Готовые материалы

Այս պատմագիտական և հայագիտական աշխատությունը ներկայացնում է Մխիթարյան միաբանության ձևավորման, զարգացման և գործունեության համառոտ պատմությունը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում հաստատված հայկական համայնքին։ Գիրքը հրատարակվել է 1835 թվականին Վենետիկում, ունի 62 էջ և հեղինակել է Հարություն Ավգերյանը, իսկ հրատարակության անգլերեն տարբերակը ներկայացվում է որպես հայերենից և իտալերենից թարգմանված աշխատանք։ Ուսումնասիրության հիմնական թեման Մխիթարյանների՝ որպես հայ կաթոլիկ վանական-մշակութային կազմակերպության ձևավորումն ու նրանց գործունեությունն է։ Միաբանությունը հիմնադրվել է Մխիթար Սեբաստացու կողմից 1701 թվականին Կոստանդնուպոլսում, իսկ հետագայում հաստատվել է Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում, որը դարձավ հայագիտության, գրահրատարակության, ձեռագրերի պահպանության և կրթական գործունեության կարևոր կենտրոն։ Աշխատությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ ներկայացնում է միաբանության գործունեությունը ոչ միայն որպես կրոնական կառույցի, այլև որպես հայկական մշակույթի պահպանման և զարգացման կենտրոնի։ Մխիթարյանների գործունեության առանցքային ուղղություններից էին հայերեն գրքերի հրատարակությունը, հին և միջնադարյան հայկական գրականության ուսումնասիրությունը, ձեռագրերի հավաքագրումն ու պահպանումը, հայոց լեզվի ուսումնասիրությունը, բառարանների և քերականական աշխատությունների կազմումը, ինչպես նաև կրթական գործունեությունը։ Այդ աշխատանքը նշանակալի դեր ունեցավ հայագիտական գիտության զարգացման և հայ մշակութային ժառանգության՝ եվրոպական գիտական միջավայրում ներկայացման գործում։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Սուրբ Ղազար կղզու՝ որպես գիտական և մշակութային կենտրոնի նկարագրությունը։ Կղզում ձևավորված միաբանության տպարանը և ակադեմիական միջավայրը հնարավորություն տվեցին ստեղծել ու տարածել բազմաթիվ հայերեն և օտարալեզու հրատարակություններ։ Մխիթարյանների տպագրական գործունեությունը նպաստեց հայ գրավոր մշակույթի պահպանմանը և նոր ընթերցողական ու կրթական միջավայրի ձևավորմանը։ Հրատարակության մատենագիտական տվյալները հաստատում են, որ այն տպագրվել է նույն հայկական ակադեմիայի տպարանում՝ Վենետիկում։ Կարևոր թեմա է նաև հայոց լեզվի ուսումնասիրությունը։ Մխիթարյան միաբանության անդամները մեծ ուշադրություն էին դարձնում ինչպես դասական հայերենի, այնպես էլ ժամանակակից հայերենի ուսումնասիրմանը։ Նրանց կազմած քերականական աշխատությունները և բառարանները կարևոր դեր ունեցան հայերենի գիտական նկարագրության և օտարերկրացիներին հայերենը սովորեցնելու գործում։ Աշխատանքի պատմական համատեքստում հիշատակվում է նաև Պասկալ Օգյուսերի և լորդ Բայրոնի հետ կապված հայագիտական գործունեությունը, այդ թվում՝ հայերեն-անգլերեն քերականության և բառարանի կազմման աշխատանքները։ Մխիթարյանների մշակութային գործունեության մեկ այլ կարևոր ուղղություն էր հին հայկական գրական ժառանգության ուսումնասիրությունը։ Միաբանության անդամները հավաքում, համադրում և հրատարակում էին հին ձեռագրերի ու գրական երկերի նյութերը՝ նպաստելով բազմաթիվ տեքստերի պահպանմանը և գիտական շրջանառության մեջ մտցնելուն։ Այս գործունեությունը հետագայում մեծ նշանակություն ունեցավ ինչպես հայագիտության, այնպես էլ համաշխարհային բանասիրության համար, քանի որ հայկական աղբյուրները հաճախ պարունակում էին տեղեկություններ այլ ժողովուրդների և հին մշակույթների մասին։ Միաբանության գործունեության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս նաև հասկանալու հայկական մշակույթի զարգացման առանձնահատկությունները վաղ նոր շրջանում։ Այն ժամանակ, երբ հայկական համայնքները գտնվում էին տարբեր քաղաքական և մշակութային միջավայրերում, Սուրբ Ղազարը դարձավ այնպիսի կենտրոն, որտեղ միավորվում էին կրոնական կյանքը, կրթությունը, տպագրությունը, լեզվաբանությունը, պատմագիտությունը և գրականությունը։ Այդ պատճառով հրատարակությունը արժեքավոր է ոչ միայն Մխիթարյանների պատմությամբ հետաքրքրվողների, այլև հայկական մտավոր մշակույթի ձևավորման գործընթացն ուսումնասիրողների համար։ Աշխատության պատմական արժեքը պայմանավորված է նաև նրա վաղ հրատարակության հանգամանքով։ 1835 թվականին լույս տեսած այս գիրքը ստեղծվել է այն ժամանակաշրջանում, երբ Մխիթարյանների գիտական և հրատարակչական գործունեությունն արդեն ձեռք էր բերել լայն ճանաչում, և միաբանության մասին տեղեկությունների տարածումը նպաստում էր եվրոպական ընթերցողների շրջանում հայկական մշակույթի վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնմանը։ Գրքի պահպանված օրինակների մատենագիտական նկարագրությունները հաստատում են դրա վաղ շրջանի հրատարակչական բնույթը և կապը Վենետիկի հայկական ակադեմիայի հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը կարելի է դիտարկել որպես Մխիթարյան միաբանության պատմության վաղ շրջանի կարևոր վկայություն, որը միավորում է կրոնական, կրթական, գիտական և մշակութային գործունեության նկարագրությունը։ Այն արժեքավոր է հայագիտության պատմության, հայկական տպագրության, հայոց լեզվի ուսումնասիրության, ձեռագրագիտության և հայ մշակութային ժառանգության պահպանման պատմությունը հետազոտողների համար։ Գիրքը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, հայագետներին, բանասերներին, կրոնագետներին, մատենագետներին, գրադարանագետներին և հայկական մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է հայերենի բարբառներում բայական եղանակաժամանակային համակարգերի զուգադրական ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել տարբեր բարբառներում բայի քերականական ձևերի, եղանակների և ժամանակային հարաբերությունների ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Աշխատության կենտրոնում բայական համակարգն է՝ որպես լեզվի քերականական կառուցվածքի առավել բարդ և բազմաշերտ ոլորտներից մեկը։ Հայերենի բարբառները, պահպանելով ընդհանուր լեզվական հիմքը, դարերի ընթացքում զարգացել են տարբեր պատմական, աշխարհագրական և սոցիալ-մշակութային պայմաններում, ինչի հետևանքով դրանցում ձևավորվել են բայական ձևավորման և ժամանակային իմաստների արտահայտման յուրահատուկ առանձնահատկություններ։ Զուգադրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս այդ տարբերությունները դիտարկել համակարգված կերպով՝ միաժամանակ բացահայտելով դրանց ընդհանուր հիմքը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը բայական եղանակների համակարգի քննությունն է։ Եղանակը բայի այն քերականական կարգերից է, որի միջոցով արտահայտվում է գործողության կամ դրության նկատմամբ խոսողի վերաբերմունքը, ինչպես նաև գործողության իրականության, հնարավորության, ցանկության, հրամայականության կամ այլ իմաստային հարաբերությունները։ Բարբառներում այդ իմաստների արտահայտման եղանակները կարող են տարբեր լինել ինչպես ձևաբանական միջոցներով, այնպես էլ օժանդակ բայերի, մասնիկների և կառուցվածքային այլ միջոցների կիրառությամբ։ Հետևաբար յուրաքանչյուր բարբառի համակարգի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս բացահայտել ինչպես ընդհանուր հայերենյան օրինաչափությունները, այնպես էլ տեղային առանձնահատկությունները։ Աշխատության մյուս առանցքային խնդիրն է բայական ժամանակների ուսումնասիրությունը։ Ժամանակային ձևերը ցույց են տալիս գործողության կամ դրության հարաբերությունը խոսքի պահի, անցյալի կամ ապագայի նկատմամբ։ Հայերենի տարբեր բարբառներում ժամանակային իմաստների արտահայտությունը կարող է ունենալ տարբեր կառուցվածքային և գործառական առանձնահատկություններ։ Որոշ դեպքերում նույն ժամանակային կամ եղանակային իմաստը կարող է արտահայտվել տարբեր ձևերով, իսկ նույն ձևը տարբեր բարբառներում կարող է ձեռք բերել լրացուցիչ իմաստային երանգներ։ Այդ տարբերությունների համեմատական քննությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացնել հայերենի բարբառային քերականության կառուցվածքը։ Զուգադրական ուսումնասիրության կարևոր առավելությունն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս ոչ միայն առանձին բարբառների նկարագրություն կատարել, այլև դրանք համեմատել ընդհանուր համակարգի շրջանակում։ Այս մոտեցմամբ հնարավոր է առանձնացնել ձևաբանական զուգահեռները, ընդհանուր քերականական կառուցվածքները, տարբերակային ձևերը և այն երևույթները, որոնք բնորոշ են միայն որոշ բարբառների։ Նման վերլուծությունը հատկապես արժեքավոր է հայերենի պատմական զարգացման ուսումնասիրության համար, քանի որ ժամանակակից բարբառներում պահպանված բազմաթիվ ձևեր կարող են վկայել լեզվի ավելի հին վիճակների մասին։ Բայական համակարգի ուսումնասիրության ընթացքում կարևոր նշանակություն ունի նաև օժանդակ բայերի և բարդ ժամանակաձևերի քննությունը։ Հայերենի բարբառներում օժանդակ բաղադրիչների կիրառությունը կարող է տարբերվել գրական հայերենից կամ միմյանցից՝ առաջացնելով ժամանակային և եղանակային տարբեր կառուցվածքներ։ Այդ ձևերի գործառական քննությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե ինչպես են բարբառային խոսքում կառուցվում գործողության ժամանակային հաջորդականությունը, տևականությունը, ավարտվածությունը, կրկնությունը կամ հնարավորությունը։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է նաև ժխտական ձևերի վերլուծությունը։ Բայական ժխտումը տարբեր բարբառներում կարող է ունենալ առանձնահատուկ ձևաբանական և շարահյուսական կառուցվածք, իսկ ժխտական մասնիկների և օժանդակ բաղադրիչների փոխհարաբերությունը կարող է կարևոր տեղեկություններ տալ տվյալ բարբառի քերականական համակարգի մասին։ Այս հարցերի զուգադրական քննությունը թույլ է տալիս ավելի ամբողջական ներկայացնել բայական ձևերի գործառական համակարգը։ Աշխատության մեջ կարող է կարևոր տեղ զբաղեցնել նաև ձևաբանական և իմաստաբանական մակարդակների փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը։ Բայական ձևի կառուցվածքը ինքնին ամբողջությամբ չի բացահայտում դրա գործառույթը, քանի որ նույն ձևը տարբեր խոսքային միջավայրերում կարող է արտահայտել տարբեր ժամանակային կամ եղանակային իմաստներ։ Հետևաբար բարբառային նյութի ուսումնասիրության ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն ձևերի կառուցվածքը, այլև դրանց կիրառության համատեքստը։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տարբերակել ձևական համընկնումները և իրական գործառական նույնությունները։ Բարբառային բայական համակարգերի ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայերենի պատմական քերականության համար։ Բարբառները հաճախ պահպանել են հնագույն քերականական հատկանիշներ, որոնք գրական լեզվում հետագայում փոխվել կամ դուրս են եկել գործածությունից։ Միաժամանակ որոշ բարբառներում ձևավորվել են նորարարություններ, որոնք արտացոլում են լեզվի շարունակական զարգացման գործընթացը։ Այդ պատճառով բարբառային նյութի համեմատական ուսումնասիրությունը կարող է օգնել վերականգնելու հայերենի քերականական համակարգի զարգացման տարբեր փուլերը և հասկանալու ձևաբանական փոփոխությունների ուղղությունները։ Թեման կարևոր է նաև հայ բարբառագիտության համար, քանի որ բայական համակարգը բարբառների դասակարգման և փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության արժեքավոր չափանիշներից է։ Բայական ձևերի տարածման աշխարհագրությունը, դրանց կառուցվածքային տարբերությունները և ընդհանուր հատկանիշները կարող են լրացուցիչ տվյալներ տրամադրել բարբառների միջև պատմական կապերի և փոխազդեցությունների վերաբերյալ։ Այդ տվյալները կարող են համադրվել հնչյունաբանական, բառապաշարային և շարահյուսական առանձնահատկությունների հետ՝ հայերենի բարբառային բազմազանության ավելի ամբողջական պատկերը ստանալու համար։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպատակ ունի համադրել հայերենի տարբեր բարբառների բայական եղանակաժամանակային համակարգերը, բացահայտել դրանց կառուցվածքային և գործառական առանձնահատկությունները և ցույց տալ ընդհանուր հայերենյան համակարգի շրջանակում դրանց փոխհարաբերությունները։ Այն ունի ինչպես տեսական, այնպես էլ գործնական նշանակություն՝ նպաստելով հայերենի բարբառների, պատմական քերականության և ժամանակակից հայերենագիտության զարգացմանը։ Թեման կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, հայագետներին, բարբառագետներին, քերականագետներին, բանասերներին, հայոց լեզվի պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին։

