Եւսեբիոս Պամփիլիոս

Պատմություն

Այս աշխատությունը ներկայացնում է վաղ քրիստոնեական պատմագրության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկի՝ Եվսեբիոս Պամփիլի Կեսարացու պատմագիտական և ժամանակագրական ժառանգությունը՝ ընդգրկելով համաշխարհային պատմության, հին ժողովուրդների քաղաքակրթությունների, թագավորությունների, պետությունների և քրիստոնեության ձևավորման ու տարածման վերաբերյալ կարևոր տեղեկություններ։ Եվսեբիոս Կեսարացին, որը հայտնի է որպես եկեղեցական պատմության հիմնադիրներից մեկը, առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում ուշ անտիկ շրջանի պատմագիտական մտքի զարգացման մեջ։ Նրա ժամանակագրական աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի տարբեր ժողովուրդների պատմական անցքերի համադրման, ժամանակագրական համակարգերի ուսումնասիրության և համաշխարհային պատմության միասնական պատկերը ներկայացնելու փորձի տեսանկյունից։ Երկի հիմնական գաղափարական և գիտական նպատակն է պատմական իրադարձությունները դասավորել ժամանակագրական հաջորդականությամբ՝ համադրելով տարբեր ժողովուրդների, պետությունների և քաղաքակրթությունների պատմական ավանդույթները։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հին աշխարհի պատմությանը, բիբլիական ժամանակագրությանը, եգիպտական, ասորեստանյան, բաբելոնյան, պարսկական, հունական և հռոմեական պատմական ավանդույթներին, ինչպես նաև հրեական ժողովրդի պատմությանը։ Հեղինակը ձգտում է տարբեր պատմական աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունները համադրել և դրանց միջև հաստատել ժամանակային ու պատմական կապեր՝ ստեղծելով իր ժամանակաշրջանի համար լայն ընդգրկում ունեցող պատմական համակարգ։ Այս մոտեցումը կարևոր քայլ էր պատմական գիտելիքի կազմակերպման և ժամանակագրական հետազոտությունների զարգացման ճանապարհին։ Աշխատության առանձնահատուկ արժեքներից մեկն այն է, որ այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն առանձին ժողովուրդների պատմությունը, այլև նրանց միջև գոյություն ունեցած պատմական, քաղաքական և մշակութային առնչությունները։ Ժամանակագրական համադրությունների միջոցով բացահայտվում են տարբեր պետությունների վերելքի ու անկման փուլերը, թագավորական իշխանությունների հաջորդականությունը, նշանավոր պատմական դեմքերի գործունեությունը և հին աշխարհի քաղաքակրթությունների փոխազդեցությունները։ Քրիստոնեական պատմագրության տեսանկյունից կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև աստվածաշնչյան պատմության և աշխարհիկ պատմական իրադարձությունների փոխկապակցման խնդիրը։ Եվսեբիոսը պատմական ընթացքը դիտարկում է քրիստոնեական աշխարհայացքի շրջանակում՝ մարդկության պատմության մեջ ընդգծելով աստվածային նախախնամության և քրիստոնեության պատմական առաքելության նշանակությունը։ Նրա ժամանակագրական համակարգը հետագա դարերում մեծ ազդեցություն է ունեցել քրիստոնեական պատմագրության, համընդհանուր պատմության շարադրանքի և պատմական իրադարձությունների թվագրման ավանդույթների վրա։ Հատկանշական է նաև, որ աշխատությունը կարևոր աղբյուր է հին պատմագրության սկզբունքների, պատմական տեղեկությունների հավաքման ու համակարգման եղանակների և վաղ քրիստոնյա հեղինակների աշխարհայացքի ուսումնասիրության համար։ Դրա միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել, թե ինչպես էին ուշ անտիկ շրջանի քրիստոնյա մտավորականները փորձում համադրել բիբլիական ավանդությունը, հին ժողովուրդների պատմական հիշողությունը և իրենց ժամանակի պատմագիտական գիտելիքները։ Երկի երկու մասերի ընդգրկուն բովանդակությունը հնարավորություն է տալիս այն դիտարկելու որպես համապարփակ պատմաժամանակագրական աշխատություն, որն իր մեջ միավորում է պատմական փաստերը, տարբեր ժողովուրդների ծագման ու զարգացման մասին պատկերացումները և պատմության ընթացքը բացատրելու փիլիսոփայական ու աստվածաբանական մոտեցումները։ Հայ մշակույթի համար այս հրատարակությունն ունի առանձնահատուկ գիտական և պատմամշակութային նշանակություն։ Հայ պատմագրական ավանդույթը վաղ ժամանակներից սերտորեն կապված է եղել քրիստոնեական պատմական մտածողության հետ, իսկ համաշխարհային պատմության և եկեղեցական ժամանակագրության ուսումնասիրությունը կարևոր տեղ է զբաղեցրել հայ մտավորականության կրթական ու գիտական հետաքրքրությունների շրջանակում։ Եվսեբիոսի աշխատության հայերեն ներկայացումը նպաստել է վաղ քրիստոնեական պատմագիտական ժառանգության հասանելիությանը և հայ ընթերցողի ծանոթացմանը համաշխարհային պատմության համակարգված շարադրման կարևոր սկզբունքներին։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզու Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է ունեցել պատմագիտական, աստվածաբանական և դասական գրականության հայերեն հրատարակման գործում՝ զարգացնելով հայագիտությունը և ամրապնդելով հայ ընթերցողի կապը համաշխարհային գիտական ժառանգության հետ։ Այս աշխատությունը կարևոր է նաև հայ պատմագրության համեմատական ուսումնասիրության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս զուգահեռներ անցկացնել վաղ քրիստոնեական և հայկական պատմական երկերի միջև՝ բացահայտելով ժամանակագրական մտածողության, պատմական իրադարձությունների մեկնաբանության և քրիստոնեական աշխարհայացքի ընդհանրություններն ու առանձնահատկությունները։ Այն արժեքավոր սկզբնաղբյուր և ուսումնասիրության նյութ է պատմաբանների, աստվածաբանների, եկեղեցագետների, հնագետների, ժամանակագրագետների, հայագետների և հին աշխարհի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Միաժամանակ աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի համաշխարհային պատմագրության զարգացման ուղին, քրիստոնեական պատմական մտածողության ձևավորումը և մարդկության անցյալի համակարգված ճանաչման վաղ փորձերը հասկանալու տեսանկյունից։