Готовые материалы

Աշխատությունը գերմանացի լեզվաբան Հայնրիխ Հյուբշմանի հայագիտական ուսումնասիրությունների շարքին է պատկանում։ Հյուբշմանը նշանակալի դեր է ունեցել հայերենի գիտական հետազոտության զարգացման գործում՝ հատկապես լեզվի ծագումնաբանական կապերի, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում նրա դիրքի և պատմական զարգացման ուսումնասիրության մեջ։ Նրա գիտական մոտեցումը հիմնված էր լեզվական փաստերի համեմատության, հնչյունական համապատասխանությունների բացահայտման և քերականական ձևերի պատմական քննության վրա։ Հայերենի առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն էր տալիս պարզելու նրա ինքնուրույն զարգացման ուղին և տարբերակելու լեզվական այն շերտերը, որոնք ձևավորվել էին երկարատև պատմական շփումների ընթացքում։ Հեղինակի աշխատանքները կարևոր նշանակություն ունեցան հայերենի գիտական նկարագրության և համեմատական լեզվաբանության մեջ նրա տեղի հստակեցման համար։ Այս ժողովածուն արժեքավոր է հայագիտության պատմության տեսանկյունից, քանի որ արտացոլում է 19-րդ դարի եվրոպական գիտության հետաքրքրությունը Հայաստանի լեզվի և մշակույթի նկատմամբ։ Այն օգտակար է հայագետների, լեզվաբանների, բանասերների և հնդեվրոպական լեզուների պատմական զարգացման ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է հայերենի հնչյունական համակարգի ուսումնասիրությանը՝ անդրադառնալով լեզվի հնչյունների առանձնահատկություններին, դրանց արտասանությանը և լեզվական կառուցվածքում ունեցած դերին։ Հնչյունաբանությունը լեզվաբանության կարևոր բաժիններից է, քանի որ ուսումնասիրում է խոսքի հնչյունների կազմավորումը, հնչյունական տարբերությունները և դրանց օրինաչափությունները։ Հայերենի պարագայում այս հարցերը կարևոր են նաև լեզվի պատմական զարգացման, բարբառային տարբերությունների և գրավոր ու բանավոր խոսքի փոխհարաբերությունների բացահայտման համար։ Հնչյունական երևույթների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են ձևավորվել և փոփոխվել հայերենի հնչյունները, ինչպիսի առանձնահատկություններ ունեն դրանց արտասանությունն ու փոխազդեցությունը, և ինչպես են այդ երևույթներն արտացոլվում լեզվի տարբեր ձևերում։ Նման հետազոտական նյութերը նպաստում են հայերենի հնչյունական համակարգի գիտական նկարագրությանը և պատմահամեմատական ուսումնասիրություններին։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում հայերենով զբաղվող լեզվաբանների, բանասերների, հայագետների և լեզվի կառուցվածքի ու պատմական զարգացման հարցերով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը մատենագիտական բնույթի ուսումնասիրություն է՝ նվիրված Կովկասի և Անդրկովկասի վերաբերյալ հրատարակված գրականության, գիտական աշխատությունների և տպագիր նյութերի համակարգմանը։ Այն կարևոր տեղեկատու նշանակություն ունի տարածաշրջանի պատմության, աշխարհագրության, ազգագրության, լեզուների, գրականության և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Մատենագիտական ժողովածուները հնարավորություն են տալիս բացահայտելու տարբեր ժամանակներում ստեղծված գիտական ու գրական աղբյուրները, հետևելու դրանց հրատարակման պատմությանը և կողմնորոշվելու հետազոտական նյութերի լայն շրջանակում։ Կովկասը և Անդրկովկասը ներկայացված են որպես բազմազգ ու բազմալեզու տարածաշրջան, որի պատմական զարգացումները, ժողովուրդների փոխհարաբերությունները և մշակութային առանձնահատկությունները ձևավորել են հարուստ գրավոր ժառանգություն։ Այսպիսի մատենագիտական աշխատանքը կարող է ծառայել որպես հիմք ինչպես առանձին ժողովուրդների ու երկրների, այնպես էլ ամբողջ տարածաշրջանի համեմատական ուսումնասիրությունների համար։ Այն արժեքավոր է պատմաբանների, լեզվաբանների, աշխարհագրագետների, ազգագրագետների, գրադարանագետների և Կովկասի գիտական ուսումնասիրությամբ զբաղվող ընթերցողների համար՝ նպաստելով աղբյուրների որոնմանը, դասակարգմանը և հետագա հետազոտությունների կազմակերպմանը։