Այս հրատարակությունը նվիրված է Խորհրդային Միության խաղաղության քաղաքականության գաղափարական բովանդակությանը և դրա տարածմանն ու քարոզչությանը գրադարանների միջոցով։ Աշխատության կենտրոնում գրադարանների՝ որպես տեղեկատվության, ընթերցանության և հասարակական-քաղաքական գաղափարների տարածման հաստատությունների դերն է խորհրդային ժամանակաշրջանում։ Ուսումնասիրությունը դիտարկում է, թե ինչպես էին խաղաղության, միջազգային հարաբերությունների, զինաթափման, ժողովուրդների բարեկամության և խաղաղ գոյակցության վերաբերյալ պաշտոնական գաղափարները ներկայացվում գրադարանային աշխատանքի շրջանակում, ինչպիսի գրականություն էր ընտրվում ընթերցողների համար և ինչ մեթոդներով էր կազմակերպվում դրա տարածումը։ Խորհրդային համակարգում գրադարանը չէր ընկալվում միայն որպես գրքերի պահպանման և տրամադրման վայր․ այն նաև դիտարկվում էր որպես գաղափարական և կրթադաստիարակչական աշխատանքի կարևոր հաստատություն։ Այդ պատճառով գրադարանային ֆոնդերի համալրումը, գրականության ցուցադրությունը, թեմատիկ ցուցահանդեսների կազմակերպումը, մատենագիտական ցանկերի կազմումը, ընթերցողների հետ քննարկումները, գրքի տեսությունները և այլ միջոցառումներ հաճախ իրականացվում էին պետական և հասարակական-քաղաքական առաջնահերթություններին համապատասխան։ Խաղաղության թեման այս համակարգում առանձնահատուկ տեղ էր զբաղեցնում, քանի որ խորհրդային արտաքին և ներքին քարոզչության մեջ այն ներկայացվում էր որպես պետության քաղաքականության կարևոր ուղղություն։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է խաղաղության գաղափարի ներկայացման ձևերի բացահայտումը։ Գրադարանները կարող էին ընթերցողներին առաջարկել պատերազմի կանխարգելմանը, ժողովուրդների միջև համագործակցությանը, միջազգային հարաբերություններին, զինաթափմանը և խաղաղության պահպանմանը վերաբերող գրքեր, պարբերականներ ու տեղեկատվական նյութեր։ Այդ գրականությունը կարող էր համակարգվել թեմատիկ բաժիններով և ներկայացվել ցուցահանդեսների, գրական տեսությունների կամ մատենագիտական միջոցառումների միջոցով։ Այսպիսի աշխատանքը միաժամանակ ուներ տեղեկատվական և գաղափարական նպատակ՝ ընթերցողին ծանոթացնել համապատասխան գրականությանը և ձևավորել պաշտոնական գաղափարախոսությանը համահունչ վերաբերմունք։ Կարևոր ուղղություն էր նաև գրադարանային միջոցառումների կազմակերպումը։ Թեմատիկ երեկոները, ընթերցողների կոնֆերանսները, բանավոր ամսագրերը, գրքի քննարկումները և ցուցահանդեսները հնարավորություն էին տալիս խաղաղության վերաբերյալ քաղաքական գաղափարները ներկայացնել ոչ միայն գրքի, այլև բանավոր հաղորդակցության միջոցով։ Նման միջոցառումները կարող էին նվիրված լինել միջազգային իրադարձություններին, խաղաղության շարժման տարբեր դրվագներին, խորհրդային արտաքին քաղաքականության նախաձեռնություններին կամ հայտնի հասարակական և մշակութային գործիչների խաղաղասիրական գործունեությանը։ Հրատարակության թեման հետաքրքիր է նաև գրադարանագիտության պատմության տեսանկյունից։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես էր խորհրդային ժամանակաշրջանում գրադարանային աշխատանքի մասնագիտական գործառույթը միահյուսվում հասարակական-քաղաքական դաստիարակության հետ։ Գրադարանավարից ակնկալվում էր ոչ միայն գրականության պահպանման և ընթերցողների սպասարկման կազմակերպում, այլև համապատասխան թեմատիկ նյութերի նպատակային ընտրություն, ցուցադրություն և քարոզչական միջոցառումների անցկացում։ Այդ պատճառով նման աշխատանքը կարող է արժեքավոր աղբյուր լինել խորհրդային գրադարանների աշխատանքի մեթոդաբանությունը ուսումնասիրելու համար։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև գրականության ընտրության և մատենագիտական աշխատանքի խնդիրը։ Խաղաղության թեմայով գրականության համակարգումը հնարավորություն էր տալիս ընթերցողներին արագ կողմնորոշվել մեծածավալ տեղեկատվական հոսքի մեջ։ Գրադարանները կարող էին կազմել հանձնարարական գրականության ցանկեր, թեմատիկ մատենագիտական տեղեկատուներ և ցուցահանդեսների ուղեկցող նյութեր։ Այդ գործիքները միաժամանակ նպաստում էին ընթերցանության կազմակերպմանը և պաշտոնական քաղաքական օրակարգի տարածմանը։ Խորհրդային խաղաղության քարոզչության առանձնահատկություններից էր դրա սերտ կապը միջազգային քաղաքականության պաշտոնական մեկնաբանության հետ։ Խաղաղության և պատերազմի հարցերը ներկայացվում էին ոչ միայն որպես համամարդկային արժեքների խնդիր, այլև որպես սոցիալ-քաղաքական պայքարի բաղադրիչ։ Այդ պատճառով գրադարաններում տարածվող նյութերի ընտրությունը հաճախ արտացոլում էր ժամանակի պետական գաղափարախոսությունը և միջազգային իրադարձությունների պաշտոնական գնահատականները։ Այս հանգամանքը հրատարակությունը դարձնում է հետաքրքիր նաև պատմական աղբյուրագիտության տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես էր պետական քաղաքական դիսկուրսը փոխանցվում մշակութային և տեղեկատվական հաստատությունների միջոցով։ Թեման կարող է դիտարկվել նաև ընթերցողի և գրադարանի փոխհարաբերությունների տեսանկյունից։ Գրադարանային քարոզչության արդյունավետությունը մեծապես կախված էր ընթերցողների հետաքրքրություններից, գրականության հասանելիությունից և միջոցառումների կազմակերպման ձևերից։ Ուստի ուսումնասիրությունը կարող է պատկերացում տալ այն մեթոդների մասին, որոնց միջոցով գրադարանները փորձում էին ներգրավել ընթերցողներին քաղաքական և հասարակական թեմաների շուրջ կազմակերպվող աշխատանքներում։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը ներկայացնում է խորհրդային գրադարանի երկակի դերը՝ որպես մշակութային-տեղեկատվական հաստատության և որպես պետական գաղափարախոսության տարածման գործիք։ Այն միավորում է գրադարանագիտության, պատմության, մշակույթի և խորհրդային քաղաքական քարոզչության ուսումնասիրության խնդիրները։ Թեման կարող է հետաքրքրել գրադարանագետներին, պատմաբաններին, մշակութաբաններին, խորհրդային շրջանի հասարակական-քաղաքական կյանքի հետազոտողներին, տեղեկատվական աշխատանքի մասնագետներին և գրադարանային գործի պատմությամբ զբաղվող ուսանողներին ու հետազոտողներին։

Այս հրատարակությունը նվիրված է հայկական ձեռագրական ժառանգությանը՝ որպես հայ ժողովրդի պատմության, հոգևոր մշակույթի, գրականության, արվեստի և գիտական մտքի կարևորագույն սկզբնաղբյուրի։ Աշխատանքի հիմնական թեմատիկ շրջանակը վերաբերում է հայերեն ձեռագիր մատյանների ձևավորման, պահպանման, նկարազարդման, տարածման և ուսումնասիրման առանձնահատկություններին։ Հայկական ձեռագրերը դարերի ընթացքում ստեղծվել են տարբեր կրթական, հոգևոր և մշակութային կենտրոններում և ներառում են աստվածաբանական, պատմագրական, գրական, փիլիսոփայական, բժշկական, իրավական, աստղագիտական ու այլ բնույթի նյութեր։ Այդ պատճառով դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել ոչ միայն միջնադարյան հայ գրավոր մշակույթի, այլև ժամանակաշրջանի հասարակական, կրոնական և մտավոր կյանքի մասին։ Ձեռագրագիտական ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է ձեռագրերի արտաքին և նյութական հատկանիշների վերլուծությունը։ Ուսումնասիրության ընթացքում կարող են դիտարկվել ձեռագրի գրանյութը, էջերի կառուցվածքը, գրության տեսակը, զարդագրությունը, մանրանկարչությունը, կազմը, թանաքները և պահպանվածության վիճակը։ Այս տվյալները հնարավորություն են տալիս որոշելու ձեռագրի ստեղծման մոտավոր ժամանակաշրջանը, ծագման միջավայրը և մշակութային պատկանելությունը։ Հայկական ձեռագրական մշակույթի առանձնահատկություններից է գրչության և մանրանկարչության սերտ կապը։ Շատ մատյաններում գրավոր բովանդակությունը լրացվում է բարձրարվեստ զարդանկարներով, խորաններով, գլխագրերով և մանրանկարներով։ Դրանք ոչ միայն գեղարվեստական արժեք ունեն, այլև կարող են կարևոր տեղեկություններ հաղորդել տվյալ ժամանակաշրջանի հագուստի, կենցաղի, ճարտարապետության, զինատեսակների, ծիսական կյանքի և պատկերագրական ավանդույթների մասին։ Այդ պատճառով ձեռագրերը միաժամանակ ուսումնասիրվում են որպես գրական և արվեստաբանական հուշարձաններ։ Կարևոր է նաև ձեռագրերի ստեղծման և ընդօրինակման գործընթացի ուսումնասիրությունը։ Միջնադարյան գրիչները հաճախ աշխատել են վանքերում, կրթական կենտրոններում կամ հատուկ գրչատներում՝ ընդօրինակելով նախորդ դարերի գրքերը և պահպանելով գրավոր ավանդույթը։ Ձեռագրերի հիշատակարանները հատկապես արժեքավոր են այս առումով, քանի որ դրանցում կարող են պահպանված լինել գրիչների, պատվիրատուների, ձեռագրի ստեղծման վայրի ու ժամանակի, ինչպես նաև պատմական իրադարձությունների վերաբերյալ տեղեկություններ։ Այդ նյութերը կարող են լրացնել պատմագիտական այլ աղբյուրների տվյալները և կարևոր նշանակություն ունենալ Հայաստանի և հայ համայնքների պատմության ուսումնասիրության համար։ Հայկական ձեռագրական ժառանգության առանձնահատուկ արժեքը պայմանավորված է նաև դրա աշխարհագրական տարածվածությամբ։ Ձեռագրեր ստեղծվել և պահպանվել են Հայաստանի տարբեր շրջաններում, Կիլիկիայում, ինչպես նաև հայկական սփյուռքի բազմաթիվ կենտրոններում։ Դրանց միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել հայկական մշակույթի տարածումը տարբեր տարածաշրջաններում և տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Ձեռագրական ավանդույթը շարունակվել է նաև այն պայմաններում, երբ հայ ժողովուրդը հայտնվել է քաղաքական և մշակութային բարդ իրավիճակներում, ինչի շնորհիվ ձեռագրերը դարձել են ազգային հիշողության պահպանման կարևոր միջոց։ Հրատարակության կարևոր խնդիր կարող է լինել նաև ձեռագրերի դասակարգումը և նկարագրությունը։ Ձեռագրագիտական կատալոգների միջոցով յուրաքանչյուր մատյան կարող է ներկայացվել իր անվանմամբ կամ բովանդակությամբ, ստեղծման ժամանակով, գրչի կամ պատվիրատուի վերաբերյալ տվյալներով, էջերի քանակով, նկարազարդումների առանձնահատկություններով և պահպանման վայրով։ Նման համակարգված նկարագրությունը կարևոր է ինչպես գիտական հետազոտությունների, այնպես էլ մշակութային ժառանգության պահպանության և թվայնացման համար։ Ժամանակակից պայմաններում հայկական ձեռագրերի ուսումնասիրությունը ներառում է նաև դրանց