Ստեփանյան, Հասմիկ Արշավիրի

Право

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների իրավահավասարության սահմանադրաիրավական հիմքերի համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում իրավահավասարության՝ որպես ժողովրդավարական և իրավական պետության հիմնարար սկզբունքի, բովանդակության, նշանակության և իրականացման իրավական մեխանիզմների բացահայտումն է։ Աշխատության մեջ իրավահավասարությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես օրենքի առջև բոլորի հավասարության ձևական պահանջ, այլև որպես մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների լիարժեք իրացման, խտրականության բացառման և հասարակական հարաբերություններում արդարացի վերաբերմունքի ապահովման կարևոր նախապայման։ Ուսումնասիրության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեջ ամրագրված իրավահավասարության սկզբունքներին և դրանց փոխկապակցվածությանը մարդու արժանապատվության, անձնական ազատության, ժողովրդավարության, իրավական պետության և սոցիալական արդարության գաղափարների հետ։ Քննարկվում է այն հարցը, թե ինչպես է սահմանադրական կարգավորումը ձևավորում քաղաքացիների հավասար իրավական կարգավիճակը և ինչ սահմաններում կարող են իրականացվել իրավունքների ու ազատությունների տարբերակված կարգավորումներ։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է խտրականության արգելքի ուսումնասիրությունը։ Վերլուծվում են այնպիսի հանգամանքներ, որոնց հիմքով անձանց նկատմամբ տարբերակված վերաբերմունքը կարող է հանգեցնել իրավահավասարության խախտման, ինչպես նաև այն իրավական չափանիշները, որոնց միջոցով հնարավոր է տարբերակել օրինական և անթույլատրելի տարբերակումը։ Այս համատեքստում իրավահավասարությունը ներկայացվում է որպես պետության կողմից ոչ միայն խտրական գործողություններից զերծ մնալու, այլև անհրաժեշտ իրավական և ինստիտուցիոնալ պայմաններ ստեղծելու պարտականություն։ Հետազոտության շրջանակում անդրադարձ է կատարվում քաղաքացիների քաղաքական, քաղաքացիական, սոցիալական, տնտեսական և մշակութային իրավունքների իրականացման հավասար հնարավորություններին։ Ուսումնասիրվում է ընտրական գործընթացներին մասնակցության, պետական կառավարմանը ներգրավվելու, աշխատանքի, կրթության, սոցիալական պաշտպանության, սեփականության և դատական պաշտպանության ոլորտներում հավասարության ապահովման նշանակությունը։ Այս իրավունքների արդյունավետ պաշտպանությունը դիտարկվում է որպես իրավահավասարության սկզբունքի գործնական դրսևորման կարևոր պայման։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում դատական պաշտպանության խնդիրը։ Քաղաքացիների իրավահավասարությունը չի կարող արդյունավետորեն իրականացվել առանց այնպիսի իրավական համակարգի, որը յուրաքանչյուր անձի հնարավորություն է տալիս պաշտպանելու իր խախտված իրավունքները և վիճարկելու պետական կամ այլ իրավասու մարմինների որոշումները։ Այդ պատճառով ուսումնասիրվում են դատական պաշտպանության մատչելիության, արդար դատաքննության, իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցների և օրենքի առջև հավասարության փոխկապակցված հարցերը։ Ուշադրություն է դարձվում նաև պետական իշխանության մարմինների գործունեության շրջանակում իրավահավասարության ապահովմանը։ Պետական մարմինների կողմից որոշումների ընդունման և վարչական լիազորությունների իրականացման ընթացքում անհրաժեշտ է պահպանել օրինականության, օբյեկտիվության, համաչափության և խտրականության բացառման սկզբունքները։ Այս տեսանկյունից քաղաքացիների իրավահավասարության երաշխավորումը դիտարկվում է որպես պետական կառավարման արդյունավետության և հանրային իշխանության նկատմամբ վստահության կարևոր բաղադրիչ։ Հետազոտությունը կարող է ներառել նաև իրավահավասարության միջազգային և եվրոպական չափանիշների ուսումնասիրություն։ Մարդու իրավունքների պաշտպանության միջազգային փաստաթղթերով ամրագրված հավասարության և խտրականության արգելքի սկզբունքների համադրումը Հայաստանի ազգային իրավակարգավորման հետ հնարավորություն է տալիս գնահատելու ներպետական իրավական համակարգի համապատասխանությունը մարդու իրավունքների համընդհանուր չափանիշներին և բացահայտելու դրա կատարելագործման հնարավոր ուղղությունները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում իրավահավասարության սահմանափակման խնդրին։ Ժամանակակից սահմանադրական իրավունքում բոլոր տարբերակումները ինքնաբերաբար չեն համարվում խտրականություն, քանի որ որոշակի իրավիճակներում տարբեր իրավական կարգավորումը կարող է ունենալ օբյեկտիվ և հիմնավորված նպատակ։ Հետևաբար աշխատանքում կարևոր է համաչափության սկզբունքի կիրառումը, որի միջոցով գնահատվում է տարբերակված մոտեցման իրավաչափությունը, անհրաժեշտությունը և արդարացվածությունը։ Աշխատության մեջ իրավահավասարության երաշխիքները դիտարկվում են նաև ինստիտուցիոնալ տեսանկյունից։ Քննարկվում է պետական և իրավապաշտպան մարմինների, դատարանների, հանրային կառավարման համակարգի և այլ ինստիտուտների դերը քաղաքացիների հավասար իրավունքների պաշտպանության գործում։ Կարևորվում է նաև իրավական իրազեկվածության բարձրացումը, քանի որ անձի կողմից սեփական իրավունքների և դրանց պաշտպանության միջոցների իմացությունը նպաստում է սահմանադրական իրավունքների արդյունավետ իրականացմանը։ Ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս իրավահավասարությունը դիտարկել որպես փոխկապակցված իրավական սկզբունքների և երաշխիքների համակարգ, որի արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ միայն սահմանադրական նորմերի առկայությամբ, այլև դրանց գործնական կիրառմամբ։ Իրավական հավասարության իրական ապահովումը պահանջում է հետևողական օրենսդրական քաղաքականություն, արդյունավետ դատական պաշտպանություն, պետական մարմինների պատասխանատու գործունեություն և խտրականության ցանկացած դրսևորման կանխարգելման գործուն մեխանիզմներ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը ներկայացնում է քաղաքացիների իրավահավասարության սահմանադրաիրավական հիմքերը՝ համադրելով տեսական դրույթները, իրավական կարգավորումները և դրանց գործնական իրականացման հիմնախնդիրները։ Այն կարող է օգտակար լինել իրավաբանների, սահմանադրագետների, մարդու իրավունքների մասնագետների, պետական կառավարման ոլորտի ներկայացուցիչների, իրավագիտության ուսանողների, գիտաշխատողների և քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանության հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։