերի շուկայում ցուցակված կազմակերպությունների ռիսկի ու եկամտաբերության փոխհարաբերության ուսումնասիրությանը։ Աշխատանքի հիմնական գաղափարն այն է, որ ժամանակակից մրցակցային պայմաններում կազմակերպության գործունեության արդյունավետությունը գնահատելու համար միայն ավանդական ֆինանսական ցուցանիշները կարող են բավարար չլինել, և կառավարչական որոշումների կայացման գործընթացում կարևոր նշանակություն են ստանում նաև ոչ ֆինանսական չափորոշիչները։ Հետազոտության հրապարակված տարբերակը հեղինակել է Մոհամմադռեզա Սոհրաբին, այն հրապարակվել է 2017 թվականին Dutch Journal of Finance and Management-ում և ուսումնասիրում է Իրանի միջին չափի արտադրական կազմակերպությունների համատեքստը։ Ուսումնասիրության կենտրոնում մի շարք ժամանակակից կառավարչական հաշվապահական գործիքներ են՝ ընդհանուր որակի կառավարումը (TQM), նպատակային ինքնարժեքավորումը (Target Costing), կապիտալ բյուջետավորումը, գործունեության վրա հիմնված ինքնարժեքավորումը (ABC), հավասարակշռված ցուցանիշների համակարգը (Balanced Scorecard) և «ճիշտ ժամանակին» արտադրության համակարգը (JIT)։ Այս գործիքների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք կազմակերպության գործունեությունը դիտարկում են ավելի լայն շրջանակում՝ ներառելով ոչ միայն ֆինանսական արդյունքները, այլև որակը, հաճախորդների պահանջները, գործընթացների արդյունավետությունը, ժամանակային ցուցանիշները, ռազմավարական նպատակները և ռեսուրսների օգտագործումը։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից մեկը պարզելն է, թե որքանով են նման գործիքների կիրառությունն ու դրանցից ստացվող տեղեկատվությունը կապված կազմակերպությունների ռիսկի նվազեցման և եկամտաբերության բարձրացման հետ։ Կառավարչական հաշվապահության ավանդական համակարգերը հիմնականում կենտրոնանում են արդեն տեղի ունեցած ֆինանսական արդյունքների վրա, մինչդեռ նորարարական գործիքները կարող են կառավարչին տրամադրել ավելի լայն և կանխատեսող տեղեկատվություն։ Դրա շնորհիվ հնարավոր է ավելի վաղ բացահայտել ծախսերի աճի, արտադրության անարդյունավետության, որակի խնդիրների կամ շուկայական փոփոխությունների հետ կապված ռիսկերը։ Ուսումնասիրության շրջանակում ընդհանուր որակի կառավարումը դիտարկվում է որպես կազմակերպության գործընթացների և արտադրանքի որակի շարունակական բարելավման գործիք։ Որակի բարձրացմանն ուղղված համակարգված մոտեցումը կարող է նվազեցնել թերությունների, վերամշակման, բողոքների և ռեսուրսների վատնման հետ կապված ծախսերը։ Այդպիսի փոփոխությունները, իրենց հերթին, կարող են անդրադառնալ կազմակերպության ֆինանսական արդյունքների և ռիսկային դիրքի վրա։ Նպատակային ինքնարժեքավորումը հնարավորություն է տալիս արտադրանքի նախագծման և զարգացման փուլում ինքնարժեքը կապել շուկայի պայմանների ու սպառողի համար ընդունելի գնի հետ։ Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է մրցակցային շուկաներում, որտեղ կազմակերպությունը միշտ չէ, որ կարող է պարզապես բարձրացնել վաճառքի գինը՝ աճող ծախսերը փոխհատուցելու համար։ Նախապես սահմանված ծախսային նպատակների միջոցով կազմակերպությունը կարող է ավելի արդյունավետ վերահսկել ռեսուրսների օգտագործումը և արտադրանքի ինքնարժեքը։ Կապիտալ բյուջետավորումը, իր հերթին, վերաբերում է երկարաժամկետ ներդրումային որոշումների գնահատմանը։ Ներդրումային ծրագրերի ընտրության ընթացքում ապագա դրամական հոսքերի, ծախսերի, եկամուտների և անորոշության գնահատումը հնարավորություն է տալիս ավելի հիմնավորված որոշումներ ընդունել։ Այս գործիքը հատկապես կարևոր է ռիսկի կառավարման տեսանկյունից, քանի որ սխալ ներդրումային որոշումները կարող են երկար ժամանակով բացասաբար ազդել կազմակերպության ֆինանսական վիճակի վրա։ Գործունեության վրա հիմնված ինքնարժեքավորումը թույլ է տալիս արտադրանքի կամ ծառայության ինքնարժեքը հաշվարկել ոչ միայն ընդհանուր ծախսերի բաշխման միջոցով, այլև հաշվի առնելով այն գործունեություններն ու գործընթացները, որոնք իրականում առաջացնում են այդ ծախսերը։ Դրա կիրառումը կարող է օգնել բացահայտելու ոչ արդյունավետ գործողությունները, ավելի ճշգրիտ որոշելու տարբեր արտադրատեսակների կամ ծառայությունների ծախսատարությունը և բարելավելու կառավարչական որոշումների տեղեկատվական հիմքը։ Հավասարակշռված ցուցանիշների համակարգը կազմակերպության արդյունավետությունը գնահատում է մի քանի փոխկապակցված տեսանկյուններից։ Ֆինանսական արդյունքներին զուգահեռ կարող են դիտարկվել հաճախորդների, ներքին բիզնես գործընթացների, ուսուցման և զարգացման հետ կապված ցուցանիշները։ Այս մոտեցումը կարևոր է այն պատճառով, որ կազմակերպության երկարաժամկետ հաջողությունը կարող է կախված լինել այնպիսի գործոններից, որոնք անմիջականորեն չեն արտացոլվում ընթացիկ ֆինանսական հաշվետվություններում։ JIT համակարգը շեշտադրում է անհրաժեշտ ռեսուրսների և նյութերի ճիշտ ժամանակին ձեռքբերումը կամ արտադրությունը՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել պաշարները, պահեստավորման ծախսերը և արտադրական գործընթացների անարդյունավետությունը։ Դրա կիրառությունը կարող է բարձրացնել գործառնական արդյունավետությունը, սակայն միաժամանակ կարող է կազմակերպությանը ավելի զգայուն դարձնել մատակարարման շղթայի խափանումների նկատմամբ։ Այդ պատճառով նման գործիքների գնահատումը պահանջում է ոչ միայն հնարավոր օգուտների, այլև դրանց կիրառման հետ կապված ռիսկերի հաշվառում։ Ուսումնասիրության կարևոր կողմերից է ոչ ֆինանսական ցուցանիշների և շուկայական արդյունքների միջև կապի դիտարկումը։ Ցուցակված կազմակերպությունների դեպքում ռիսկն ու եկամտաբերությունը կարևոր նշանակություն ունեն նաև ներդրողների և կապիտալի շուկայի մասնակիցների համար։ Եթե կառավարչական հաշվապահության նորարարական գործիքների կիրառումը նպաստում է ծախսերի վերահսկմանը, գործառնական արդյունավետության բարձրացմանը և որոշումների որակի բարելավմանը, ապա դրա ազդեցությունը կարող է ի վերջո արտահայտվել կազմակերպության ֆինանսական արդյունքների և ներդրումային գրավչության մեջ։ Աշխատանքի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն փորձում է կապ հաստատել ներքին կառավարչական գործիքների և կազմակերպության արտաքին շուկայական արդյունքների միջև։ Այսինքն՝ կառավարչական հաշվապահությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես ներքին հաշվետվությունների կամ ծախսերի վերահսկման համակարգ, այլև որպես կազմակերպության ընդհանուր ռիսկային և եկամտաբերության դիրքի վրա հնարավոր ազդեցություն ունեցող կառավարման գործիք։ Հետազոտությունը նաև նպատակ ունի պարզել, թե որքանով են իրանական կազմակերպությունների ղեկավարները ծանոթ ոչ ֆինանսական կառավարչական հաշվապահական գործիքներին և ինչ դեր են դրանք կատարում կառավարչական որոշումների ընդունման գործընթացում։ Այս հանգամանքը թեմային հաղորդում է նաև կազմակերպական և վարքաբանական նշանակություն, քանի որ նույնիսկ արդյունավետ գործիքի առկայությունը ինքնին չի երաշխավորում դրա հաջող կիրառումը։ Անհրաժեշտ են համապատասխան մասնագիտական գիտելիքներ, կառավարչական մշակույթ, տեղեկատվական համակարգեր և կազմակերպության ռազմավարական նպատակների հետ գործիքների համապատասխանեցում։ Իրանի արժեթղթերի շուկայի համատեքստը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ այստեղ ուսումնասիրվող կազմակերպությունները գործում են զարգացող տնտեսությանը բնորոշ շուկայական և ինստիտուցիոնալ պայմաններում։ Հետևաբար ուսումնասիրության արդյունքները կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել կառավարչական հաշվապահության և ֆինանսական կառավարման այն հետազոտությունների համար, որոնք փորձում են հասկանալ նորարարական կառավարման մեթոդների արդյունավետությունը զարգացող շուկաներում։ Աշխատանքի թեման ընդհանուր առմամբ ցույց է տալիս կառավարչական հաշվապահության անցումը զուտ ֆինանսական և ծախսային տեղեկատվության տրամադրումից դեպի ռազմավարական որոշումների աջակցություն։ Ժամանակակից կառավարչական հաշվապահը կարող է մասնակցել ոչ միայն հաշվետվությունների կազմմանը, այլև ռազմավարական պլանավորմանը, ռիսկերի գնահատմանը, արդյունավետության չափմանը և կազմակերպության մրցակցային առավելությունների ձևավորմանը։ Նորարարական գործիքների կիրառության վերաբերյալ ժամանակակից հետազոտությունները նույնպես շեշտադրում են դրանց հնարավոր կապը կազմակերպության գործունեության արդյունքների հետ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է կառավարչական հաշվապահությունը, ռազմավարական կառավարումը, ռիսկերի գնահատումը և կապիտալի շուկայի վերլուծությունը՝ փորձելով բացահայտել, թե ոչ ֆինանսական նորարարական գործիքների կիրառությունն ինչպիսի հարաբերակցություն ունի կազմակերպությունների ռիսկի և եկամտաբերության հետ։ Այն կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, հաշվապահներին, ֆինանսական և ներդրումային մասնագետներին, կառավարչական խորհրդատուներին, կազմակերպությունների ղեկավարներին, ռիսկերի կառավարման մասնագետներին և կառավարչական հաշվապահության ու ֆինանսների ոլորտում հետազոտություններ իրականացնող ուսանողներին։