թվայնացման և պահպանության խնդիրները։ Հնագույն մատյանները զգայուն են խոնավության, ջերմաստիճանի, լուսավորության և մեխանիկական ազդեցությունների նկատմամբ, ուստի դրանց պահպանությունը պահանջում է հատուկ պայմաններ։ Թվային վերարտադրումը հնարավորություն է տալիս հետազոտողներին ուսումնասիրել ձեռագրերը՝ նվազեցնելով բնօրինակների հաճախակի օգտագործման անհրաժեշտությունը և միաժամանակ ընդլայնելով դրանց հասանելիությունը միջազգային գիտական հանրությանը։ Հայկական ձեռագրերը կարևոր նշանակություն ունեն նաև հայ գրականության և լեզվի պատմության համար։ Դրանցում պահպանվել են բազմաթիվ ստեղծագործություններ, որոնց մի մասը հայտնի է միայն ձեռագրական ավանդության միջոցով կամ պահպանվել է տարբեր ընդօրինակություններով։ Ձեռագրերի համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վերականգնել տեքստերի զարգացման պատմությունը, հայտնաբերել ընդօրինակման ընթացքում կատարված փոփոխությունները և ճշգրտել հեղինակային ու ժամանակագրական հարցերը։ Բացի դրանից, ձեռագրերը արժեքավոր աղբյուր են հայոց լեզվի պատմական զարգացման, ուղղագրական համակարգերի և բառապաշարի փոփոխությունների ուսումնասիրման համար։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը հայկական ձեռագրերը ներկայացնում է որպես բազմաշերտ մշակութային ժառանգություն, որի արժեքը չի սահմանափակվում միայն հին գրքերի պահպանմամբ։ Դրանք պատմական փաստաթղթեր են, գրական աղբյուրներ, արվեստի նմուշներ և ազգային հիշողության նյութական վկայություններ։ Դրանց ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հայագետներին, պատմաբաններին, ձեռագրագետներին, արվեստաբաններին, բանասերներին, մատենագետներին, մշակութաբաններին, ինչպես նաև հայկական միջնադարյան մշակույթի և գրավոր ժառանգության ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է հարկային ծառայության մարմինների և հարկ վճարողների իրավասուբյեկտության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ հարկային իրավահարաբերությունների շրջանակում։ Աշխատության կենտրոնում հարկային ոլորտում պետության և մասնավոր անձանց փոխհարաբերությունների իրավական բնույթի բացահայտումն է, հարկային ծառայության մարմինների իրավասությունների ու պարտականությունների, ինչպես նաև հարկ վճարողների իրավունքների և պարտականությունների սահմանման ու իրականացման խնդիրների վերլուծությունը։ Հարկային իրավահարաբերություններում մի կողմից հանդես է գալիս պետությունը՝ իր լիազորված մարմինների միջոցով, իսկ մյուս կողմից՝ հարկ վճարողները, որոնք օրենքով սահմանված պայմանների առկայության դեպքում կրում են հարկեր և այլ պարտադիր վճարներ վճարելու պարտականություն։ Այս հարաբերությունների արդյունավետ և օրինական կազմակերպումը պահանջում է կողմերի իրավական կարգավիճակի հստակ սահմանում և նրանց իրավունքների ու պարտականությունների հավասարակշռված համակարգ։ Ուսումնասիրության առանցքային հասկացություններից է իրավասուբյեկտությունը, որը բնութագրում է անձի կամ կազմակերպության՝ իրավական հարաբերությունների մասնակից լինելու և օրենքով նախատեսված իրավունքներ ու պարտականություններ կրելու կարողությունը։ Հարկային ոլորտում այդ հասկացությունն ունի առանձնահատուկ նշանակություն, քանի որ հարկային հարաբերությունների մասնակիցների իրավական կարգավիճակը միաժամանակ ներառում է ինչպես նյութական, այնպես էլ ընթացակարգային իրավունքներ ու պարտականություններ։ Հարկային ծառայության մարմինների իրավասուբյեկտությունը պայմանավորված է նրանց պետական-իշխանական բնույթով։ Նրանք գործում են օրենքով և այլ իրավական ակտերով իրենց վերապահված լիազորությունների շրջանակում և չեն կարող հարկային հարաբերությունների ընթացքում կամայականորեն ընդլայնել իրենց իրավասությունները։ Այդ մարմինների գործունեության կարևոր ուղղություններից են հարկերի հաշվարկման և վճարման նկատմամբ վերահսկողությունը, հարկային պարտավորությունների կատարման ապահովումը, հարկ վճարողների սպասարկումը, հարկային խախտումների բացահայտումը և օրենքով սահմանված դեպքերում համապատասխան վարչական միջոցների կիրառումը։ Հետևաբար ուսումնասիրության կարևոր խնդիր է հարկային մարմինների իրավասությունների սահմանների հստակեցումը։ Հարկ վճարողների իրավասուբյեկտությունը, իր հերթին, կապված է հարկային պարտավորությունների կատարման, հարկային մարմինների հետ փոխհարաբերությունների և սեփական օրինական շահերի պաշտպանության հետ։ Հարկ վճարողը ոչ միայն հարկ վճարելու պարտավորություն ունեցող անձ է, այլև հարկային իրավահարաբերությունների լիարժեք մասնակից, որն ունի օրենքով նախատեսված իրավունքներ։ Դրանց շարքում կարևոր են հարկային պարտավորությունների վերաբերյալ տեղեկատվություն ստանալու, հարկային մարմինների գործողությունները և որոշումները բողոքարկելու, ներկայացված պահանջների իրավաչափությունը վիճարկելու և օրենքով նախատեսված այլ պաշտպանության միջոցներից օգտվելու հնարավորությունները։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից մեկը հարկային մարմինների և հարկ վճարողների իրավունքների ու պարտականությունների փոխադարձ հարաբերակցության ուսումնասիրությունն է։ Հարկային վարչարարությունը արդյունավետ է այն դեպքում, երբ պետական վերահսկողության անհրաժեշտությունը համատեղվում է հարկ վճարողների իրավունքների պաշտպանության հետ։ Չափազանց լայն վարչական լիազորությունները կարող են առաջացնել հարկ վճարողների օրինական շահերի սահմանափակման վտանգ, իսկ վերահսկողության ոչ բավարար արդյունավետությունը կարող է հանգեցնել հարկային պարտավորությունների չկատարման և պետական բյուջեի եկամուտների նվազման։ Հետևաբար իրավական կարգավորման կարևոր խնդիր է իշխանական և մասնավոր շահերի միջև հավասարակշռության ապահովումը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև հարկային վերահսկողության ընթացակարգերին։ Հարկային ստուգումները, ուսումնասիրությունները, փաստաթղթերի պահանջը, հարկային պարտավորությունների ճշգրտումը և հարկային խախտումների արձանագրումը պետք է իրականացվեն օրենքով սահմանված ընթացակարգերի պահպանմամբ։ Ընթացակարգային կանոնների պահպանումը կարևոր երաշխիք է ինչպես պետական մարմնի գործողությունների օրինականության, այնպես էլ հարկ վճարողի իրավունքների պաշտպանության համար։ Այս տեսանկյունից իրավասուբյեկտության խնդիրը սերտորեն կապված է իրավական որոշակիության և օրինականության սկզբունքների հետ։ Հարկային հարաբերությունների կարևոր առանձնահատկություններից է դրանց պարտադիր բնույթը։ Հարկ վճարելու պարտականությունը ծագում է օրենքով նախատեսված իրավաբանական փաստերի առկայության դեպքում, իսկ հարկային մարմինները պարտավոր են վերահսկել այդ պարտավորությունների կատարումը։ Միաժամանակ հարկային մարմնի և հարկ վճարողի հարաբերությունները չեն կարող հիմնվել միայն վարչական ենթակայության տրամաբանության վրա․ հարկ վճարողն ունի օրենքով պաշտպանված իրավունքներ, իսկ հարկային մարմինը պարտավոր է գործել իր լիազորությունների շրջանակում և պահպանել սահմանված ընթացակարգերը։ Հետազոտության մեկ այլ կարևոր ուղղություն կարող է լինել հարկային վեճերի կարգավորումը։ Երբ հարկ վճարողը համաձայն չէ հարկային մարմնի որոշման, հաշվարկի կամ գործողության հետ, առաջանում է դրա վարչական կամ դատական կարգով վիճարկման անհրաժեշտություն։ Բողոքարկման մեխանիզմները հարկ վճարողների իրավունքների պաշտպանության կարևոր գործիք են և միաժամանակ նպաստում են հարկային վարչարարության օրինականության նկատմամբ վերահսկողությանը։ Այս գործընթացում կարևոր է ապահովել ինչպես պետության հարկային պահանջների հիմնավորվածությունը, այնպես էլ հարկ վճարողի արդյունավետ իրավական պաշտպանության հնարավորությունը։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է նաև հարկային վարչարարության թվայնացմամբ։ Էլեկտրոնային հաշվետվությունների, առցանց ծառայությունների, թվային փաստաթղթաշրջանառության և տվյալների ավտոմատացված մշակման տարածումը փոխում է հարկային մարմինների և հարկ վճարողների փոխհարաբերությունների ձևերը։ Թվայնացումը կարող է նվազեցնել վարչական ծախսերը և բարձրացնել հարկային վերահսկողության արդյունավետությունը, սակայն միաժամանակ առաջ է բերում անձնական և առևտրային տվյալների պաշտպանության, տեղեկատվական անվտանգության, տվյալների ճշգրտության և ավտոմատացված որոշումների նկատմամբ վերահսկողության հարցեր։ Աշխատության տեսական նշանակությունն այն է, որ հարկային ծառայության մարմինների և հարկ վճարողների իրավասուբյեկտության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ սահմանազատել հարկային իրավահարաբերությունների մասնակիցների իրավական կարգավիճակները։ Գործնական առումով նման վերլուծությունը կարող է նպաստել հարկային վարչարարության կատարելագործմանը, հարկային վեճերի կանխարգելմանը, հարկ վճարողների իրավունքների պաշտպանության ուժեղացմանը և պետական վերահսկողության արդյունավետության բարձրացմանը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը հարկային իրավահարաբերությունները դիտարկում է որպես պետության ֆինանսական շահերի և հարկ վճարողների օրինական իրավունքների փոխկապակցված համակարգ։ Այն ընդգրկում է հարկային ծառայության մարմինների լիազորությունները, հարկ վճարողների իրավունքներն ու պարտականությունները, հարկային վերահսկողության իրավական սահմանները, վարչական ընթացակարգերը, հարկային վեճերի լուծման մեխանիզմները և հարկային վարչարարության կատարելագործման խնդիրները։ Թեման կարող է հետաքրքրել իրավաբաններին, հարկային ոլորտի մասնագետներին, պետական ծառայողներին, հարկ վճարողներին, իրավագիտության դասախոսներին, հետազոտողներին և հարկային իրավունք ուսումնասիրող ուսանողներին։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է ժամանակակից ֆինանսական համակարգում էլեկտրոնային վճարահաշվարկային համակարգերի և կրիպտոարժույթների ֆինանսական կառավարման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը։ Աշխատության հիմքում թվային տեխնոլոգիաների արագ զարգացման պայմաններում ֆինանսական գործառնությունների կազմակերպման, վերահսկման և կարգավորման նոր մեխանիզմների ձևավորման հարցն է։ Էլեկտրոնային վճարային համակարգերի տարածումը փոխել է դրամական փոխանցումների, առևտրային գործարքների և ֆինանսական ծառայությունների իրականացման եղանակները՝ դրանք դարձնելով ավելի արագ, հասանելի և տեխնոլոգիապես ինտեգրված։ Միաժամանակ թվային ֆինանսական գործիքների զարգացումը առաջացնում է նոր ռիսկեր և կառավարչական խնդիրներ, որոնք պահանջում են համապատասխան ֆինանսական, իրավական և տեխնոլոգիական լուծումներ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը էլեկտրոնային վճարահաշվարկային համակարգերի էությունը և դրանց գործունեության մեխանիզմների վերլուծությունն է։ Այդ համակարգերը հնարավորություն են տալիս իրականացնել անկանխիկ վճարումներ, դրամական փոխանցումներ և ֆինանսական այլ գործառնություններ՝ օգտագործելով բանկային քարտեր, առցանց հարթակներ, էլեկտրոնային դրամապանակներ, բջջային հավելվածներ և այլ թվային գործիքներ։ Դրանց արդյունավետ կառավարումը ենթադրում է ոչ միայն տեխնիկական ենթակառուցվածքի անխափան աշխատանք, այլև գործարքների անվտանգության, արագության, հուսալիության և տվյալների պաշտպանության ապահովում։ Ֆինանսական կառավարման տեսանկյունից կարևոր խնդիր է վճարահաշվարկային համակարգերի արդյունավետության և ծախսերի օպտիմալացման հարցը։ Էլեկտրոնային գործարքների աճող ծավալը պահանջում է բարձր արտադրողականությամբ տեխնոլոգիական ենթակառուցվածք, ռիսկերի կառավարման համակարգեր և գործառնական շարունակականության ապահովման մեխանիզմներ։ Համակարգի խափանումները, տեխնիկական խնդիրները կամ կիբեռհարձակումները կարող են առաջացնել ոչ միայն առանձին օգտատերերի ֆինանսական կորուստներ, այլև ավելի լայն անվստահություն թվային ֆինանսական ծառայությունների նկատմամբ։ Այդ պատճառով ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում ֆինանսական և տեխնոլոգիական ռիսկերի փոխկապակցվածության խնդիրը։ Աշխատության մյուս առանցքային ուղղությունը կրիպտոարժույթների ուսումնասիրությունն է։ Կրիպտոարժույթները թվային ակտիվներ են, որոնց մի մասը հիմնված է բլոկչեյն տեխնոլոգիայի և ապակենտրոնացված ցանցերի վրա։ Դրանց տարածումը ֆինանսական կառավարման առջև դրել է մի շարք նոր խնդիրներ՝ կապված արժեքի բարձր տատանողականության, շուկայական ռիսկերի, իրացվելիության, գործարքների վերահսկելիության, հարկման, սպառողների պաշտպանության և փողերի լվացման ու ապօրինի ֆինանսական գործունեության դեմ պայքարի հետ։ Կրիպտոակտիվների կառավարման առանձնահատկությունն այն է, որ դրանց շուկաները կարող են գործել ավանդական ֆինանսական համակարգի որոշ հատվածներից անկախ, մինչդեռ դրանց գների փոփոխությունները և օգտագործման տարածումը կարող են կապվել ընդհանուր ֆինանսական միջավայրի հետ։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիր է կրիպտոարժույթների ֆինանսական կառավարման արդյունավետ մեխանիզմների բացահայտումը։ Ներդրողի կամ ֆինանսական կազմակերպության տեսանկյունից անհրաժեշտ է գնահատել ակտիվի գնի փոփոխության, շուկայի իրացվելիության, տեխնոլոգիական խափանումների և կարգավորող միջավայրի փոփոխությունների ռիսկերը։ Կրիպտոարժույթների բարձր տատանողականությունը դրանց կառավարումը դարձնում է ավելի բարդ, քան ավանդական ֆինանսական ակտիվների բազմաթիվ տեսակների դեպքում։ Այդ պատճառով ռիսկերի գնահատման և դիվերսիֆիկացման մեթոդները թեմայի կարևոր բաղադրիչներից են։ Հատուկ ուշադրության է արժանի նաև կրիպտոարժույթների և ավանդական ֆինանսական համակարգի փոխհարաբերությունը։ Թվային ակտիվների շուկայի ընդլայնման հետ բանկերը, վճարային կազմակերպությունները և այլ ֆինանսական կառույցներ կարող են բախվել նոր մրցակցային հնարավորությունների և ռիսկերի։ Մի կողմից՝ բլոկչեյն տեխնոլոգիան կարող է նպաստել գործարքների արագացմանը, միջնորդական ծախսերի նվազեցմանը և ֆինանսական ծառայությունների նոր ձևերի զարգացմանը, մյուս կողմից՝ անհրաժեշտ է վերահսկել այն ռիսկերը, որոնք առաջանում են ապակենտրոնացված տեխնոլոգիաների և ավանդական կարգավորվող ֆինանսական համակարգի փոխազդեցությունից։ Ուսումնասիրության առանցքային խնդիրներից է նաև պետական կարգավորման հարցը։ Էլեկտրոնային վճարային համակարգերը և կրիպտոակտիվները պահանջում են այնպիսի իրավական և վերահսկողական միջավայր, որը միաժամանակ կխթանի ֆինանսական նորարարությունը և կպաշտպանի ֆինանսական համակարգի կայունությունը։ Կարգավորումը կարող է վերաբերել վճարային ծառայությունների լիցենզավորմանը, գործարքների անվտանգությանը, հաճախորդների նույնականացմանը, տվյալների պաշտպանությանը, կրիպտոակտիվների շրջանառությանը, հարկային պարտավորություններին և ֆինանսական հանցագործությունների կանխարգելմանը։ Այս համատեքստում կարևոր է գտնել նորարարության և վերահսկողության միջև հավասարակշռություն։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև ֆինանսական ներառականության խնդրին։ Էլեկտրոնային վճարային համակարգերը հնարավորություն են տալիս ֆինանսական ծառայությունները հասանելի դարձնել այն խմբերին, որոնց համար ավանդական բանկային ծառայությունները կարող էին սահմանափակ լինել։ Թվային գործիքների տարածումը կարող է նվազեցնել որոշ գործարքային ծախսեր և հեշտացնել ֆինանսական ծառայությունների օգտագործումը։ Սակայն թվայնացման հետ միաժամանակ առաջանում է թվային անհավասարության խնդիրը, քանի որ տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքների, թվային գրագիտության կամ ինտերնետային հասանելիության տարբերությունները կարող են սահմանափակել որոշ խմբերի մասնակցությունը թվային ֆինանսական համակարգին։ Կրիպտոարժույթների դեպքում ֆինանսական կառավարման խնդիրները սերտորեն կապված են նաև տեղեկատվական անորոշության հետ։ Շուկայի մասնակիցները պետք է կարողանան տարբերակել տեխնոլոգիական և ֆինանսական առումով հիմնավորված նախագծերը բարձր ռիսկայնությամբ կամ խարդախ բնույթ ունեցող առաջարկներից։ Այդ պատճառով ֆինանսական կրթությունը, տեղեկատվության թափանցիկությունը և ներդրողների իրազեկվածությունը դառնում են թվային ակտիվների շուկայի կայուն զարգացման կարևոր պայմաններ։ Ուսումնասիրության գործնական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ էլեկտրոնային վճարային համակարգերի և կրիպտոարժույթների զարգացումը պահանջում է ֆինանսական կառավարման ավանդական մոտեցումների վերանայում։ Անհրաժեշտ է մշակել ռիսկերի գնահատման, վերահսկողության, ֆինանսական պլանավորման և տվյալների վերլուծության նոր մեթոդներ, որոնք կհամապատասխանեն թվային ֆինանսական միջավայրի առանձնահատկություններին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը համադրում է ֆինանսական կառավարման, բանկային գործի, վճարային համակարգերի, ֆինանսական տեխնոլոգիաների և թվային ակտիվների ուսումնասիրությունը։ Այն կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, ֆինանսիստներին, բանկային և վճարային ոլորտի մասնագետներին, ֆինանսական կարգավորման հարցերով զբաղվողներին, ՏՏ և ֆինանսական տեխնոլոգիաների մասնագետներին, հետազոտողներին, ինչպես նաև թվային ֆինանսների և կրիպտոակտիվների թեմայով մասնագիտացող ուսանողներին։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում բանկային գործունեության տնտեսական կարգավորման հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ շեշտադրելով բանկային համակարգի ֆինանսական կայունության, արդյունավետության և բնականոն գործունեության ապահովման հարցերը։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ առևտրային բանկերը ֆինանսական համակարգի առանցքային օղակներից են․ նրանք ներգրավում են բնակչության և կազմակերպությունների դրամական միջոցները, իրականացնում վարկավորում և ներդրումային գործառնություններ, ապահովում վճարահաշվարկային ծառայություններ և նպաստում տնտեսության մեջ ֆինանսական ռեսուրսների վերաբաշխմանը։ Միաժամանակ բանկային գործունեությունը բնորոշվում է բարձր ֆինանսական ռիսկերով, ուստի դրա նկատմամբ արդյունավետ տնտեսական կարգավորումը անհրաժեշտ է ոչ միայն առանձին բանկերի կայունության, այլև ամբողջ ֆինանսական համակարգի հուսալիության համար։ ՀՀ գործող օրենսդրության համաձայն՝ բանկերի գործունեության կարգավորման և վերահսկողության առանցքային դերակատարումը վերապահված է Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական բանկին, որը սահմանում է բանկերի տնտեսական նորմատիվները, իրականացնում լիցենզավորում և վերահսկողություն։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը բանկային գործունեության պետական կարգավորման տեսական հիմքերի բացահայտումն է։ Կարգավորման հիմնական նպատակներից են բանկային համակարգի զարգացման և հուսալիության ապահովումը, բանկերի բնականոն գործունեության պահպանումը, ավանդատուների շահերի պաշտպանությունը և ֆինանսական շուկայի մասնակիցների համար մրցակցային հավասար պայմանների ստեղծումը։ Այս նպատակներն ամրագրված են նաև «Բանկերի և բանկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքում։ Աշխատանքի առանցքային խնդիրներից է տնտեսական նորմատիվների համակարգի ուսումնասիրությունը։ Տնտեսական նորմատիվները բանկային կարգավորման կարևորագույն գործիքներից են, որոնց միջոցով վերահսկվում են բանկերի կապիտալի բավարարությունը, ռիսկերի մակարդակը, իրացվելիությունը և որոշակի գործառնությունների նկատմամբ սահմանափակումների պահպանումը։ Գործող օրենսդրությունը Կենտրոնական բանկին հնարավորություն է տալիս բանկային համակարգի ֆինանսական կայունության ապահովման նպատակով սահմանել հիմնական և այլ տնտեսական նորմատիվներ։ Դրանց թվում են բանկի կանոնադրական հիմնադրամի և ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերի նկատմամբ պահանջները։ Բանկային գործունեության տնտեսական կարգավորման կարևորագույն հիմնախնդիրներից է կապիտալի բավարարության և բանկի ռիսկերի միջև հավասարակշռության ապահովումը։ Բավարար կապիտալը բանկի ֆինանսական կայունության կարևոր երաշխիք է, քանի որ այն կարող է ծառայել որպես հնարավոր կորուստների կլանման բուֆեր։ Սակայն չափազանց բարձր կապիտալային պահանջները կարող են սահմանափակել բանկերի վարկավորման հնարավորությունները և նվազեցնել ֆինանսական միջնորդության արդյունավետությունը։ Հետևաբար կարգավորման համակարգի խնդիրն է գտնել այնպիսի հավասարակշռություն, որի դեպքում բանկերը կունենան անհրաժեշտ ֆինանսական դիմադրողականություն՝ առանց տնտեսության վարկավորման հնարավորությունների անհարկի սահմանափակման։ Մյուս կարևոր ուղղությունը իրացվելիության կարգավորումն է։ Բանկը պետք է կարողանա ժամանակին կատարել իր պարտավորությունները ավանդատուների, այլ բանկերի և ֆինանսական շուկայի մասնակիցների նկատմամբ։ Իրացվելիության պակասը կարող է հանգեցնել վճարումների դժվարությունների և նույնիսկ համակարգային խնդիրների, ուստի բանկերի իրացվելիության կառավարումը և համապատասխան նորմատիվների պահպանումը տնտեսական կարգավորման կարևոր բաղադրիչ են։ ՀՀ Կենտրոնական բանկի գործող կարգավորումների շարքում առանձին կանոնակարգեր սահմանում են բանկերի տնտեսական նորմատիվների հաշվարկման և դրանցում ներառվող տարրերի ու սահմանաչափերի հետ կապված պահանջներ։ Ուսումնասիրության մեջ էական տեղ է զբաղեցնում վարկային ռիսկի կարգավորման խնդիրը։ Քանի որ վարկավորումը բանկային գործունեության հիմնական ուղղություններից է, վարկային պորտֆելի որակը անմիջականորեն անդրադառնում է բանկի եկամտաբերության և ֆինանսական կայունության վրա։ Վարկային ռիսկի արդյունավետ կառավարումը ենթադրում է վարկառուի վճարունակության գնահատում, ռիսկերի սահմանափակում, խնդրահարույց վարկերի վերահսկում և հնարավոր կորուստների համար համապատասխան բուֆերների ձևավորում։ Այս ոլորտում կարգավորող պահանջները պետք է միաժամանակ պաշտպանեն բանկային համակարգը չափազանց ռիսկային վարկավորումից և չխոչընդոտեն տնտեսության իրական հատվածի ֆինանսավորմանը։ Կարևոր հիմնախնդիր է նաև բանկային համակարգում ռիսկերի կենտրոնացման սահմանափակումը։ Եթե բանկի ակտիվների կամ վարկային պորտֆելի զգալի մասը կենտրոնացած է սահմանափակ թվով վարկառուների, ոլորտների կամ տնտեսական ուղղությունների վրա, ապա առանձին շոկը կարող է մեծ կորուստներ առաջացնել։ Հետևաբար տնտեսական կարգավորումը պետք է նպաստի ռիսկերի դիվերսիֆիկացմանը և խոշոր պարտավորությունների նկատմամբ համապատասխան վերահսկողության իրականացմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև բանկային կարգավորման և տնտեսական աճի փոխհարաբերությանը։ Բանկային համակարգը պետք է ոչ միայն լինի կայուն, այլև արդյունավետորեն կատարի ֆինանսական միջնորդի իր գործառույթը։ Չափազանց խիստ կարգավորումը կարող է բարձրացնել բանկերի գործառնական ծախսերը, սահմանափակել վարկերի հասանելիությունը և նվազեցնել ֆինանսական ծառայությունների մրցունակությունը։ Մյուս կողմից՝ թույլ կարգավորումը կարող է նպաստել ռիսկերի կուտակմանը և ֆինանսական անկայունության առաջացմանը։ Հետևաբար հիմնախնդիրը կարգավորման այնպիսի մոդելի ձևավորումն է, որը կապահովի ֆինանսական կայունություն՝ միաժամանակ պահպանելով բանկերի տնտեսական արդյունավետությունն ու մրցակցային միջավայրը։ Բանկային գործունեության տնտեսական կարգավորման կարևոր բաղադրիչ է նաև վերահսկողության համակարգը։ ՀՀ Կենտրոնական բանկը օրենքով սահմանված կարգով իրականացնում է բանկերի գործունեության վերահսկողություն, սահմանում է հաշվետվությունների ներկայացման պահանջները և օրենքով նախատեսված դեպքերում կարող է կիրառել համապատասխան պատժամիջոցներ։ Այս համակարգի արդյունավետությունը մեծապես կախված է վերահսկողության շարունակականությունից, բանկերի կողմից ներկայացվող տեղեկատվության որակից և ֆինանսական ռիսկերի ժամանակին բացահայտումից։ Աշխատության շրջանակում կարևոր է նաև բանկային գործունեության թափանցիկության խնդիրը։ Բանկերի ֆինանսական վիճակի, ծառայությունների պայմանների, վարկավորման և ավանդների վերաբերյալ տեղեկատվության հասանելիությունը նպաստում է շուկայի մասնակիցների իրազեկվածությանը և մրցակցության զարգացմանը։ Գործող օրենսդրությունը բանկերի համար նախատեսում է իրենց գործունեության և ավանդների ու վարկերի պայմանների վերաբերյալ որոշակի տեղեկատվության հրապարակման պարտավորություններ։ Ժամանակակից պայմաններում տնտեսական կարգավորման հիմնախնդիրներին ավելանում են նաև ֆինանսական տեխնոլոգիաների և թվայնացման հետ կապված հարցերը։ Թվային բանկային ծառայությունների, հեռավար գործարքների և նոր ֆինանսական տեխնոլոգիաների տարածումը բանկերի համար ստեղծում է նոր հնարավորություններ, բայց միաժամանակ առաջացնում է նոր ռիսկեր՝ կապված գործառնական անվտանգության, տվյալների պաշտպանության և տեխնոլոգիական խափանումների հետ։ Հետևաբար կարգավորման համակարգը պետք է զարգանա բանկային ոլորտի տեխնոլոգիական փոփոխություններին համընթաց։ Կարևոր է նաև բանկային համակարգի և սպառողների շահերի պաշտպանության հարաբերակցությունը։ Վարկավորման պայմանների թափանցիկությունը, արդյունավետ տոկոսադրույքի վերաբերյալ տեղեկատվությունը, հաճախորդների իրավունքների պաշտպանությունը և պատասխանատու վարկավորումը բանկային կարգավորման այն ուղղություններն են, որոնք նպաստում են ֆինանսական շուկայի նկատմամբ վստահության ամրապնդմանը։ ՀՀ Կենտրոնական բանկի բանկային գործունեությանը վերաբերող պաշտոնական կարգավորումների շարքում առկա են ինչպես սպառողական վարկավորման, այնպես էլ բանկային ավանդների, վարկային տեղեկատվության և այլ ոլորտների վերաբերյալ իրավական ակտեր։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ՀՀ-ում բանկային գործունեության տնտեսական կարգավորումը դիտարկում է որպես բազմաբաղադրիչ համակարգ, որի հիմնական նպատակն է ապահովել ֆինանսական կայունություն, բանկերի հուսալիություն, մրցակցային միջավայր և տնտեսության արդյունավետ վարկավորում։ Այն ընդգրկում է տնտեսական նորմատիվների, կապիտալի և իրացվելիության, վարկային ու այլ ֆինանսական ռիսկերի, վերահսկողության, թափանցիկության, սպառողների պաշտպանության և կարգավորման կատարելագործման խնդիրները։ Թեման կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, ֆինանսիստներին, բանկային ոլորտի մասնագետներին, Կենտրոնական բանկի և այլ ֆինանսական կառույցների աշխատակիցներին, հետազոտողներին, դասախոսներին և բանկային գործ մասնագիտությամբ սովորող ուսանողներին։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության արտաքին առևտրի պետական կարգավորման համակարգի ուսումնասիրությանը, դրա առկա մեխանիզմների գնահատմանը և կատարելագործման հիմնական ուղղությունների բացահայտմանը։ Աշխատության հիմքում այն գաղափարն է, որ փոքր և բաց տնտեսություն ունեցող Հայաստանի համար արտաքին առևտուրը կարևոր դեր ունի տնտեսական աճի, արտադրության ընդլայնման, շուկաների հասանելիության, ներդրումների ներգրավման և տնտեսության մրցունակության բարձրացման գործում։ Միաժամանակ արտաքին շուկաներից բարձր կախվածությունը տնտեսությունը դարձնում է արտաքին տնտեսական փոփոխությունների նկատմամբ զգայուն, ինչի պատճառով անհրաժեշտ է արդյունավետ և ճկուն կարգավորման համակարգ։ Թեման դիտարկում է արտաքին առևտրի կարգավորումը ոչ միայն որպես մաքսային կամ վարչական գործընթաց, այլև որպես տնտեսական քաղաքականության ամբողջական համակարգ, որը ներառում է սակագնային և ոչ սակագնային միջոցներ, մաքսային վարչարարություն, լիցենզավորման և թույլտվությունների համակարգ, առևտրային ռեժիմներ, արտահանման խթանում, ներմուծման կարգավորում և միջազգային տնտեսական պայմանագրերի շրջանակներում ստանձնած պարտավորություններ։ ՀՀ արտաքին տնտեսական գործունեության կարգավորման իրավական դաշտը ներառում է ինչպես ազգային օրենսդրությունը, այնպես էլ Հայաստանի Հանրապետության վավերացրած միջազգային պայմանագրերը, ԵԱՏՄ շրջանակի կանոնները, մաքսային կարգավորման և հարկային օրենսդրության համապատասխան դրույթները։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը արտաքին առևտրի կարգավորման տեսական հիմքերի վերլուծությունն է։ Պետությունը արտաքին առևտրի միջոցով կարող է ազդել ներմուծման և արտահանման ծավալների, ներքին շուկայի պաշտպանության, ազգային արտադրողների մրցունակության, ռազմավարական ապրանքների հասանելիության և երկրի տնտեսական անվտանգության վրա։ Սակայն կարգավորման չափազանց խիստ միջոցները կարող են սահմանափակել մրցակցությունը և բարձրացնել ներմուծվող ապրանքների գները, իսկ չափազանց ազատական մոտեցումը որոշ ոլորտներում կարող է մեծացնել ներքին արտադրողների խոցելիությունը։ Հետևաբար ուսումնասիրության առանցքային խնդիրը կարգավորման արդյունավետության և արտաքին առևտրի ազատականացման միջև հավասարակշռության գտնելն է։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի արտաքին առևտրի կառուցվածքին և դրա կատարելագործման անհրաժեշտությանը։ Հայաստանի տնտեսության համար կարևոր խնդիր է արտահանման ապրանքային և աշխարհագրական կառուցվածքի դիվերսիֆիկացումը, քանի որ սահմանափակ թվով ապրանքատեսակներից կամ շուկաներից կախվածությունը մեծացնում է արտաքին ցնցումների ազդեցությունը։ Այդ պատճառով արտաքին առևտրի կարգավորման կատարելագործումը կարող է ուղղված լինել ոչ միայն առևտրային հոսքերի ավելացմանը, այլև դրանց որակական փոփոխությանը՝ բարձր ավելացված արժեք ունեցող արտադրանքի արտահանման խթանմանը, նոր շուկաների բացմանը և տեղական արտադրողների միջազգային մրցունակության բարձրացմանը։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչ է մաքսային կարգավորման և վարչարարության ուսումնասիրությունը։ Արտաքին առևտրի արդյունավետությունը մեծապես կախված է այն բանից, թե որքան արագ, կանխատեսելի և թափանցիկ են սահմանային և մաքսային ընթացակարգերը։ Մաքսային գործընթացների թվայնացումը, փաստաթղթաշրջանառության պարզեցումը, ռիսկերի կառավարման համակարգերի կատարելագործումը և վերահսկողության ու բիզնեսի օրինական շահերի միջև հավասարակշռությունը կարող են նվազեցնել արտաքին առևտրային գործարքների ժամանակային և ֆինանսական ծախսերը։ ՀՀ-ում արտաքին և փոխադարձ առևտրի վիճակագրության վարման համար ևս սահմանված է առանձին կարգ, ինչը ցույց է տալիս առևտրային հոսքերի հաշվառման և տվյալների համակարգված կառավարման կարևորությունը։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր նշանակություն ունի նաև Հայաստանի անդամակցությունը Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը և դրա հետևանքով ձևավորված պարտավորությունները։ ԱՀԿ անդամակցությունը Հայաստանի արտաքին առևտրի կարգավորման համակարգը կապում է միջազգային առևտրի ընդհանուր սկզբունքների հետ և սահմանում որոշակի շրջանակներ մաքսատուրքերի, առևտրային սահմանափակումների, խտրականության բացառման և առևտրային քաղաքականության թափանցիկության համար։ ՀՀ արտաքին առևտրի կարգավորումը ԱՀԿ անդամակցության շրջանակում առանձին ուսումնասիրությունների առարկա է եղել նաև հայ տնտեսագիտական գրականության մեջ։ Միաժամանակ Հայաստանի՝ Եվրասիական տնտեսական միության կազմում գտնվելը արտաքին առևտրի կարգավորմանը հաղորդում է լրացուցիչ առանձնահատկություններ։ ՀՀ արտաքին տնտեսական գործունեության կարգավորման իրավական հիմքերի շարքում ներառվում են ԵԱՏՄ մասին պայմանագիրը և Միության մաքսային օրենսգիրքը, ինչի հետևանքով Հայաստանի մաքսային և արտաքին առևտրային քաղաքականության մի շարք գործիքներ գործում են միասնական տարածաշրջանային կանոնների շրջանակում։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից մեկը կարող է լինել Հայաստանի և տարբեր երկրների արտաքին առևտրի կարգավորման փորձի համեմատությունը։ Այդպիսի համեմատական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել այն մեխանիզմները, որոնք կարող են կիրառելի լինել ՀՀ պայմաններում՝ հաշվի առնելով երկրի տնտեսության չափը, աշխարհագրական դիրքը, արտադրական կառուցվածքը, միջազգային պարտավորությունները և արտաքին շուկաների առանձնահատկությունները։ Հատուկ նշանակություն կարող է ունենալ արտահանման պետական խթանման համակարգի կատարելագործումը։ Արտահանող ձեռնարկությունները հաճախ բախվում են ֆինանսավորման, շուկաների վերաբերյալ տեղեկատվության, սերտիֆիկացման, միջազգային ստանդարտների համապատասխանության, լոգիստիկայի և մարքեթինգի խնդիրների։ Հետևաբար արդյունավետ արտաքին առևտրային քաղաքականությունը կարող է ներառել արտահանողների տեղեկատվական և խորհրդատվական աջակցություն, միջազգային շուկաներ մուտքի խթանում, արտահանման ապահովագրության և ֆինանսավորման մեխանիզմների զարգացում, ինչպես նաև տեղական արտադրանքի միջազգային ճանաչելիության բարձրացում։ Ներմուծման կարգավորման ոլորտում ևս անհրաժեշտ է հավասարակշռված մոտեցում։ Ներմուծումը մի կողմից ապահովում է բնակչության և ձեռնարկությունների պահանջարկի բավարարումը, տեխնոլոգիաների ու հումքի հասանելիությունը, իսկ մյուս կողմից կարող է մրցակցային ճնշում ստեղծել ներքին արտադրության համար։ Ուստի ներմուծման քաղաքականության նպատակահարմարությունը պետք է գնահատվի ոչ միայն առանձին ապրանքների ծավալներով, այլև դրանց ազդեցությամբ արտադրության, զբաղվածության, գների, ներդրումների և տնտեսական անվտանգության վրա։ Արտաքին առևտրի կարգավորման կատարելագործման կարևոր ուղղություն է նաև թվայնացումը։ Էլեկտրոնային հայտարարագրումը, տվյալների փոխանակումը, պետական մարմինների միջև տեղեկատվական համակարգերի ինտեգրումը և ռիսկերի ավտոմատացված գնահատումը կարող են նվազեցնել վարչական բեռը և բարձրացնել վերահսկողության արդյունավետությունը։ Այսպիսի մոտեցումը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ արագացնել օրինական առևտրային գործարքները և ավելի արդյունավետ բացահայտել բարձր ռիսկային գործողությունները։ Արտաքին առևտրի կարգավորման ժամանակակից մոտեցումների շրջանակում կարևոր է նաև տնտեսական անվտանգության խնդիրը։ Արտաքին առևտուրը պետք է նպաստի տնտեսության բազմազանեցմանը, նորարարության զարգացմանը, առևտրի և ներդրումների ծավալների ավելացմանը և արտաքին առևտրի կառուցվածքի