Ժողովածուն ընդգրկում է հայ պատմագրական ժառանգության նմուշներ և ընթերցողին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայ պատմիչների երկերին, պատմական մտածողությանը և անցյալի իրադարձությունների արձանագրման ավանդույթներին։ Հայ պատմագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է ոչ միայն քաղաքական ու ռազմական իրադարձությունների, այլև հասարակական հարաբերությունների, պետական կառավարման, եկեղեցական կյանքի, մշակույթի, կրթության և առօրյա կենցաղի ուսումնասիրության համար։ Պատմիչների երկերում պահպանվել են տեղեկություններ Հայաստանի տարբեր ժամանակաշրջանների, իշխանական տների, թագավորությունների, հարևան ժողովուրդների հետ հարաբերությունների և տարածաշրջանի պատմական զարգացումների մասին։ Նման ժողովածուները նպաստում են տարբեր հեղինակների պատմական հայացքների, շարադրանքի առանձնահատկությունների և տեղեկությունների համադրմանը՝ հնարավորություն տալով ուսումնասիրողին տարբերակելու պատմական փաստերը, հեղինակային մեկնաբանությունները և ժամանակաշրջանին բնորոշ պատկերացումները։ Հատորը կարևոր նշանակություն ունի հայ միջնադարյան գրավոր ժառանգության պահպանման, շրջանառության և գիտական ուսումնասիրության համար։ Այն օգտակար է հայոց պատմությամբ, պատմագրությամբ, աղբյուրագիտությամբ և հայ մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների ու հետազոտողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է հնդեվրոպական լեզուների համեմատական քերականության քննությանը՝ ուշադրություն դարձնելով տարբեր լեզուների կառուցվածքային ընդհանրություններին, տարբերություններին և պատմական փոխկապակցվածությանը։ Համեմատական լեզվաբանությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու լեզուների ծագումնաբանական կապերը, բացահայտելու ընդհանուր լեզվական հատկանիշները և հետևելու դրանց փոփոխություններին ժամանակի ընթացքում։ Քերականական համեմատության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում հնչյունական համակարգերը, բառերի կազմությունը, անվանական և բայական ձևերը, հոլովման ու խոնարհման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև շարահյուսական կառուցվածքները։ «Քննադատական ուսումնասիրություն» բնորոշումը մատնանշում է ոչ միայն լեզվական փաստերի համադրումը, այլև դրանց մեկնաբանությունների, գիտական մոտեցումների և համեմատության սկզբունքների վերլուծությունը։ Նման աշխատությունը կարևոր է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ուսումնասիրության, լեզուների պատմական զարգացման օրինաչափությունների ըմբռնման և լեզվաբանական տեսությունների գնահատման համար։ Այն արժեքավոր նյութ է լեզվաբանների, բանասերների, պատմական լեզվաբանությամբ հետաքրքրվողների և հնդեվրոպական լեզուների կառուցվածքն ու փոխհարաբերություններն ուսումնասիրող ընթերցողների համար։

