Յազըճյան, Ստեփանոս

География

Աշխատությունը դպրոցական տարիքի սովորողների համար նախատեսված աշխարհագրական ուսումնական ձեռնարկ է, որի հիմնական նպատակն է մատչելի և համակարգված ձևով ներկայացնել Երկիր մոլորակի, նրա աշխարհագրական կառուցվածքի, բնական միջավայրի, աշխարհամասերի, երկրների և բնակչության վերաբերյալ հիմնարար գիտելիքները։ Այն ստեղծված է աշխարհագրության սկզբնական ուսուցման պահանջներին համապատասխան՝ ընթերցողին աստիճանաբար ծանոթացնելով աշխարհի տարածական կազմակերպմանը, բնական երևույթներին և մարդկային հասարակության աշխարհագրական առանձնահատկություններին։ Աշխարհագրությունը ներկայացվում է որպես գիտություն, որն ուսումնասիրում է Երկրի մակերևույթը, բնական պայմանները, աշխարհագրական օբյեկտները, բնակչության տեղաբաշխումը և տարբեր տարածքներում մարդկային գործունեության ձևերը։ Ուսումնական նյութի կարևոր ուղղություններից է Երկրի ընդհանուր աշխարհագրական պատկերի ճանաչումը՝ ներառյալ ցամաքների և օվկիանոսների տեղադրությունը, աշխարհագրական դիրքի նշանակությունը, մայրցամաքների առանձնահատկությունները և ծովերի ու ցամաքային տարածքների փոխհարաբերությունները։ Բնական աշխարհագրության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում լեռների, հարթավայրերի, գետերի, լճերի, ծովերի և այլ բնական կազմավորումների ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև կլիմայական պայմանների, եղանակային երևույթների և բնության բազմազանության ճանաչումը։ Այս գիտելիքները հնարավորություն են տալիս սովորողներին պատկերացում կազմելու Երկրի մակերևույթի բազմազանության, բնական միջավայրի առանձնահատկությունների և տարբեր աշխարհագրական տարածքների միջև գոյություն ունեցող տարբերությունների մասին։ Աշխատության մյուս կարևոր ուղղությունը քաղաքական և հասարակական աշխարհագրությունն է, որը սովորողին ծանոթացնում է աշխարհի տարբեր երկրների, ժողովուրդների, բնակավայրերի և հասարակական կյանքի առանձնահատկություններին։ Երկրների աշխարհագրական դիրքի, տարածքի, բնակչության, բնական պաշարների և տնտեսական գործունեության ուսումնասիրությունը նպաստում է տարբեր ժողովուրդների կենսակերպի ու պատմական զարգացման պայմանների ընկալմանը։ Աշխարհագրական գիտելիքների միջոցով բացահայտվում է նաև բնության և մարդու փոխհարաբերությունը։ Բնական պայմանները, աշխարհագրական դիրքը և ռեսուրսները կարևոր ազդեցություն են ունենում բնակչության զբաղմունքների, բնակավայրերի ձևավորման, տնտեսական գործունեության և հասարակական կյանքի կազմակերպման վրա։ Այսպիսով, աշխարհագրությունը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես տեղանունների ու տարածքների մասին տեղեկությունների ամբողջություն, այլև որպես գիտություն, որն օգնում է հասկանալու աշխարհի բնական և հասարակական երևույթների փոխկապակցվածությունը։ Դասագրքի կարևոր մանկավարժական առանձնահատկությունը նյութի ներկայացման ուսուցողական նպատակադրումն է։ Աշխարհագրական գիտելիքների հաջորդական յուրացումը նպաստում է սովորողների տարածական պատկերացումների ձևավորմանը, աշխարհագրական օբյեկտները ճանաչելու, համեմատելու և տարբերակելու կարողությունների զարգացմանը։ Քարտեզի և աշխարհագրական նկարագրությունների հետ աշխատանքը կարևոր դեր ունի տարածական մտածողության ձևավորման գործում՝ օգնելով սովորողներին հասկանալու ուղղությունները, հեռավորությունները, տարածքների