Հեղինակի գրքերը (1)
Մշակույթ
Արտազի երեք վանքերը
Աշխատությունը նվիրված է պատմական Արտազ գավառի տարածքում՝ ներկայիս Իրանի Ատրպատական նահանգում գտնվող հայկական երեք նշանավոր հոգևոր և ճարտարապետական կենտրոնների՝ Սուրբ Թադեոս Առաքյալի, Ծործորի Սուրբ Աստվածածնի և Մաղարդայի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի վանքերի պատմության, ճարտարապետության, մշակութային ժառանգության և պատմական նշանակության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Գիրքը ներկայացնում է հայկական միջնադարյան հոգևոր կյանքի կարևորագույն օջախներից մեկի պատմական զարգացումը՝ բացահայտելով տարածաշրջանում հայ ժողովրդի դարավոր ներկայությունը, քրիստոնեական հավատքի տարածման ու պահպանման ընթացքը, եկեղեցական կառույցների ձևավորման առանձնահատկությունները և վանական հաստատությունների ունեցած դերը ազգային ինքնության ու մշակույթի պահպանման գործում։ Հեղինակը երեք վանքերի ուսումնասիրության միջոցով անդրադառնում է Արտազի պատմական միջավայրին, նրա քաղաքական, հասարակական և կրոնական անցյալին՝ ցույց տալով, թե ինչպես են տարբեր ժամանակաշրջանների պատմական իրադարձությունները, իշխանությունների փոփոխությունները, պատերազմները, հալածանքներն ու ավերածությունները ներգործել հայկական հոգևոր կենտրոնների գոյության և զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Սուրբ Թադեոս Առաքյալի վանքին՝ Հայոց եկեղեցական ավանդության մեջ առանձնահատուկ տեղ զբաղեցնող սրբավայրերից մեկին, որի պատմությունը կապված է Հայաստանում քրիստոնեության վաղ տարածման, առաքելական ավանդության և դարեր շարունակ շարունակվող ուխտագնացությունների հետ։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է նաև Ծործորի Սուրբ Աստվածածին վանքը, որի պատմաճարտարապետական ժառանգությունը ներկայացվում է հայկական միջնադարյան եկեղեցաշինության ընդհանուր զարգացման համատեքստում՝ ընդգծելով նրա հոգևոր նշանակությունը, ճարտարապետական հորինվածքի առանձնահատկությունները և տարածաշրջանի մշակութային կյանքում ունեցած դերը։ Մաղարդայի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի վանքի ուսումնասիրությունը ևս բացահայտում է հայկական ճարտարապետական մտածողության հարուստ ավանդույթները, կրոնական պատկերագրության, քանդակագործության և դեկորատիվ արվեստի արտահայտչաձևերը։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում վանական համալիրների ճարտարապետական նկարագրությունը՝ եկեղեցիների հատակագծային և ծավալատարածական լուծումները, շինարարական առանձնահատկությունները, որմնադրության եղանակները, գմբեթների, ճակատների, մուտքերի, լուսամուտների և այլ կառուցվածքային տարրերի ուսումնասիրությունը։ Քննության են առնվում նաև կառույցների արտաքին ու ներքին հարդարանքը, քարարվեստի նմուշները, քանդակազարդումները, խաչքարերը, պատկերաքանդակները և հայկական եկեղեցական արվեստի այլ արժեքավոր դրսևորումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանի գեղարվեստական ճաշակի, վարպետության և խորհրդանշական մտածողության մասին։ Հատուկ նշանակություն ունեն վանքերում պահպանված կամ դրանց պատմության հետ առնչվող հայերեն արձանագրությունները, շինարարական և նորոգման հիշատակությունները, նվիրատվական գրությունները և այլ վիմագրական նյութերը, որոնք արժեքավոր սկզբնաղբյուրներ են պատմական իրադարձությունների, վանական կյանքի, եկեղեցական գործիչների, բարերարների, շինարարական աշխատանքների և հայ համայնքների գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այս վկայությունները հնարավորություն են տալիս վերականգնելու ոչ միայն առանձին կառույցների պատմությունը, այլև տարածաշրջանի հայ բնակչության հասարակական հարաբերությունների, հոգևոր կազմակերպման և մշակութային կյանքի տարբեր կողմերը։ Գրքում ներկայացվող պատմական և ճարտարապետական նյութը կարևոր է նաև Արտազի՝ որպես հայկական պատմամշակութային տարածքի ընկալման համար, քանի որ այս գավառը կապված է հայ ժողովրդի պատմության նշանակալի իրադարձությունների, ազգային հիշողության և հոգևոր ավանդույթների հետ։ Տարածաշրջանի պատմական նշանակությունը լրացուցիչ ընդգծվում է Ավարայրի դաշտի և հայոց ազգային-կրոնական հիշողության հետ ունեցած կապով, ինչպես նաև միջնադարում այստեղ ձևավորված հայկական իշխանական ու եկեղեցական կենտրոնների պատմությամբ։ Հեղինակը վանքերի ուսումնասիրությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես առանձին ճարտարապետական հուշարձանների նկարագրություն, այլև որպես հայկական քաղաքակրթական ներկայության, ստեղծագործական ավանդույթի և հոգևոր շարունակականության վկայությունների ամբողջություն։ Աշխատության արժեքը պայմանավորված է պատմական տեղեկությունների, ճարտարապետական դիտարկումների և հուշարձանագիտական նյութերի համադրմամբ, որոնց շնորհիվ ընթերցողը հնարավորություն է ստանում ծանոթանալու հայկական մշակութային ժառանգության այնպիսի կարևոր հատվածի, որը ձևավորվել և պահպանվել է Հայաստանի ներկայիս սահմաններից դուրս։ Այն ընդգծում է հայկական վանական ճարտարապետության տարածքային բազմազանությունը, տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված կառույցների գեղարվեստական ինքնատիպությունը և հարակից մշակույթների հետ պատմական փոխազդեցությունների պայմաններում հայկական ավանդույթների պահպանման առանձնահատկությունները։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի հայագիտության, պատմական աշխարհագրության, միջնադարյան պատմության, եկեղեցագիտության, ճարտարապետության և հնագիտության ուսումնասիրությունների համար՝ միաժամանակ նպաստելով հայկական պատմամշակութային ժառանգության ճանաչմանը, պահպանության անհրաժեշտության գիտակցմանը և ազգային պատմական հիշողության ամրապնդմանը։ Այն արժեքավոր ընթերցանության նյութ է պատմաբանների, ճարտարապետների, հնագետների, արվեստաբանների, հայագետների, մշակութային ժառանգության մասնագետների, ինչպես նաև հայկական միջնադարյան պատմությամբ և քրիստոնեական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։
Թարմացվել է՝ 2026-11-17