Աշխատությունը նվիրված է դասական հայերենի՝ գրաբարի քերականական կառուցվածքի ուսումնասիրությանը։ Գրաբարը հայոց լեզվի հին գրական ձևն է, որով ստեղծվել է հայ մատենագրության, պատմագրության, աստվածաբանության, փիլիսոփայության և գեղարվեստական գրականության մեծ մասը։ Դրա քերականության ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ գրավոր ժառանգությունը բնագրով կարդալու, հին տեքստերի լեզվական առանձնահատկությունները հասկանալու և հայերենի պատմական զարգացումը բացահայտելու համար։ Նման դասագրքային աշխատություններն անդրադառնում են լեզվի հնչյունական համակարգին, բառերի կազմությանը, խոսքի մասերին, հոլովմանը, խոնարհմանը, շարահյուսական կառուցվածքներին և նախադասության կազմության կանոններին։ Քերականական օրինաչափությունների համակարգված ներկայացումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու գրաբարի և ժամանակակից հայերենի տարբերությունները, ինչպես նաև լեզվի պատմական ձևափոխությունների ընթացքը։ Մ. Լաուերի աշխատությունը կարևոր է հայերենի գիտական ուսումնասիրության և եվրոպական արևելագիտության շրջանակում գրաբարի ներկայացման տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել հայագետների, լեզվաբանների, բանասերների և դասական հայերեն ուսումնասիրողների համար՝ նպաստելով հին հայերեն բնագրերի ընթերցման, մեկնաբանման և լեզվական վերլուծության հմտությունների զարգացմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Հայ առաքելական եկեղեցու ծիսական երգեցողությանը՝ ներկայացնելով հայ հոգևոր երաժշտության կարևորագույն ուղղություններից մեկը։ Եկեղեցական երգերը հայ քրիստոնեական պաշտամունքի անբաժանելի մասն են և ուղեկցում են ժամերգություններին, պատարագին, եկեղեցական տոներին ու տարվա տարբեր ծիսական շրջաններին։ Դրանք արտահայտում են աղոթքի, փառաբանության, ապաշխարության, գոհության և հոգևոր խորհրդածության գաղափարները՝ միավորելով բանաստեղծական խոսքը, մեղեդին և ծիսական արարողությունը։ Հայ եկեղեցական երաժշտության առանձնահատկություններից են շարականների հարուստ ժառանգությունը, ձայնեղանակների համակարգը և ավանդական երգեցողության յուրահատուկ կատարողական ոճը։ Այս երգերը դարերի ընթացքում փոխանցվել են սերնդեսերունդ՝ պահպանելով հայ եկեղեցու հոգևոր հիշողությունն ու ազգային երաժշտական ինքնությունը։ Հրատարակությունը կարևոր է ինչպես ծիսական երգերի բովանդակության և գործառույթի, այնպես էլ դրանց երաժշտական ու մշակութային նշանակության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում աստվածաբանների, երաժշտագետների, հայագետների և հոգևոր երաժշտությամբ զբաղվող ընթերցողների համար՝ հնարավորություն տալով ծանոթանալու հայ եկեղեցական ավանդույթի երգային ժառանգությանը և դրա դերին ազգային մշակույթի պահպանման գործում։

Աշխատությունը նվիրված է Ախիկարի մասին հին արևելյան հայտնի պատմության ուսումնասիրությանը՝ համադրելով դրա սիրիական, արաբական, հայկական, եթովպական, հունական և սլավոնական տարբերակները։ Ախիկարի պատմությունը իմաստասիրական և խրատական պատում է, որի կենտրոնում իմաստուն խորհրդականի կերպարն է։ Պատմության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում իմաստությունը, արդարությունը, հավատարմությունը, մարդկային խորամանկությունը, երախտագիտությունը և բարոյական պատասխանատվությունը։ Պատումի տարբեր լեզվական ու մշակութային միջավայրերում տարածված լինելը վկայում է դրա լայն ժողովրդականության և դարերի ընթացքում կատարված վերամշակումների մասին։ Ֆ. Ք. Քոնիբերի ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես համեմատական տեսանկյունից, քանի որ հնարավորություն է տալիս դիտարկելու տարբերակների նմանություններն ու տարբերությունները, պատումի փոխանցման ուղիները, լեզվական առանձնահատկությունները և տեղական մշակույթների ազդեցությունը։ Հայերեն տարբերակի ներառումը կարևոր նշանակություն ունի հայ միջնադարյան թարգմանական գրականության և արևելյան գրավոր ավանդույթների հետ կապերի ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը արժեքավոր է նաև հին գրականության, ձեռագրական ժառանգության, բանահյուսության և միջմշակութային գրական փոխազդեցությունների հետազոտողների համար։ Այն բացահայտում է, թե ինչպես կարող է նույն պատմությունը տարբեր ժողովուրդների մշակույթներում պահպանել իր հիմնական բարոյական պատգամը՝ միաժամանակ ձեռք բերելով նոր լեզվական ու գեղարվեստական արտահայտություններ։

Հրատարակությունը նախատեսված է 1900 թվականի համար և պատկանում է ժողովրդական ընթերցանության ու պատկերազարդ տարեցույցների ժանրին։ Նման տարեցույցները 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին կարևոր տեղ ունեին հայ տպագիր մշակույթում՝ ընթերցողներին տրամադրելով օրացուցային տեղեկություններ և բազմաբնույթ նյութեր հասարակական, կրթական, գրական ու մշակութային կյանքի վերաբերյալ։ «Ժողովրդական» բնորոշումը մատնանշում է լայն ընթերցողական շրջանակի համար նախատեսված մատչելի բովանդակությունը, իսկ «պատկերազարդ» ձևաչափը ցույց է տալիս, որ տեքստային նյութերը լրացվել են տեսողական պատկերներով։ Տարեցույցները հաճախ ծառայում էին ոչ միայն ժամանակը հաշվելու և տոնական օրերը հիշելու գործնական նպատակին, այլև գիտելիքի տարածմանը, ընթերցանության խրախուսմանը և ազգային մշակութային հետաքրքրությունների պահպանմանը։ Դրանք կարող էին ընդգրկել պատմական ու աշխարհագրական տեղեկություններ, հետաքրքրաշարժ պատմություններ, բարոյախրատական նյութեր և գրական ստեղծագործություններ։ Այս հրատարակությունը կարևոր է հայ ժողովրդական մամուլի և օրացուցային գրականության զարգացման ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու դարասկզբի ընթերցողական մշակույթի, տպագրական ձևավորման և հանրամատչելի գիտելիքի տարածման եղանակների մասին։

