Ղուկասյան, Հասմիկ Հունանի

Lեզվաբանություն

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է արդի հայ մամուլի լեզվական առանձնահատկությունների համակողմանի քննությանը՝ ուշադրության կենտրոնում ունենալով ժամանակակից մամուլի խոսքի բառապաշարը, քերականական կառուցվածքը, շարահյուսական միջոցները, ոճական դրսևորումները և լեզվական զարգացման միտումները։ Աշխատության հիմքում այն գաղափարն է, որ մամուլի լեզուն հասարակական հաղորդակցության կարևորագույն ձևերից է և անմիջականորեն արտացոլում է տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական, քաղաքական, մշակութային ու տնտեսական կյանքը։ Այդ պատճառով մամուլի հրապարակումները ոչ միայն տեղեկատվություն են փոխանցում, այլև ակտիվորեն մասնակցում են լեզվական նորմերի ձևավորմանն ու փոփոխությանը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը ժամանակակից մամուլի բառապաշարի քննությունն է։ Մամուլում գործածվող բառերն ու արտահայտությունները հաճախ արագ արձագանքում են հասարակական կյանքի նոր երևույթներին, ինչի հետևանքով լեզվում առաջանում են նորաբանություններ, նոր տերմիններ և նախկինում սահմանափակ գործածություն ունեցող բառերի նոր իմաստներ։ Հատկապես նկատելի են քաղաքականության, տնտեսության, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, միջազգային հարաբերությունների և հասարակական կյանքի այլ ոլորտների բառապաշարի ներթափանցումը մամուլի խոսք։ Միաժամանակ ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ օտարաբանությունների, փոխառությունների և դրանց հայերեն համարժեքների գործածությանը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են դրանք ներգործում ժամանակակից գրական հայերենի բառապաշարի վրա։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մամուլի լեզվի և գրական լեզվի նորմի փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը։ Մամուլը մի կողմից պետք է հետևի գրական լեզվի ընդունված կանոններին, իսկ մյուս կողմից հաճախ ձգտում է լինել արագ, արտահայտիչ և ընթերցողին հասանելի։ Այս հանգամանքը կարող է հանգեցնել խոսակցական տարրերի, նորաձև արտահայտությունների, օտար լեզուներից փոխառված կառուցվածքների և ոչ ստանդարտ ձևերի ներթափանցմանը լրագրողական խոսք։ Նման երևույթների վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու մամուլի լեզվի նորմատիվ և հաղորդակցական պահանջների փոխհարաբերությունը։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել վերնագրերի լեզուն։ Ժամանակակից մամուլի վերնագիրը ոչ միայն տեղեկություն է հաղորդում նյութի բովանդակության մասին, այլև ունի ընթերցողի ուշադրությունը գրավելու և հետաքրքրություն առաջացնելու գործառույթ։ Այդ պատճառով վերնագրերում հաճախ կիրառվում են կարճ, դինամիկ, պատկերավոր և երբեմն արտահայտչական լեզվական կառույցներ։ Վերնագրերի շարահյուսական կառուցվածքը, բառապաշարը, փոխաբերությունները, հարցական և հրամայական ձևերը կարող են դիտարկվել որպես ժամանակակից լրագրողական ոճի բնորոշ առանձնահատկություններ։ Կարևոր է նաև մամուլի լեզվի շարահյուսական կողմը։ Լրագրողական տեքստերում կարող են զուգակցվել ինչպես պարզ ու կարճ, այնպես էլ բարդ և բազմաբաղադրիչ նախադասություններ։ Տարբեր կառուցվածքների ընտրությունը հաճախ պայմանավորված է նյութի ժանրով, հաղորդակցական նպատակով և նախատեսված լսարանով։ Տեղեկատվական նյութերում գերակշռում է հակիրճ ու փաստական շարադրանքը, մինչդեռ վերլուծական, հրապարակախոսական կամ մեկնաբանական նյութերում ավելի հաճախ կիրառվում են բարդ շարահյուսական կառույցներ, պատճառահետևանքային կապեր և գնահատողական արտահայտություններ։ Մամուլի լեզվի կարևոր առանձնահատկություններից է նաև արտահայտչականությունը։ Լրագրողական խոսքը հաճախ օգտագործում է փոխաբերություններ, համեմատություններ, դարձվածքներ, հռետորական հարցեր, հակադրություններ և այլ ոճական միջոցներ՝ նյութը առավել ազդեցիկ և հիշվող դարձնելու համար։ Այդ միջոցների գործածությունը հատկապես բնորոշ է հրապարակախոսական և վերլուծական նյութերին, որտեղ հեղինակը ոչ միայն ներկայացնում է փաստերը, այլև փորձում է ձևավորել դրանց որոշակի ընկալում։ Այս հանգամանքը մամուլի լեզուն դարձնում է միաժամանակ տեղեկատվական և ազդեցության գործիք։ Ուսումնասիրությունը կարող է դիտարկել նաև տարբեր ժանրերի լեզվական տարբերությունները։ Լուրի, հարցազրույցի, վերլուծական հոդվածի, ակնարկի, մեկնաբանության և հրապարակախոսական նյութի լեզվական կառուցվածքը նույնը չէ։ Յուրաքանչյուր ժանր ունի իր հաղորդակցական նպատակները և, համապատասխանաբար, բառապաշարի, շարահյուսության ու ոճական միջոցների ընտրության առանձնահատկությունները։ Ժանրային տարբերությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ժամանակակից մամուլի լեզվի ներքին կառուցվածքի մասին։ Առանձին կարևորություն ունի մամուլի լեզվի ազդեցությունը հասարակության խոսքային մշակույթի վրա։ Լայն տարածում ունեցող լրատվամիջոցները կարող են նպաստել որոշ բառերի և արտահայտությունների տարածմանը, նոր լեզվական ձևերի ամրապնդմանը կամ, հակառակը, գրական նորմից շեղումների բազմացմանը։ Այդ պատճառով մամուլի լեզվի որակը կարևոր է ոչ միայն լրագրության, այլև ամբողջ հասարակության լեզվական մշակույթի տեսանկյունից։ Լրագրողական խոսքի բարձր մշակույթը կարող է նպաստել գրական հայերենի զարգացմանն ու պահպանմանը, մինչդեռ անփույթ կամ սխալ գործածությունը կարող է արագ տարածվել լայն լսարանի շրջանում։ Ժամանակակից մամուլի լեզվի ուսումնասիրության մեջ կարևոր է նաև էլեկտրոնային լրատվամիջոցների ազդեցությունը։ Թվային միջավայրի տարածումը փոխել է լրագրողական հաղորդակցության արագությունը, կառուցվածքը և լեզվական ձևերը։ Առցանց հրապարակումները հաճախ ունեն ավելի կարճ և դինամիկ կառուցվածք, իսկ վերնագրերն ու տեքստերը կարող են ձևավորվել նաև որոնողական համակարգերի, սոցիալական ցանցերի և ընթերցողների վարքագծի ազդեցությամբ։ Այս պայմաններում մամուլի լեզվում կարող են ավելի արագ տարածվել խոսակցական և նորաստեղծ ձևեր, ինչպես նաև այլ լեզուներից անմիջականորեն փոխանցված բառեր ու արտահայտություններ։ Ուսումնասիրության արժեքը նաև այն է, որ մամուլի լեզուն կարող է ծառայել որպես ժամանակակից հայերենի փոփոխությունների դիտարկման կարևոր աղբյուր։ Մամուլի մեծածավալ և բազմաժանր նյութերը հնարավորություն են տալիս հետևելու բառապաշարի նորացմանը, քերականական ձևերի գործածության փոփոխություններին, նոր ոճական միտումների առաջացմանը և լեզվական նորմի նկատմամբ հասարակական վերաբերմունքի փոփոխությանը։ Այս առումով մամուլի լեզվի ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն լրագրագիտության, այլև ժամանակակից հայերենի զարգացման գործընթացները հասկանալու համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ներկայացնում է արդի հայ մամուլի լեզուն որպես կենդանի, փոփոխվող և հասարակական գործընթացների նկատմամբ զգայուն լեզվական համակարգ։ Այն համադրում է բառագիտական, քերականական, շարահյուսական և ոճական դիտարկումները՝ բացահայտելու ժամանակակից լրագրողական խոսքի հիմնական առանձնահատկությունները, դրա զարգացման միտումները և գրական հայերենի հետ փոխհարաբերությունները։ Թեման կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, հայագետներին, լրագրողներին, խմբագիրներին, ոճաբաններին, հաղորդակցության մասնագետներին, բանասերներին և ժամանակակից հայոց լեզվի ուսումնասիրությամբ զբաղվող ուսանողներին ու հետազոտողներին։