Հախնազարյան, Արմեն

Հախնազարյան, Արմեն

menu_book View materials

Books by this author (1)

Online

Culture

Արտազի երեք վանքերը

Աշխատությունը նվիրված է պատմական Արտազ գավառի տարածքում՝ ներկայիս Իրանի Ատրպատական նահանգում գտնվող հայկական երեք նշանավոր հոգևոր և ճարտարապետական կենտրոնների՝ Սուրբ Թադեոս Առաքյալի, Ծործորի Սուրբ Աստվածածնի և Մաղարդայի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի վանքերի պատմության, ճարտարապետության, մշակութային ժառանգության և պատմական նշանակության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Գիրքը ներկայացնում է հայկական միջնադարյան հոգևոր կյանքի կարևորագույն օջախներից մեկի պատմական զարգացումը՝ բացահայտելով տարածաշրջանում հայ ժողովրդի դարավոր ներկայությունը, քրիստոնեական հավատքի տարածման ու պահպանման ընթացքը, եկեղեցական կառույցների ձևավորման առանձնահատկությունները և վանական հաստատությունների ունեցած դերը ազգային ինքնության ու մշակույթի պահպանման գործում։ Հեղինակը երեք վանքերի ուսումնասիրության միջոցով անդրադառնում է Արտազի պատմական միջավայրին, նրա քաղաքական, հասարակական և կրոնական անցյալին՝ ցույց տալով, թե ինչպես են տարբեր ժամանակաշրջանների պատմական իրադարձությունները, իշխանությունների փոփոխությունները, պատերազմները, հալածանքներն ու ավերածությունները ներգործել հայկական հոգևոր կենտրոնների գոյության և զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում Սուրբ Թադեոս Առաքյալի վանքին՝ Հայոց եկեղեցական ավանդության մեջ առանձնահատուկ տեղ զբաղեցնող սրբավայրերից մեկին, որի պատմությունը կապված է Հայաստանում քրիստոնեության վաղ տարածման, առաքելական ավանդության և դարեր շարունակ շարունակվող ուխտագնացությունների հետ։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է նաև Ծործորի Սուրբ Աստվածածին վանքը, որի պատմաճարտարապետական ժառանգությունը ներկայացվում է հայկական միջնադարյան եկեղեցաշինության ընդհանուր զարգացման համատեքստում՝ ընդգծելով նրա հոգևոր նշանակությունը, ճարտարապետական հորինվածքի առանձնահատկությունները և տարածաշրջանի մշակութային կյանքում ունեցած դերը։ Մաղարդայի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայի վանքի ուսումնասիրությունը ևս բացահայտում է հայկական ճարտարապետական մտածողության հարուստ ավանդույթները, կրոնական պատկերագրության, քանդակագործության և դեկորատիվ արվեստի արտահայտչաձևերը։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում վանական համալիրների ճարտարապետական նկարագրությունը՝ եկեղեցիների հատակագծային և ծավալատարածական լուծումները, շինարարական առանձնահատկությունները, որմնադրության եղանակները, գմբեթների, ճակատների, մուտքերի, լուսամուտների և այլ կառուցվածքային տարրերի ուսումնասիրությունը։ Քննության են առնվում նաև կառույցների արտաքին ու ներքին հարդարանքը, քարարվեստի նմուշները, քանդակազարդումները, խաչքարերը, պատկերաքանդակները և հայկական եկեղեցական արվեստի այլ արժեքավոր դրսևորումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանի գեղարվեստական ճաշակի, վարպետության և խորհրդանշական մտածողության մասին։ Հատուկ նշանակություն ունեն վանքերում պահպանված կամ դրանց պատմության հետ առնչվող հայերեն արձանագրությունները, շինարարական և նորոգման հիշատակությունները, նվիրատվական գրությունները և այլ վիմագրական նյութերը, որոնք արժեքավոր սկզբնաղբյուրներ են պատմական իրադարձությունների, վանական կյանքի, եկեղեցական գործիչների, բարերարների, շինարարական աշխատանքների և հայ համայնքների գործունեության ուսումնասիրության համար։ Այս վկայությունները հնարավորություն են տալիս վերականգնելու ոչ միայն առանձին կառույցների պատմությունը, այլև տարածաշրջանի հայ բնակչության հասարակական հարաբերությունների, հոգևոր կազմակերպման և մշակութային կյանքի տարբեր կողմերը։ Գրքում ներկայացվող պատմական և ճարտարապետական նյութը կարևոր է նաև Արտազի՝ որպես հայկական պատմամշակութային տարածքի ընկալման համար, քանի որ այս գավառը կապված է հայ ժողովրդի պատմության նշանակալի իրադարձությունների, ազգային հիշողության և հոգևոր ավանդույթների հետ։ Տարածաշրջանի պատմական նշանակությունը լրացուցիչ ընդգծվում է Ավարայրի դաշտի և հայոց ազգային-կրոնական հիշողության հետ ունեցած կապով, ինչպես նաև միջնադարում այստեղ ձևավորված հայկական իշխանական ու եկեղեցական կենտրոնների պատմությամբ։ Հեղինակը վանքերի ուսումնասիրությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես առանձին ճարտարապետական հուշարձանների նկարագրություն, այլև որպես հայկական քաղաքակրթական ներկայության, ստեղծագործական ավանդույթի և հոգևոր շարունակականության վկայությունների ամբողջություն։ Աշխատության արժեքը պայմանավորված է պատմական տեղեկությունների, ճարտարապետական դիտարկումների և հուշարձանագիտական նյութերի համադրմամբ, որոնց շնորհիվ ընթերցողը հնարավորություն է ստանում ծանոթանալու հայկական մշակութային ժառանգության այնպիսի կարևոր հատվածի, որը ձևավորվել և պահպանվել է Հայաստանի ներկայիս սահմաններից դուրս։ Այն ընդգծում է հայկական վանական ճարտարապետության տարածքային բազմազանությունը, տարբեր ժամանակաշրջաններում ստեղծված կառույցների գեղարվեստական ինքնատիպությունը և հարակից մշակույթների հետ պատմական փոխազդեցությունների պայմաններում հայկական ավանդույթների պահպանման առանձնահատկությունները։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի հայագիտության, պատմական աշխարհագրության, միջնադարյան պատմության, եկեղեցագիտության, ճարտարապետության և հնագիտության ուսումնասիրությունների համար՝ միաժամանակ նպաստելով հայկական պատմամշակութային ժառանգության ճանաչմանը, պահպանության անհրաժեշտության գիտակցմանը և ազգային պատմական հիշողության ամրապնդմանը։ Այն արժեքավոր ընթերցանության նյութ է պատմաբանների, ճարտարապետների, հնագետների, արվեստաբանների, հայագետների, մշակութային ժառանգության մասնագետների, ինչպես նաև հայկական միջնադարյան պատմությամբ և քրիստոնեական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։