Հրատարակությունը վերաբերում է հայ մամուլի նշանավոր գործիչներից մեկին՝ Գրիգոր Արծրունուն, և նրա խմբագրական գործունեությանն առնչվող հրապարակային խոսքին։ Արծրունին 19-րդ դարի հայ հասարակական մտքի կարևոր ներկայացուցիչներից էր, որի անունը սերտորեն կապված է «Մշակ» պարբերականի հետ։ Նրա խմբագրությամբ թերթը դարձավ հասարակական, քաղաքական, տնտեսական և մշակութային հարցերի քննարկման կարևոր հարթակ՝ նպաստելով հայ հանրային մտքի աշխուժացմանը։ Վերնագրում նշված «հասցեին» ձևակերպումը ցույց է տալիս, որ նյութը նախատեսված է եղել անմիջապես խմբագրին ուղղվելու համար և կարող է ներկայացնել նամակի, դիմումի կամ հրապարակային արձագանքի բնույթ։ Այդպիսի կարճ տպագիր նյութերը կարևոր են ժամանակի մամուլի միջավայրում ձևավորված բանավեճերը, մտավորականների փոխհարաբերությունները և հասարակական կարծիքի արտահայտման եղանակները հասկանալու համար։ Հրատարակությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում «Մշակ» պարբերականի պատմությամբ, Գրիգոր Արծրունու գործունեությամբ և 19-րդ դարի Թիֆլիսի հայ հասարակական կյանքով զբաղվող ուսումնասիրողների համար։ Այն կարող է ծառայել որպես սկզբնաղբյուր՝ ժամանակաշրջանի հրապարակախոսական լեզուն և մամուլի միջոցով հասարակական քննարկումների զարգացումը ուսումնասիրելու նպատակով։

Հրատարակությունը կապված է «Արաքս» հայ գրական-գեղարվեստական պարբերականի գործունեության և հայ մշակութային մամուլի զարգացման հետ։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին հայերեն պարբերականները կարևոր դեր էին կատարում գրական ստեղծագործությունների տարածման, ազգային մշակութային կյանքի լուսաբանման, արվեստի նկատմամբ հետաքրքրության խթանման և հասարակական մտքի ձևավորման գործում։ Գրական ու գեղարվեստական նյութերի համադրությունը հնարավորություն էր տալիս ընթերցողին ծանոթանալու ինչպես ժամանակակից գրական գործընթացներին, այնպես էլ կերպարվեստի և ազգային մշակույթի տարբեր դրսևորումներին։ Ալբոմային ձևաչափը ենթադրում է պատկերային նյութի և տպագիր խոսքի համատեղ ներկայացում, ինչի շնորհիվ հրատարակությունն արժեքավոր է ոչ միայն գրական, այլև տեսողական մշակույթի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է արտացոլել ժամանակաշրջանի գեղագիտական նախասիրությունները, ազգային ինքնության արտահայտման ձևերը և հայ մտավորականության մշակութային հետաքրքրությունները։ Հրատարակությունը կարևոր նյութ է հայ մամուլի, գրականության և արվեստի պատմությամբ զբաղվողների համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու, թե ինչպես էին պարբերական հրատարակությունները միավորում գրական խոսքը, պատկերային արվեստը և ազգային մշակութային կյանքի ներկայացումը։