բարելավմանը․ հենց այս նպատակներն են ամրագրվել ՀՀ արտաքին տնտեսական գործունեության կարգավորմանը վերաբերող օրենսդրական նախաձեռնությունների հիմնավորումներում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը արտաքին առևտրի կարգավորումը դիտարկում է որպես Հայաստանի տնտեսական զարգացման ռազմավարության կարևոր բաղադրիչ։ Այն համադրում է արտաքին առևտրի տեսական հիմքերը, պետական կարգավորման գործիքները, մաքսային վարչարարությունը, միջազգային առևտրային պարտավորությունները, արտահանման խթանումը, ներմուծման քաղաքականությունը և արտաքին առևտրի կառուցվածքային կատարելագործման խնդիրները։ Աշխատության հիմնական գաղափարական ուղղությունը արդյունավետ, կանխատեսելի և մրցունակ արտաքին առևտրային միջավայրի ձևավորումն է, որը միաժամանակ կպաշտպանի երկրի տնտեսական շահերը և կնպաստի Հայաստանի տնտեսության ավելի խոր ինտեգրմանը միջազգային շուկաներին։ Թեման կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, միջազգային տնտեսական հարաբերությունների մասնագետներին, մաքսային և առևտրային քաղաքականության հետազոտողներին, պետական կառավարման ոլորտի մասնագետներին, արտահանող և ներմուծող ընկերությունների ներկայացուցիչներին, ինչպես նաև տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողներին և հետազոտողներին։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է միլիմետրային ալիքների ազդեցության ուսումնասիրմանը տարբեր կենսաբանական համակարգերի վրա՝ ինչպես in vitro, այսինքն՝ լաբորատոր պայմաններում առանձնացված կենսաբանական նյութերի կամ բջջային համակարգերի, այնպես էլ in vivo՝ ամբողջական կենդանի օրգանիզմների մակարդակներում։ Աշխատանքի հիմնական նպատակն է պարզել, թե միլիմետրային տիրույթի էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը ինչպիսի փոփոխություններ կարող է առաջացնել կենսաբանական համակարգերում, ինչ պայմաններում են դրանք դրսևորվում և ինչ մեխանիզմներով կարող են պայմանավորված լինել։ Միլիմետրային ալիքները էլեկտրամագնիսական ճառագայթման բարձր հաճախականության տիրույթ են, և դրանց կենսաբանական ազդեցության ուսումնասիրությունը ձևավորում է կենսաֆիզիկայի և կենսաբժշկության միջդիսցիպլինար ուղղություն։ Հետազոտության կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ ազդեցությունը դիտարկվում է տարբեր մակարդակներում՝ առանձին կենսաբանական բաղադրիչներից և բջիջներից մինչև ամբողջական օրգանիզմ։ In vitro փորձերը հնարավորություն են տալիս վերահսկվող պայմաններում ուսումնասիրել ճառագայթման անմիջական ազդեցությունը կենսաբանական նյութի վրա՝ փոփոխելով հաճախականությունը, ինտենսիվությունը, ազդեցության տևողությունը և այլ պարամետրեր։ Այսպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս առանձնացնել ճառագայթման ազդեցությունը այլ գործոններից և ավելի հստակ գնահատել կենսաբանական արձագանքի բնույթը։ In vivo ուսումնասիրությունները, իրենց հերթին, հնարավորություն են տալիս գնահատել միլիմետրային ալիքների ազդեցությունը ամբողջական օրգանիզմի մակարդակում։ Այստեղ հաշվի են առնվում ոչ միայն առանձին բջիջների կամ հյուսվածքների փոփոխությունները, այլև տարբեր օրգանների և ֆիզիոլոգիական համակարգերի փոխազդեցությունը։ Այսպիսի փորձերը կարևոր են, քանի որ կենդանի օրգանիզմում կենսաբանական պատասխանը կարող է էապես տարբերվել մեկուսացված բջջային համակարգում դիտվող երևույթներից։ Աշխատանքի գիտական կարևոր խնդիրներից է կենսաբանական ազդեցության օբյեկտիվ չափանիշների ընտրությունը։ Կախված ուսումնասիրվող համակարգից՝ կարող են գնահատվել բջիջների կենսունակությունը, աճի և բազմացման առանձնահատկությունները, նյութափոխանակության ցուցանիշները, ֆերմենտային ակտիվությունը, թաղանթների ֆունկցիոնալ վիճակը, իմունաբանական կամ ֆիզիոլոգիական արձագանքները և այլ կենսաբանական պարամետրեր։ Նման ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել միլիմետրային ալիքների ազդեցության մասին։ Հետազոտության կարևոր կողմերից է նաև ազդեցության պայմանների և կենսաբանական պատասխանի միջև կապի ուսումնասիրությունը։ Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման կենսաբանական ազդեցությունը կարող է կախված լինել ոչ միայն ճառագայթման առկայությունից, այլև դրա հաճախականությունից, հզորությունից, ազդեցության տևողությունից, ռեժիմից և կենսաբանական օբյեկտի առանձնահատկություններից։ Հետևաբար տարբեր պայմաններում ստացված արդյունքների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե ինչ գործոններ են առավել նշանակալի կենսաբանական արձագանքի ձևավորման համար։ Այս թեմայի առանձնահատկությունն այն է, որ միլիմետրային ալիքների հնարավոր կենսաբանական ազդեցությունների շուրջ գիտական գրականության մեջ դիտարկվել են տարբեր արդյունքներ, և դրանց մեկնաբանությունը պահանջում է խիստ վերահսկվող փորձարարական պայմաններ։ Այդ պատճառով նման հետազոտությունների արժեքը մեծապես կախված է փորձերի վերարտադրելիությունից, ճառագայթման ֆիզիկական պարամետրերի ճշգրիտ նկարագրությունից և համապատասխան վերահսկիչ խմբերի կիրառությունից։ Աշխատանքը կարող է նաև անդրադառնալ միլիմետրային ալիքների հնարավոր կիրառություններին կենսաբժշկության և բժշկական տեխնոլոգիաների ոլորտում։ Եթե որոշակի պայմաններում արձանագրվում են reproducible կենսաբանական ազդեցություններ, դրանք կարող են հիմք հանդիսանալ հետագա հետազոտությունների համար՝ հասկանալու դրանց մեխանիզմները և գնահատելու հնարավոր կիրառական նշանակությունը։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է տարբերակել գիտականորեն հաստատված ազդեցությունները ենթադրություններից և գնահատել ինչպես հնարավոր օգտակար, այնպես էլ անցանկալի հետևանքները։ In vitro և in vivo մոտեցումների համադրումը հատկապես կարևոր է այս տեսանկյունից, քանի որ թույլ է տալիս անցնել կենսաբանական ազդեցության ուսումնասիրության տարբեր մակարդակներով՝ պարզ համակարգերից դեպի ավելի բարդ ֆիզիոլոգիական մոդելներ։ Այս մեթոդաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս պարզել՝ արդյոք լաբորատոր մակարդակում հայտնաբերված փոփոխությունները պահպանվում են ամբողջական օրգանիզմում և ունեն արդյոք կենսաբանական նշանակություն։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը միլիմետրային ալիքների և կենդանի համակարգերի փոխազդեցությունը դիտարկում է կենսաֆիզիկական և փորձարարական կենսաբանական տեսանկյունից՝ միավորելով էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ֆիզիկան, բջջային կենսաբանությունը, ֆիզիոլոգիան և կենսաբժշկական հետազոտությունը։ Այն կարող է հետաքրքրել կենսաֆիզիկոսներին, կենսաբաններին, ֆիզիոլոգներին, բժշկական ֆիզիկայի մասնագետներին, կենսաբժշկական հետազոտողներին և էլեկտրամագնիսական ճառագայթման կենսաբանական ազդեցությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող գիտնականներին։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է ինֆրակարմիր ճառագայթման չափազանց կարճ՝ ընդամենը մի քանի տատանում տևողությամբ իմպուլսների գեներացման և դրանց փուլային տեղաշարժի որոշման խնդիրներին։ Աշխատանքը վերաբերում է ուլտրաարագ օպտիկայի և լազերային ֆիզիկայի այն ուղղությանը, որտեղ հետազոտվում են էլեկտրամագնիսական դաշտի առավելագույնս կարճ իմպուլսները և դրանց ժամանակային ու փուլային բնութագրերը։ Մի քանի օպտիկական տատանում տևող իմպուլսների ստացումը պահանջում է լազերային համակարգի սպեկտրային և ժամանակային հատկությունների ճշգրիտ կառավարում, քանի որ նման կարճ տևողությունների դեպքում իմպուլսի ընդհանուր էներգիայից և տևողությունից բացի առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում էլեկտրական դաշտի կրող ալիքի և իմպուլսի պարուրող ծրարի միջև փուլային հարաբերությունը։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրը փուլային տեղաշարժի որոշումն է, քանի որ այն կարող է էապես ազդել գերբարձր ինտենսիվության լազերային դաշտերի փոխազդեցության վրա նյութի և մասնիկների հետ։ Այսպիսի իմպուլսների դեպքում դաշտի կոնկրետ ալիքային ցիկլերի դիրքը ժամանակային ծրարի նկատմամբ կարող է որոշել դաշտի առավելագույն արժեքների տեղակայումը և, հետևաբար, ազդել ուսումնասիրվող ոչ գծային օպտիկական գործընթացների ընթացքի վրա։ Աշխատանքի շրջանակում կարող են դիտարկվել կարճ ինֆրակարմիր իմպուլսների ձևավորման սկզբունքները, դրանց սպեկտրային լայնությունը, ժամանակային կառուցվածքը, փուլային կայունությունը և գեներացման ընթացքում առաջացող սահմանափակումները։ Ինֆրակարմիր տիրույթում մի քանի տատանում տևող իմպուլսների ստացումը հատկապես կարևոր է այն հետազոտությունների համար, որտեղ անհրաժեշտ է հետևել նյութում ընթացող չափազանց արագ էլեկտրոնային գործընթացներին։ Այդպիսի իմպուլսների կիրառմամբ հնարավոր է ուսումնասիրել էլեկտրոնների շարժը, ոչ գծային օպտիկական երևույթները, բարձր հարմոնիկների առաջացումը, ուժեղ դաշտային ռեժիմներում նյութի վարքը և այլ ուլտրաարագ գործընթացներ։ Փուլային տեղաշարժի որոշման խնդիրը պահանջում է բարձր ճշգրտությամբ չափման և համաժամացման մեթոդներ։ Քանի որ խոսքը լույսի մի քանի տատանում պարունակող իմպուլսների մասին է, նույնիսկ շատ փոքր ժամանակային փոփոխությունը կարող է համապատասխանել զգալի փուլային տարբերության։ Հետևաբար անհրաժեշտ է վերահսկել ոչ միայն իմպուլսի տևողությունը և սպեկտրային բնութագրերը, այլև դրա կրող ալիքի փուլը։ Այս տեսանկյունից աշխատանքը կարևոր է ինչպես փորձարարական մեթոդաբանության, այնպես էլ լազերային համակարգերի կատարելագործման համար։ Ստացված արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ ժամանակակից սպեկտրոսկոպիայի, ատոմային և մոլեկուլային ֆիզիկայի, ոչ գծային օպտիկայի, բարձր դաշտերի ֆիզիկայի և ուլտրաարագ գիտության բնագավառներում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը համադրում է կարճատև ինֆրակարմիր լազերային իմպուլսների գեներացման, դրանց ժամանակային կառուցվածքի կառավարման և փուլային բնութագրերի չափման խնդիրները՝ նպաստելով այնպիսի լազերային աղբյուրների ստեղծմանն ու ուսումնասիրմանը, որոնք կարող են օգտագործվել ֆեմտովայրկյանական և ավելի արագ ֆիզիկական գործընթացների հետազոտության համար։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է առևտրային բանկերի գործունեության տնտեսական կարգավորման ժամանակակից հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետության բանկային համակարգի օրինակով։ Աշխատության կենտրոնում բանկային գործունեության կարգավորման անհրաժեշտության տեսական և գործնական հիմնավորումն է, տնտեսական նորմատիվների կիրառման առանձնահատկությունները, բանկային համակարգի ֆինանսական կայունության ապահովման խնդիրները և կարգավորման մեխանիզմների կատարելագործման հնարավորությունները։ Թեման կարևոր է այն պատճառով, որ առևտրային բանկերը ֆինանսական համակարգի առանցքային օղակներից են․ դրանք ներգրավում են խնայողություններ, իրականացնում վարկավորում, ապահովում վճարահաշվարկային շրջանառություն և մասնակցում տնտեսության մեջ ֆինանսական ռեսուրսների վերաբաշխմանը։ Միաժամանակ բանկային գործունեությունը կապված է վարկային, իրացվելիության, շուկայական, արժութային և այլ ռիսկերի հետ, ուստի բանկերի ազատ տնտեսական գործունեությունը պետք է համակցվի արդյունավետ պետական կարգավորման և վերահսկողության