Տեր-Պողոսյան, Գր.

История

Գր. Տեր-Պողոսյանի այս ուսումնասիրությունը նվիրված է հայ պատմագրության կարևորագույն հուշարձաններից մեկի՝ Փավստոս Բուզանդին վերագրվող պատմական երկի քննությանը, դրա բովանդակային, պատմական և գրական առանձնահատկությունների դիտարկմանը։ Աշխատության հիմնական ուղղվածությունն է անդրադառնալ պատմական երկի վերաբերյալ գիտական ու բանասիրական հարցերին, քննել դրա շարադրանքի առանձնահատկությունները, պատմական տեղեկությունների բնույթը և հայոց անցյալի ուսումնասիրության մեջ ունեցած նշանակությունը։ Փավստոս Բուզանդի պատմագրական երկը հայ հին մատենագրության հիմնարար ստեղծագործություններից է, որն ընդգրկում է Հայաստանի պատմության կարևոր ժամանակաշրջանի իրադարձությունները՝ անդրադառնալով Արշակունյաց արքայատոհմի ներկայացուցիչների, հայոց թագավորության, եկեղեցու, նախարարական տների և երկրի հասարակական-քաղաքական կյանքի փոխհարաբերություններին։ Այն առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում հայ պատմագրության մեջ ոչ միայն որպես պատմական տեղեկությունների աղբյուր, այլև որպես հին հայկական հասարակության աշխարհայացքը, բարոյական պատկերացումները, պետականության ընկալումը և քրիստոնեական արժեքային համակարգը ներկայացնող գրական հուշարձան։ Նման երկի վերաբերյալ դիտողությունների և քննական ուսումնասիրության անհրաժեշտությունը պայմանավորված է դրա բարդ պատմական բովանդակությամբ, պատմողական առանձնահատկություններով, տարբեր իրադարձությունների մեկնաբանման հարցերով և պատմական տեղեկությունների արժանահավատության գնահատման կարևորությամբ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը ենթադրում է ուշադրություն պատմիչի հաղորդած տեղեկությունների, պատմական դեպքերի հաջորդականության, անձանց ու իշխանական խմբավորումների ներկայացման, ինչպես նաև պատմական իրողությունների և գրական պատկերման փոխհարաբերության նկատմամբ։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև Փավստոս Բուզանդի երկի՝ որպես պատմական սկզբնաղբյուրի քննադատական ուսումնասիրությունը, որի ընթացքում անհրաժեշտ է տարբերակել պատմական հիշողությունը, մատենագրական ավանդույթը, կրոնական մեկնաբանությունը և պատմողական հնարքները։ Գրական առումով այս պատմագրական հուշարձանն առանձնանում է կենդանի ու պատկերավոր շարադրանքով, դրվագների դրամատիկ ներկայացմամբ, բանավոր ավանդության տարրերով և բարոյախոսական շեշտադրումներով։ Նրա էջերում պատմական իրադարձությունները հաճախ ներկայացվում են մարդկային բնավորությունների, իշխանական հակամարտությունների, հավատքի ու քաղաքական պատասխանատվության բախումների միջոցով՝ ստեղծելով հին Հայաստանի կյանքի բազմակողմանի պատկեր։ Փավստոսի պատմության վերաբերյալ գիտական դիտողություններն ու քննությունները կարևոր դեր են ունեցել հայ պատմագրության ուսումնասիրության մեթոդների զարգացման գործում՝ նպաստելով սկզբնաղբյուրների համեմատական քննությանը, պատմական փաստերի ճշգրտմանը և հայ մատենագրական ժառանգության գիտական գնահատմանը։ 20-րդ դարասկզբին նման ուսումնասիրության հրատարակումը հատկապես նշանակալի էր հայագիտության զարգացման տեսանկյունից, երբ եվրոպական գիտական կենտրոններում և Մխիթարյան միաբանության շրջանակներում մեծ ուշադրություն էր դարձվում հայ հին գրականության, պատմագրության, լեզվի և ձեռագրական ժառանգության հետազոտությանը։ Վիեննայի Մխիթարյան տպագրական ու գիտական միջավայրը կարևոր դեր է ունեցել հայ պատմական աղբյուրների հրատարակման, մեկնաբանման և գիտական շրջանառության մեջ դնելու գործում։ Այս աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայ պատմագրության պատմության, Փավստոս Բուզանդի երկի ուսումնասիրության, հայ հին մատենագրության քննադատական վերլուծության և պատմական սկզբնաղբյուրների գիտական հետազոտության մեթոդաբանության տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել պատմաբաններին, հայագետներին, բանասերներին, մատենագետներին և հայոց հին ու վաղ միջնադարյան պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ որպես հայ պատմագիտական մտքի զարգացման և ազգային պատմագրական ժառանգության ուսումնասիրության արժեքավոր նյութ։