Աշխատությունը ներկայացնում է Լազարյան ճեմարանի արևելյան լեզուների ինստիտուտի գրադարանում պահպանվող գրքերի և ձեռագրերի մատենագիտական ցանկը։ Նման կատալոգները կարևոր նշանակություն ունեն գրավոր ժառանգության հաշվառման, պահպանման, գիտական շրջանառության և հետազոտողների համար անհրաժեշտ նյութերի հայտնաբերման գործում։ Գրքերի ու ձեռագրերի համատեղ ներկայացումը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու հաստատության գրքային հավաքածուի բնույթի, թեմատիկ բազմազանության և գիտական հետաքրքրությունների շրջանակի մասին։ Լազարյան հաստատությունը կարևոր դեր է ունեցել հայագիտական և արևելագիտական կրթության ու հետազոտությունների զարգացման գործում՝ միավորելով լեզվաբանական, պատմական, կրոնագիտական և գրականագիտական նյութեր։ Գրադարանի հավաքածուների ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել տարբեր ժողովուրդների լեզուներով ստեղծված գրավոր աղբյուրների առկայությունը, ձեռագրական ավանդույթների բազմազանությունը և գիտելիքի պահպանման ու փոխանցման պատմությունը։ Կատալոգը արժեքավոր գործիք է մատենագետների, ձեռագրագետների, պատմաբանների և արևելագետների համար, քանի որ նպաստում է գրադարանային ֆոնդերի ուսումնասիրությանը և առանձին գրավոր հուշարձանների նույնականացմանը։ Այն նաև կարևոր սկզբնաղբյուր է 19-րդ դարի գիտական հաստատությունների գրադարանային մշակույթի և հավաքածուների ձևավորման պատմության ուսումնասիրության համար։

Աշխատությունը ներկայացնում է Շամախի քաղաքի նկարագրությունը՝ անդրադառնալով Կովկասի պատմական և աշխարհագրական միջավայրում նրա դիրքին, բնակավայրի առանձնահատկություններին և քաղաքային կյանքին։ Շամախին պատմական Շիրվանի կարևոր կենտրոններից է և տարբեր ժամանակաշրջաններում ունեցել է նշանակալի դեր տարածաշրջանի վարչական, առևտրական ու մշակութային հարաբերություններում։ Քաղաքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու նրա աշխարհագրական դիրքին, բնակչության կազմին, բնակեցման առանձնահատկություններին, տնտեսական գործունեությանը և հասարակական միջավայրին։ Նման քաղաքագրական աշխատությունները կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում բնակավայրերի կառուցվածքի, փողոցների ու շինությունների, առևտրի, արհեստների, տեղական սովորույթների և համայնքային հարաբերությունների մասին։ Շամախիի պատմական նշանակությունը պայմանավորված է նաև տարածաշրջանային ճանապարհների ու առևտրային կապերի համակարգում ունեցած դիրքով, ինչպես նաև բազմազան մշակութային ազդեցություններով։ Ս. Պ. Զելինսկու աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում Կովկասի պատմական աշխարհագրությամբ, քաղաքների զարգացման պատմությամբ և 19-րդ դարի տարածաշրջանային ուսումնասիրություններով զբաղվողների համար։ Այն կարող է ծառայել որպես սկզբնաղբյուր՝ տվյալ ժամանակաշրջանի Շամախիի վերաբերյալ տեղեկությունները հետագա պատմական ու աշխարհագրական ուսումնասիրությունների հետ համադրելու համար։

Աշխատությունը նվիրված է Աբգար թագավորի մասին պատմական ավանդության ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով Մովսես Խորենացու պատմագրական երկի համատեքստում։ Աբգարի զրույցը հայ պատմական և կրոնական ավանդության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի՝ կապված քրիստոնեության վաղ տարածման, Հիսուս Քրիստոսի հետ նամակագրության մասին ավանդության և Հայաստանի ու Արևելքի հնագույն պատմության պատկերացումների հետ։ Այս պատմությունը կարևոր է ոչ միայն իր բովանդակությամբ, այլև այն պատճառով, որ ցույց է տալիս, թե ինչպես են պատմական հիշողությունը, կրոնական ավանդությունը և գրական մշակումը միահյուսվել միջնադարյան հայ պատմագրության մեջ։ Ա. Կարրիեի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Խորենացու հաղորդած տեղեկությունների բնույթին, դրանց աղբյուրներին, պատմական հավաստիության հարցերին և տարբեր ավանդությունների փոխազդեցությանը։ Աբգարի կերպարի միջոցով բացահայտվում են քրիստոնեության ընդունման պատմական հիշողության ձևավորման, ազգային պատմության մեջ կրոնական իրադարձությունների մեկնաբանման և հին պատմական պատումների փոխանցման խնդիրները։ Աշխատությունը կարևոր է հայ պատմագրության քննադատական ուսումնասիրության, սկզբնաղբյուրների համեմատության և հայոց հնագույն պատմության վերաբերյալ գիտական պատկերացումների զարգացման տեսանկյունից։