համակարգի հետ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը բանկային կարգավորման տնտեսական անհրաժեշտության բացահայտումն է։ Բանկային ոլորտի առանձնահատկությունն այն է, որ առանձին բանկի ֆինանսական խնդիրները որոշ դեպքերում կարող են անդրադառնալ ոչ միայն տվյալ հաստատության սեփականատերերի և հաճախորդների, այլև ամբողջ ֆինանսական համակարգի կայունության վրա։ Այդ պատճառով կարգավորման հիմնական նպատակներից են բանկերի ֆինանսական կայունության պահպանումը, ավանդատուների և այլ շահառուների շահերի պաշտպանությունը, չափազանց մեծ ռիսկերի սահմանափակումը և ֆինանսական միջնորդության շարունակականության ապահովումը։ ՀՀ օրենսդրությամբ բանկային համակարգը ներառում է Կենտրոնական բանկը և Հայաստանի տարածքում գործող բանկերը, իսկ բանկերի գործունեությունը կարգավորվում է օրենքներով և Կենտրոնական բանկի նորմատիվ ակտերով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ՀՀ Կենտրոնական բանկի դերին։ Կենտրոնական բանկը բանկային համակարգի կարգավորման և վերահսկողության առանցքային հաստատությունն է, որի միջոցով սահմանվում են բանկերի գործունեության նկատմամբ կիրառվող պահանջները, տնտեսական նորմատիվները և ֆինանսական կայունության ապահովման մեխանիզմները։ Բանկերի նկատմամբ տնտեսական կարգավորումը միտված է այնպիսի սահմանափակումների և չափանիշների ձևավորմանը, որոնք թույլ են տալիս վերահսկել ռիսկերի մակարդակը՝ միաժամանակ չխոչընդոտելով բանկերի բնականոն ֆինանսական գործունեությանը։ ՀՀ գործող օրենսդրությունը նախատեսում է բանկային գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվների սահմանման հնարավորություն՝ ֆինանսական կայունության ապահովման նպատակով։ Դրանց թվում են, մասնավորապես, բանկի կանոնադրական հիմնադրամի և ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերին վերաբերող պահանջները։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել կապիտալի բավարարության ուսումնասիրությունը։ Բանկի կապիտալը ծառայում է որպես ֆինանսական անվտանգության կարևոր բուֆեր՝ հնարավորություն տալով կլանել որոշակի կորուստներ և շարունակել գործունեությունը նույնիսկ անբարենպաստ պայմաններում։ Հետևաբար կարգավորող մարմնի կողմից կապիտալի նկատմամբ պահանջների սահմանումը բանկային վերահսկողության հիմնարար գործիքներից է։ Միաժամանակ չափազանց խիստ կապիտալային պահանջները կարող են սահմանափակել վարկավորման և ֆինանսական միջնորդության ընդլայնումը, ուստի կարգավորման խնդիրներից մեկը կայունության և տնտեսական արդյունավետության միջև հավասարակշռության պահպանումն է։ Մյուս կարևոր ուղղությունը իրացվելիության կարգավորումն է։ Բանկերը իրենց պարտավորությունների զգալի մասը պետք է կարողանան կատարել ժամանակին, իսկ դրա համար անհրաժեշտ է ունենալ բավարար իրացվելի ակտիվներ և արդյունավետ կառավարել դրամական հոսքերը։ Իրացվելիության անբավարար մակարդակը կարող է հանգեցնել վճարունակության խնդիրների, նույնիսկ այն դեպքում, երբ բանկն ընդհանուր առմամբ ունի բավարար ակտիվներ։ Այդ պատճառով տնտեսական կարգավորումը ներառում է նաև բանկերի իրացվելիության ռիսկերի վերահսկման անհրաժեշտությունը։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել վարկային ռիսկի կառավարումը։ Քանի որ վարկավորումը առևտրային բանկերի գործունեության հիմնական ուղղություններից է, վարկային պորտֆելի որակը անմիջականորեն ազդում է բանկի ֆինանսական արդյունքների և կայունության վրա։ Վարկառուների նկատմամբ ռիսկի գնահատումը, խոշոր վարկային դիրքերի սահմանափակումը, հնարավոր կորուստների ծածկման մեխանիզմները և խնդրահարույց վարկերի վերահսկողությունը տնտեսական կարգավորման կարևոր բաղադրիչներ են։ ՀՀ բանկային համակարգի վերաբերյալ նախորդ հետազոտություններում նույնպես առանձնացվել է տնտեսական նորմատիվների գնահատման և դրանց կատարելագործման խնդիրը՝ որպես բանկային համակարգի ֆինանսատնտեսական կառավարման կարևոր ուղղություն։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև տնտեսական կարգավորման միջազգային փորձին և դրա կիրառելիությանը Հայաստանի պայմաններում։ Բանկային վերահսկողության միջազգային մոտեցումները ձգտում են միավորել կապիտալի, ռիսկերի կառավարման, իրացվելիության, կորպորատիվ կառավարման և վերահսկողական գործընթացների պահանջները։ Հայաստանի նման փոքր և բաց տնտեսության համար հատկապես կարևոր է հաշվի առնել արտաքին տնտեսական ցնցումների, փոխարժեքների փոփոխության, միջազգային ֆինանսական շուկաների և ներքին տնտեսության ցիկլային տատանումների ազդեցությունը բանկային համակարգի վրա։ Հետևաբար կարգավորման համակարգը պետք է կարողանա արձագանքել ինչպես առանձին բանկերի խնդիրներին, այնպես էլ համակարգային ռիսկերին։ Կարևոր հիմնախնդիր է նաև կարգավորման արդյունավետության և բանկերի մրցակցային գործունեության հարաբերակցությունը։ Բանկային կարգավորումը չպետք է վերածվի այնպիսի վարչական սահմանափակումների համակարգի, որը կխոչընդոտի նորարարությանը, մրցակցությանը և վարկային ռեսուրսների հասանելիությանը։ Մյուս կողմից՝ չափազանց թույլ վերահսկողությունը կարող է մեծացնել ֆինանսական անկայունության և չափից ավելի ռիսկային վարքագծի հավանականությունը։ Հետևաբար ուսումնասիրության առանցքային հարցերից մեկը կարգավորման այնպիսի մոդելի ձևավորումն է, որը միաժամանակ կապահովի կայունություն, մրցակցություն և ֆինանսական միջնորդության արդյունավետություն։ Թեմայի ժամանակակից նշանակությունը պայմանավորված է նաև բանկային ոլորտի տեխնոլոգիական փոփոխություններով։ Թվային բանկային ծառայությունների, հեռավար սպասարկման, նոր վճարային գործիքների և ֆինանսական տեխնոլոգիաների տարածումը փոխում է բանկերի գործունեության բնույթը և առաջացնում կարգավորման նոր խնդիրներ։ Դրանց շարքում են գործառնական և կիբեռռիսկերը, տվյալների պաշտպանությունը, թվային ծառայությունների անվտանգությունը և նոր ֆինանսական ծառայությունների նկատմամբ վերահսկողության անհրաժեշտությունը։ Այսպիսով, տնտեսական կարգավորումը պետք է մշտապես զարգանա բանկային գործունեության նոր ձևերին համապատասխան։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը Հայաստանի Հանրապետության օրինակով դիտարկում է առևտրային բանկերի տնտեսական կարգավորումը որպես ֆինանսական կայունության, տնտեսական աճի և արդյունավետ ֆինանսական միջնորդության միջև հավասարակշռություն ապահովող համակարգ։ Այն ընդգրկում է բանկային տնտեսական նորմատիվները, կապիտալի և իրացվելիության կառավարումը, վարկային ռիսկերի սահմանափակումը, պետական վերահսկողությունը, միջազգային կարգավորման սկզբունքները և կարգավորման կատարելագործման հնարավորությունները։ Թեման կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, ֆինանսիստներին, բանկային ոլորտի մասնագետներին, կարգավորող մարմինների աշխատակիցներին, հետազոտողներին, դասախոսներին և ֆինանսատնտեսական մասնագիտություններ ուսումնասիրող ուսանողներին։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է օրթոտրոպ շերտերի և թիթեղների սեփական ու հարկադրական տատանումների ասիմպտոտիկ վերլուծությանը։ Աշխատանքի հիմնական խնդիրը անիզոտրոպ մեխանիկական հատկություններ ունեցող բարակ կամ հարթ կառուցվածքային տարրերի դինամիկական վարքի ուսումնասիրությունն է՝ հատկապես այն դեպքերում, երբ համակարգը ենթարկվում է արտաքին պարբերական կամ այլ բնույթի ազդեցության։ Օրթոտրոպ նյութերը բնութագրվում են տարբեր ուղղություններով տարբեր առաձգական հատկություններով, ինչի հետևանքով դրանց մեխանիկական վարքը զգալիորեն ավելի բարդ է, քան իզոտրոպ նյութերից պատրաստված կառուցվածքների դեպքում։ Այս առանձնահատկությունը պահանջում է հատուկ մաթեմատիկական մեթոդների կիրառում՝ տատանումների հաճախականությունների, ձևերի և արտաքին ուժի նկատմամբ արձագանքի գնահատման համար։ Ուսումնասիրության առանցքային հասկացություններից մեկը սեփական տատանումն է։ Կառուցվածքի սեփական տատանումները բնութագրում են այնպիսի դինամիկական ռեժիմներ, որոնց դեպքում համակարգը կարող է տատանվել առանց արտաքին պարբերական ուժի անմիջական ազդեցության՝ որոշակի բնութագրական հաճախականություններով և ձևերով։ Սեփական հաճախականությունների որոշումը կարևոր է ինժեներական հաշվարկներում, քանի որ արտաքին ազդեցության հաճախականության և կառուցվածքի սեփական հաճախականությունների մոտեցումը կարող է հանգեցնել ռեզոնանսային երևույթների։ Հարկադրական տատանումների ուսումնասիրությունն այդ պատճառով լրացնում է սեփական տատանումների վերլուծությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես է կառուցվածքը արձագանքում արտաքին դինամիկական բեռնվածությանը։ Ասիմպտոտիկ մոտեցման կիրառումը հնարավորություն է տալիս բարդ դիֆերենցիալ հավասարումների լուծումները ներկայացնել մոտավոր ձևով՝ առանձնացնելով համակարգի հիմնական պարամետրերի ազդեցությունը։ Նման մեթոդները հատկապես արդյունավետ են այն խնդիրներում, որտեղ կառուցվածքի չափերը, հաստությունը, նյութի անիզոտրոպության աստիճանը կամ այլ բնութագրիչներ թույլ են տալիս ներմուծել փոքր կամ մեծ պարամետր և կառուցել համապատասխան ասիմպտոտիկ շարք։ Այս եղանակով հնարավոր է ստանալ ոչ միայն թվային արդյունքներ, այլև տեսականորեն պարզել, թե ինչ օրինաչափությամբ են փոխվում տատանման հաճախականություններն ու ձևերը տարբեր պայմաններում։ Օրթոտրոպ թիթեղների դեպքում կարևոր նշանակություն ունեն նյութի առաձգական հաստատունները տարբեր հիմնական ուղղություններով։ Այդ հատկությունները կարող են էապես ազդել թիթեղի կոշտության, դեֆորմացիայի և դինամիկական պատասխանների վրա։ Ուստի ուսումնասիրության մեջ նյութի ուղղորդված հատկությունների հաշվառումը թույլ է տալիս ավելի ճշգրիտ նկարագրել իրական կառուցվածքների վարքը, հատկապես այն դեպքերում, երբ օգտագործվում են կոմպոզիտային, շերտավոր կամ այլ անիզոտրոպ նյութեր։ Շերտերի և թիթեղների դինամիկան կարևոր կիրառություններ ունի մեքենաշինության, ավիացիոն և տիեզերական տեխնիկայի, շինարարական կոնստրուկցիաների, նավաշինության և այլ ոլորտներում։ Բարակ կառուցվածքային տարրերը հաճախ ենթարկվում են փոփոխական բեռնվածությունների, թրթռումների և հարվածային կամ պարբերական ազդեցությունների, ուստի դրանց դինամիկական կայունության և ռեզոնանսային հատկությունների ճիշտ կանխատեսումը կարևոր է նախագծման և շահագործման անվտանգության համար։ Աշխատանքի տեսական նշանակությունը կայանում է նաև նրանում, որ ասիմպտոտիկ լուծումները հնարավորություն են տալիս պարզեցված ձևով ուսումնասիրել այնպիսի խնդիրներ, որոնց ճշգրիտ լուծումը կարող է լինել չափազանց բարդ կամ անհնարին։ Ստացված բանաձևերը կարող են ցույց տալ տարբեր երկրաչափական և ֆիզիկական պարամետրերի ազդեցությունը սեփական հաճախականությունների վրա, ինչպես նաև բացահայտել այն պայմանները, որոնց դեպքում արտաքին ուժի ազդեցությունը կարող է առաջացնել ուժեղացված տատանումներ։ Հարկադրական տատանումների դեպքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում արտաքին ազդեցության հաճախականության և սեփական հաճախականությունների հարաբերակցությանը։ Դրանց մոտ լինելու դեպքում համակարգում կարող են առաջանալ ռեզոնանսային երևույթներ, որոնք որոշ դեպքերում հանգեցնում են տատանումների ամպլիտուդի զգալի աճի։ Այս երևույթների կանխատեսումը կարևոր է կառուցվածքային վնասումների և անցանկալի թրթռումների կանխարգելման համար։ Օրթոտրոպ նյութերի դեպքում ռեզոնանսային վարքը կարող է ավելի բարդ լինել, քանի որ տարբեր ուղղություններով կոշտության տարբերությունները փոխում են տատանողական համակարգի հատկությունները։ Ուսումնասիրության մեթոդաբանական արժեքը պայմանավորված է մաթեմատիկական մոդելավորման և մեխանիկական մեկնաբանության համադրությամբ։ Տեսական արդյունքները կարող են համադրվել սահմանային պայմանների, նյութի հատկությունների և կառուցվածքի երկրաչափական պարամետրերի տարբեր ընտրությունների հետ՝ ստանալու համար ավելի ամբողջական պատկերացում համակարգի դինամիկական վարքի մասին։ Այդպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս գնահատել ոչ միայն առանձին դեպքեր, այլև ձևակերպել ընդհանուր օրինաչափություններ, որոնք կարող են կիրառվել հարակից մեխանիկական խնդիրներում։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը վերաբերում է օրթոտրոպ շերտերի և թիթեղների տատանումների մաթեմատիկական տեսության կարևոր խնդիրներին՝ համադրելով առաձգականության տեսությունը, դիֆերենցիալ հավասարումները, ասիմպտոտիկ մեթոդները և կառուցվածքային մեխանիկան։ Այն կարող է հետաքրքրել մեխանիկայի և կիրառական մաթեմատիկայի մասնագետներին, ինժեներներին, կառուցվածքային մեխանիկայի և առաձգականության տեսության հետազոտողներին, ինչպես նաև համապատասխան մասնագիտությունների ասպիրանտներին և ուսանողներին։