Updated: 2026-11-17
Արտազի երեք վանքերը

Free

Գուրգեն Մահարի Գուրգեն Մահարի 1903 թ․ – 1969 թ․ Գուրգեն Մահարին հայ արձակի և հուշագրության կարևոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ հիմնված են սեփական կյանքի փորձի վրա։ Նա նկարագրել է խորհրդային ժամանակների դժվարությունները և բանտային կյանքը։ Նրա հայտնի գործերից է «Ծաղկած փշալարեր» վեպը։ Մահարու լեզուն պարզ է, բայց խորքային և զգացմունքային։ Նրա ստեղծագործություններում կարևոր տեղ ունի մարդու ազատության գաղափարը։ Նա նաև անդրադարձել է պատմական և սոցիալական թեմաներին։ Մահարու գործերը արժեքավոր վկայություն են ժամանակաշրջանի մասին։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից արձակի վրա։ Նրա ժառանգությունը շարունակում է ուսումնասիրվել այսօր։ menu_book4 Read more Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) Սիամանթո (Ատոմ Յարճանյան) 1878 թ․ – 1915 թ․ Սիամանթոն արևմտահայ գրականության ամենահզոր բանաստեղծներից է։ Նրա ստեղծագործությունները նվիրված են ազգային պայքարին, ազատությանը և մարդկային արժանապատվությանը։ Նա մեծ ցավով նկարագրել է հայ ժողովրդի ողբերգական ճակատագիրը։ Սիամանթոյի լեզուն ուժեղ է, կրակոտ և հուզական։ Նրա պոեզիան հաճախ արտահայտում է բողոք և արդարության պահանջ։ Հայոց ցեղասպանության տարիներին նա զոհվել է օսմանյան իշխանությունների կողմից։ Նրա գործերը դարձել են ազգային հիշողության կարևոր մաս։ Սիամանթոն մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա հայ բանաստեղծների վրա։ Նրա ստեղծագործությունները շարունակում են արդիական մնալ։ Նա համարվում է ազատատենչ պոեզիայի խորհրդանիշներից մեկը։ menu_book2 Read more Ներսես Շնորհալի Ներսես Շնորհալի 1102 թ․ – 1173 թ․ Ներսես Շնորհալին եղել է հայ եկեղեցու կաթողիկոս, բանաստեղծ և աստվածաբան։ Նա հայտնի է իր հոգևոր երգերով, աղոթքներով և բանաստեղծություններով։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում բարությունը, սերը և մարդասիրությունը։ Շնորհալին ձգտել է միավորել մարդկանց և ամրապնդել քրիստոնեական արժեքները։ Նրա գրական լեզուն պարզ է, բայց միևնույն ժամանակ խորիմաստ։ Նա նաև գրել է բազմաթիվ եկեղեցական շարականներ։ Ներսես Շնորհալու ստեղծագործությունները մինչ օրս օգտագործվում են հայկական եկեղեցական կյանքում։ Նրա ազդեցությունը զգալի է հայ մշակույթի և կրթության զարգացման մեջ։ Նա համարվում է հայ միջնադարյան գրականության ամենակարևոր դեմքերից մեկը։ Նրա անունը շարունակում է մնալ ազգային հպարտության աղբյուր։ menu_book13 Read more Հրանտ Մաթևոսյան Հրանտ Մաթևոսյան 1935 թ․ – 2002 թ․ Հրանտ Մաթևոսյանը համարվում է 20-րդ դարի հայ արձակի մեծագույն վարպետներից մեկը։ Նրա ստեղծագործություններում խորությամբ ներկայացված են գյուղական կյանքը, մարդկային հարաբերությունները և ազգային մտածողությունը։Հրանտ Մաթևոսյանը հայ արձակի ամենամեծ վարպետներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունի գյուղական աշխարհի, մարդու և բնության փոխհարաբերությունը։ Նա հայտնի է իր խորը հոգեբանական դիտարկումներով և յուրահատուկ լեզվով։ Նրա գործերը հաճախ ներկայացնում են մարդու ներքին պայքարը և ազգային մտածողությունը։ Մաթևոսյանի հայտնի գործերից են «Մենք ենք, մեր սարերը» և բազմաթիվ պատմվածքներ։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել հայ ժամանակակից գրականության վրա։ Նրա լեզուն պատկերավոր և փիլիսոփայական է։ Նրա ստեղծագործությունները մինչ օրս ուսումնասիրվում են։ Նա համարվում է 20-րդ դարի հայ արձակի հիմնասյուներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը ազգային արժեք է։ menu_book4 Read more Ավետիք Իսահակյան Ավետիք Իսահակյան 1875 թ․ – 1957 թ․ Ավետիք Իսահակյանը հայ քնարերգության մեծագույն ներկայացուցիչներից է։ Նրա պոեզիան լի է սիրո, հայրենիքի, կարոտի և մարդկային զգացմունքների թեմաներով։ Նրա ստեղծագործությունները մեծ ճանաչում են ստացել նաև արտերկրում։Ավետիք Իսահակյանը հայ քնարերգության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործություններում մեծ տեղ են զբաղեցնում սերը, հայրենիքը, կարոտը և մարդու ներաշխարհը։ Իսահակյանի լեզուն առանձնանում է մեղմությամբ, երաժշտականությամբ և խոր զգացմունքայնությամբ։ Նրա հայտնի գործերից են «Աբու Լալա Մահարին» և բազմաթիվ քնարական բանաստեղծություններ։ Նա երկար տարիներ ապրել է արտասահմանում, սակայն մշտապես կապված է եղել հայրենիքի հետ։ Իսահակյանի պոեզիան մեծ ճանաչում է ստացել նաև միջազգային մակարդակով։ Նրա գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Նա եղել է նաև հասարակական և մշակութային ակտիվ գործիչ։ Իսահակյանի ստեղծագործությունները շարունակում են սիրել տարբեր սերունդներ։ Նա համարվում է հայ պոեզիայի մեծագույն վարպետներից մեկը։ menu_book4 Read more Համո Սահյան Համո Սահյան 1914 թ․ – 1993 թ․ Համո Սահյանը բնության և հայրենիքի մեծ երգիչն է։ Նրա պոեզիան առանձնանում է պարզությամբ, խորությամբ և ազգային ոգով։Համո Սահյանը հայ բնապատկերային և քնարական պոեզիայի ամենասիրված հեղինակներից է։ Նրա ստեղծագործություններում կենտրոնական տեղ ունեն բնությունը, գյուղը և մարդը։ Սահյանի լեզուն պարզ է, բայց խորապես զգացմունքային։ Նրա բանաստեղծությունները հաճախ արտահայտում են կյանքի գեղեցկությունն ու ցավը։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել ժողովրդական մտածողության վրա։ Նրա գործերը լայնորեն տարածված են Հայաստանում։ Սահյանի պոեզիան համադրվում է պարզության և փիլիսոփայության հետ։ Նրա ստեղծագործությունները հաճախ ուսումնասիրվում են դպրոցներում։ Նա համարվում է 20-րդ դարի մեծ քնարերգուներից մեկը։ Նրա ժառանգությունը ազգային արժեք է։ menu_book2 Read more