հարաբերակցությունը և աշխարհագրական դիրքի նշանակությունը։ Աշխարհագրական երևույթների ուսումնասիրությունը զարգացնում է նաև դիտողականությունը, հիշողությունը, տրամաբանական մտածողությունը և բնության նկատմամբ ճանաչողական հետաքրքրությունը։ Աշխատության կրթական արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ այն սովորողին հաղորդակից է դարձնում աշխարհի բազմազանությանը՝ ձևավորելով պատկերացում տարբեր բնական միջավայրերի, ժողովուրդների և երկրների մասին։ Աշխարհագրության ուսումնասիրությունը նպաստում է նաև բնության նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքի ձևավորմանը։ Բնական պաշարների, կլիմայական պայմանների և մարդու գործունեության փոխազդեցության ճանաչումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու շրջակա միջավայրի պահպանության կարևորությունը և մարդու պատասխանատվությունը բնության նկատմամբ։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է դպրոցական հանրամատչելի աշխարհագրական դասագրքերի ավանդույթին, որի հիմնական նպատակն է գիտական տեղեկությունները ներկայացնել սովորողների տարիքային ու կրթական պահանջներին համապատասխան։ Նյութի համակարգված շարադրանքը և աշխարհագրական հասկացությունների ուսուցողական ներկայացումը նպաստում են գիտելիքների աստիճանական յուրացմանը և աշխարհագրական ամբողջական աշխարհայացքի ձևավորմանը։ Պատմական և մշակութային առումով գիրքը կարևոր տեղ ունի տասնիններորդ դարի հայ դպրոցական ու գիտակրթական գրականության զարգացման պատմության մեջ։ Այդ ժամանակաշրջանում աշխարհագրության դասավանդումը դիտարկվում էր որպես ընդհանուր կրթության կարևոր բաղադրիչ, քանի որ այն հնարավորություն էր տալիս սովորողներին ճանաչելու ոչ միայն սեփական հայրենիքը, այլև աշխարհի տարբեր երկրներն ու ժողովուրդները։ Հայերեն աշխարհագրական դասագրքերի ստեղծումը նպաստում էր գիտական գիտելիքների տարածմանը, մայրենի լեզվով կրթության զարգացմանը և հայերեն աշխարհագրական եզրաբանության հարստացմանը։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը նշանակալի ներդրում է ունեցել հայերեն ուսումնական գրականության զարգացման գործում։ Միաբանության հրատարակչական գործունեության շնորհիվ հայ ընթերցողին հասանելի են դարձել պատմության, աշխարհագրության, լեզվաբանության, մաթեմատիկայի և այլ գիտությունների վերաբերյալ բազմաթիվ աշխատություններ։ Այս հրատարակությունն արտացոլում է այդ կրթական ու լուսավորական գործունեության կարևոր ուղղություններից մեկը՝ աշխարհագրական գիտելիքների տարածումը դպրոցական կրթության միջոցով։ Այն արժեքավոր է հայ աշխարհագրական գրականության պատմության, դպրոցական կրթության զարգացման, աշխարհագրության դասավանդման ավանդույթների և Մխիթարյան միաբանության գիտակրթական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Գիրքը հետաքրքրություն է ներկայացնում աշխարհագրագետների, մանկավարժների, կրթության պատմաբանների, հայ գրքի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողների և հին դպրոցական դասագրքերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Իր ճանաչողական և դաստիարակչական նշանակությամբ այն նպաստում է աշխարհի բնական ու հասարակական բազմազանության ընկալմանը, տարածական մտածողության զարգացմանը և աշխարհագրական գիտելիքի միջոցով մարդու ընդհանուր կրթական ու մշակութային հորիզոնի ընդլայնմանը։