Այս հրատարակությունը գյուղատնտեսության վերաբերյալ հանձնարարական գրականության մատենագիտական ցանկի՝ այգեգործությանը նվիրված մասնագիտացված մասն է, որի նպատակն է ընթերցողին կողմնորոշել այգեգործության ոլորտին վերաբերող անհրաժեշտ և օգտակար գրականության ընտրության հարցում։ Այն նախատեսված է որպես տեղեկատվական-մատենագիտական ուղեցույց և կարող է օգտակար լինել ինչպես գյուղատնտեսության մասնագետների, այնպես էլ ուսանողների, գյուղատնտեսությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, այգեգործների և համապատասխան ոլորտում ինքնակրթությամբ զբաղվող անձանց համար։ Նյութի հիմնական թեմատիկ շրջանակը ներառում է պտղատու և այլ այգեգործական մշակաբույսերի մշակությունը, այգիների հիմնադրումը և խնամքը, բույսերի աճի ու զարգացման պայմանները, հողի նախապատրաստումը, տնկման աշխատանքները, ոռոգումը, պարարտացումը, էտը, պատվաստումը, վնասատուների և հիվանդությունների դեմ պայքարը, բերքատվության բարձրացումը և ստացված բերքի արդյունավետ օգտագործումը։ Քանի որ հրատարակությունը կազմված է հանձնարարական գրականության սկզբունքով, դրա հիմնական արժեքը ոչ թե առանձին մշակաբույսերի վերաբերյալ մանրամասն տեխնոլոգիական նկարագրությունն է, այլ համապատասխան մասնագիտական աղբյուրների համակարգված ներկայացումը։ Նման մատենագիտական ցանկերը կարևոր դեր են ունեցել մասնագիտական գիտելիքի տարածման գործում, հատկապես այն ժամանակաշրջանում, երբ գյուղատնտեսական մասնագիտացված գրականության որոնումը հիմնականում իրականացվում էր գրադարանների կատալոգների, մատենագիտական տեղեկատուների և թեմատիկ ցանկերի միջոցով։ Այգեգործությանը նվիրված բաժինը կարող է ընդգրկել ինչպես ընդհանուր բնույթի ձեռնարկներ ու դասագրքեր, այնպես էլ առանձին մշակաբույսերի, պտղատու ծառերի և թփերի, այգիների մշակության տեխնիկայի, բույսերի պաշտպանության և գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման վերաբերյալ հրատարակություններ։ Գրականության նման դասակարգումը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ընտրել աղբյուրներ՝ ըստ իր մասնագիտական կամ գործնական հետաքրքրության։ Հրատարակության կարևոր առանձնահատկությունը դրա գործնական ուղղվածությունն է։ Այգեգործությունը պահանջում է տեսական գիտելիքների և գործնական հմտությունների համադրություն, քանի որ բերքի քանակն ու որակը կախված են բազմաթիվ փոխկապակցված գործոններից՝ մշակաբույսի կենսաբանական առանձնահատկություններից, կլիմայական պայմաններից, հողի հատկություններից, ջրային ռեժիմից, մշակության տեխնոլոգիայից և բույսերի պաշտպանության միջոցներից։ Այդ պատճառով համապատասխան մասնագիտական գրականության ընտրությունը կարևոր նախապայման է այգեգործական աշխատանքների ճիշտ կազմակերպման համար։ Մատենագիտական ցանկը կարող է արժեքավոր լինել նաև գյուղատնտեսության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ ընդգրկված գրականության կազմը պատկերացում է տալիս տվյալ ժամանակաշրջանում այգեգործության զարգացման առաջնահերթությունների, տարածված մշակաբույսերի, կիրառվող ագրոտեխնիկական մոտեցումների և մասնագիտական գիտելիքի տարածման ձևերի մասին։ Նման աղբյուրների միջոցով հնարավոր է հետևել, թե ինչ հարցերի նկատմամբ էր առավել մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերվում այգեգործության ոլորտում և ինչպիսի գիտական կամ գործնական աշխատություններ էին առաջարկվում ընթերցողներին։ Ընդհանուր առմամբ, հրատարակությունը կարելի է դիտարկել որպես այգեգործության վերաբերյալ մասնագիտական տեղեկատվության որոնումն ու ընտրությունը հեշտացնող մատենագիտական ուղեցույց։ Այն կարող է օգտակար լինել գյուղատնտեսական գրադարանների, ուսումնական հաստատությունների, մասնագիտական դասընթացների, հետազոտական աշխատանքների և այգեգործական գործնական գործունեության համար՝ ընթերցողին ուղղորդելով դեպի ոլորտի վերաբերյալ ավելի ծավալուն և մասնագիտացված աղբյուրներ։

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Cu²⁺ իոններ պարունակող արտադրական կեղտաջրերի արդյունավետ մաքրման համար նոր և արդյունավետ ֆլոկուլյանտների սինթեզին ու դրանց կիրառմամբ մաքրման տեխնոլոգիայի մշակմանը։ Աշխատանքի հիմքում ընկած է այն կարևոր բնապահպանական խնդիրը, որ արդյունաբերական տարբեր գործընթացների արդյունքում առաջացող կեղտաջրերը կարող են պարունակել ծանր մետաղների իոններ, որոնց առկայությունը ջրային միջավայրում վտանգավոր է ինչպես էկոհամակարգերի, այնպես էլ մարդու առողջության համար։ Պղնձի երկվալենտ իոնը՝ Cu²⁺, արդյունաբերական ջրերի աղտոտման տարածված բաղադրիչներից է և կարող է առաջանալ մետաղամշակման, գալվանապատման, հանքարդյունաբերության, քիմիական արտադրության և այլ տեխնոլոգիական գործընթացների ժամանակ։ Ուստի դրա հեռացման արդյունավետ մեթոդների մշակումը կարևոր խնդիր է ջրային ռեսուրսների պահպանության և արդյունաբերական արտադրության էկոլոգիական անվտանգության տեսանկյունից։ Ուսումնասիրության հիմնական գիտական ուղղություններից մեկը նոր ֆլոկուլյանտների ստացումն է։ Ֆլոկուլյացիան ջրի մաքրման ֆիզիկաքիմիական մեթոդ է, որի ընթացքում ջրում առկա մանր մասնիկներն ու լուծված կամ կոլոիդային բաղադրիչները հատուկ նյութերի ազդեցությամբ միավորվում են ավելի խոշոր ագրեգատների՝ ֆլոկների, որոնք այնուհետև հնարավոր է առանձնացնել նստեցման, ֆիլտրացման կամ այլ մեթոդներով։ Ծանր մետաղների հեռացման դեպքում ֆլոկուլյացիան կարող է կիրառվել նաև մետաղական իոնների պարունակող միացությունների կամ նստվածքների ձևավորման և հետագա առանձնացման գործընթացում։ Աշխատանքի կարևոր խնդիրներից է ֆլոկուլյանտների քիմիական կառուցվածքի և մաքրման արդյունավետության միջև կապի բացահայտումը։ Ֆլոկուլյացիայի արդյունավետությունը կախված է օգտագործվող նյութի բնույթից, մոլեկուլային կառուցվածքից, ֆունկցիոնալ խմբերից, լիցքի բնույթից և մոլեկուլային զանգվածից, ինչպես նաև ջրի քիմիական կազմից։ Այդ պատճառով նոր նյութերի սինթեզը պետք է զուգակցվի դրանց ֆիզիկաքիմիական հատկությունների և գործնական արդյունավետության ուսումնասիրության հետ։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է Cu²⁺ իոնների հեռացման աստիճանի գնահատումը։ Մաքրման տեխնոլոգիայի արդյունավետությունը կարելի է որոշել ելքային և մաքրված ջրերում պղնձի պարունակության համեմատությամբ, ինչպես նաև տարբեր պայմաններում ստացված արդյունքների ուսումնասիրությամբ։ Այդ պայմանների թվում կարող են լինել ֆլոկուլյանտի չափաբաժինը, լուծույթի pH-ը, խառնման ինտենսիվությունն ու տևողությունը, նստեցման ժամանակը, սկզբնական մետաղական իոնների կոնցենտրացիան և այլ գործոններ։ Այս պարամետրերի օպտիմալացումը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել ռեագենտների ծախսը և միաժամանակ ապահովել մաքրման անհրաժեշտ աստիճան։ Ուսումնասիրության տեխնոլոգիական նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն նպատակ ունի ոչ միայն ստանալ արդյունավետ քիմիական նյութ, այլև մշակել դրա կիրառման ամբողջական տեխնոլոգիական սխեմա։ Արդյունաբերական կեղտաջրերի մաքրումը պահանջում է փոխկապակցված գործողությունների ճիշտ կազմակերպում՝ նախնական մշակման, ռեագենտի ներմուծման, խառնման, ֆլոկների ձևավորման, նստեցման և մաքրված ջրի առանձնացման փուլերով։ Տեխնոլոգիայի նախագծման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել ինչպես մաքրման արդյունավետությունը, այնպես էլ գործընթացի տնտեսական և գործնական իրագործելիությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև ստացվող նստվածքի խնդիրը։ Ծանր մետաղների հեռացման արդյունքում առաջացող պինդ ֆազը կարող է պարունակել բարձր կոնցենտրացիայով պղնձային միացություններ, ուստի դրա հետագա մշակումը, պահպանումը կամ օգտակար բաղադրիչների վերականգնումը պետք է կազմակերպվի այնպես, որ երկրորդային աղտոտում չառաջանա։ Այս հանգամանքը ֆլոկուլյացիոն մաքրման տեխնոլոգիայի նախագծման կարևոր մասն է և կապվում է արդյունաբերական թափոնների կառավարման ընդհանուր խնդիրների հետ։ Աշխատության կիրառական արժեքը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ պղինձը նույնիսկ կենսաբանական համակարգերի համար անհրաժեշտ տարր լինելով հանդերձ, բարձր կոնցենտրացիաներում կարող է ունենալ թունավոր ազդեցություն։ Ջրային միջավայրում ծանր մետաղների կուտակումը կարող է բացասաբար անդրադառնալ ջրային օրգանիզմների վրա և խաթարել էկոհամակարգերի բնական հավասարակշռությունը։ Հետևաբար արտադրական կեղտաջրերից Cu²⁺-ի արդյունավետ հեռացումը կարևոր է ոչ միայն ջրի վերաօգտագործման, այլև շրջակա միջավայրի աղտոտումը կանխելու համար։ Հետազոտության մեջ ֆլոկուլյանտների սինթեզի և տեխնոլոգիական կիրառման համադրումը թույլ է տալիս կապել հիմնարար քիմիական հետազոտությունը գործնական բնապահպանական խնդրի հետ։ Նոր նյութի արդյունավետությունը պետք է գնահատվի ոչ միայն լաբորատոր պայմաններում, այլև այն տեսանկյունից, թե որքանով է հնարավոր դրա կիրառումը իրական արտադրական կեղտաջրերի մաքրման գործընթացներում։ Իրական արտադրական ջրերը հաճախ պարունակում են միաժամանակ մի քանի աղտոտիչներ, տարբեր աղեր և օրգանական կամ անօրգանական բաղադրիչներ, որոնք կարող են ազդել ֆլոկուլյացիայի ընթացքի վրա։ Այդ պատճառով տեխնոլոգիայի մշակման ժամանակ կարևոր է գնահատել նաև բարդ բաղադրությամբ ջրերի պայմաններում նյութի կայունությունն ու ընտրողականությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը միավորում է օրգանական և ֆիզիկական քիմիայի, կոլոիդային քիմիայի, ջրի մաքրման տեխնոլոգիայի և բնապահպանական ինժեներիայի խնդիրները։ Այն կարող է հետաքրքրել քիմիկոսներին, ջրամաքրման տեխնոլոգներին, բնապահպանական ինժեներներին, արդյունաբերական ձեռնարկությունների մասնագետներին, գիտահետազոտական հաստատությունների աշխատակիցներին, ինչպես նաև ծանր մետաղներով աղտոտված ջրերի մաքրման և ֆլոկուլյացիոն գործընթացների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։