Հարությունյան, Վարդան Ռուբիկի

Տնտեսագիտություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է պետական բյուջեի հարկային մուտքերի ձևավորման, կառուցվածքի և դինամիկայի ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև դրանց ավելացման հնարավոր ուղիների բացահայտմանը։ Հետազոտության կենտրոնում պետական բյուջեի եկամուտների կարևորագույն բաղադրիչներից մեկի՝ հարկային մուտքերի դերն է, քանի որ դրանց միջոցով պետությունը ֆինանսավորում է հանրային ծառայությունները, սոցիալական ծրագրերը, ենթակառուցվածքների զարգացումը, պետական կառավարման համակարգի գործունեությունը և տնտեսության զարգացմանն ուղղված տարբեր միջոցառումներ։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել հարկային եկամուտների հիմնական տեսակները՝ ավելացված արժեքի հարկը, շահութահարկը, եկամտային հարկը, ակցիզային հարկերը, մաքսային և այլ հարկային վճարները, դրանց տեսակարար կշիռը բյուջեի ընդհանուր եկամուտներում և փոփոխությունները տարբեր ժամանակահատվածներում։ Կարևոր խնդիր է հարկային մուտքերի ձևավորման վրա ազդող տնտեսական գործոնների բացահայտումը։ Դրանց ծավալը պայմանավորված է տնտեսական ակտիվության մակարդակով, արտադրության և ծառայությունների ծավալներով, զբաղվածությամբ, աշխատավարձերի չափով, սպառման մակարդակով, ներմուծման ու արտահանման ծավալներով, ձեռնարկությունների շահութաբերությամբ և հարկային օրենսդրության առանձնահատկություններով։ Տնտեսական աճի պայմաններում հարկման բազայի ընդլայնումը սովորաբար ստեղծում է պետական բյուջեի հարկային եկամուտների ավելացման հնարավորություններ, սակայն այդ կապը կախված է նաև հարկային վարչարարության արդյունավետությունից և ստվերային տնտեսության ծավալից։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է հարկային բեռի և հարկային մուտքերի հարաբերակցության ուսումնասիրությունը։ Հարկային դրույքաչափերի բարձրացումը ինքնին միշտ չէ, որ հանգեցնում է բյուջեի եկամուտների համաչափ աճի։ Չափազանց բարձր հարկային բեռը կարող է խթանել հարկերից խուսափումը, գործունեության թաքցումը կամ տնտեսության ստվերային հատվածի ընդլայնումը։ Հետևաբար հարկային քաղաքականության հիմնական խնդիրներից է գտնել այնպիսի հավասարակշռություն, որը միաժամանակ կապահովի բավարար բյուջետային եկամուտներ և չի խոչընդոտի տնտեսական ակտիվությանը։ Աշխատության մեջ կարող է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվել հարկային վարչարարությանը։ Հարկային մուտքերի ավելացման կարևոր ուղիներից մեկը գործող հարկային պարտավորությունների ավելի լիարժեք հավաքագրումն է՝ առանց պարտադիր կերպով հարկային դրույքաչափերը բարձրացնելու։ Դրան կարող են նպաստել էլեկտրոնային հաշվետվողականության զարգացումը, տվյալների փոխանակման համակարգերի կատարելագործումը, հարկ վճարողների ռիսկերի գնահատումը, չհայտարարագրված գործունեության բացահայտումը և հարկային վերահսկողության թիրախային իրականացումը։ Հայաստանի հարկային վարչարարության թվայնացումը վերջին տարիներին դարձել է հարկային համակարգի զարգացման կարևոր ուղղություններից մեկը, այդ թվում՝ էլեկտրոնային ծառայությունների և հաշվետվությունների միջոցով։ Հարկային եկամուտների աճի մեկ այլ կարևոր ուղղություն հարկային բազայի ընդլայնումն է։ Դրան կարող են նպաստել նոր ձեռնարկությունների ստեղծումը, զբաղվածության աճը, արտադրողականության բարձրացումը, ներդրումների խթանումը և տնտեսության այն հատվածների զարգացումը, որոնք ունեն բարձր ավելացված արժեք ստեղծելու ներուժ։ Այս դեպքում հարկային եկամուտների աճը կարող է տեղի ունենալ ոչ թե հարկային բեռի ավելացման, այլ տնտեսական գործունեության ընդլայնման արդյունքում։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև ստվերային տնտեսության ազդեցությանը։ Չգրանցված տնտեսական գործունեությունը, աշխատողների իրական եկամուտների չհայտարարագրումը, շրջանառության թաքցումը և կեղծ կամ թերի հաշվետվությունները նվազեցնում են հարկային բազան և պետական բյուջեի հնարավոր եկամուտները։ Հետևաբար ստվերային տնտեսության կրճատումը կարող է դիտարկվել որպես հարկային մուտքերի ավելացման կարևոր ռեզերվ։ Միաժամանակ հարկային վարչարարությունը պետք է իրականացվի այնպես, որ չստեղծի անհամաչափ վարչական բեռ օրինական գործունեություն իրականացնող տնտեսվարողների համար։ Հետազոտության շրջանակում կարող է իրականացվել նաև հարկային մուտքերի կառուցվածքային և վիճակագրական վերլուծություն՝ բացահայտելու տարբեր հարկատեսակների ներդրումը բյուջեի եկամուտների ձևավորման գործում։ Կարելի է ուսումնասիրել հարկային եկամուտների աճի տեմպերը, դրանց հարաբերակցությունը համախառն ներքին արդյունքի նկատմամբ, հարկային եկամուտների մեկ շնչին ընկնող չափը, հարկատեսակների մասնաբաժինները և դրանց փոփոխության միտումները։ Այս ցուցանիշների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատել հարկային համակարգի արդյունավետությունը և բացահայտել դրա զարգացման հիմնական խնդիրները։ Կարևոր է նաև հարկային քաղաքականության սոցիալական ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Տարբեր հարկատեսակներ տարբեր կերպ են ազդում բնակչության եկամուտների և սպառման վրա։ Ուստի հարկային մուտքերի ավելացման քաղաքականությունը պետք է համադրվի սոցիալական արդարության և հարկման կարողության սկզբունքների հետ։ Հատկապես կարևոր է ուսումնասիրել ուղղակի և անուղղակի հարկերի հարաբերակցությունը, քանի որ դրանց ազդեցությունը տարբեր եկամուտներ ունեցող խմբերի վրա կարող է տարբեր լինել։ Աշխատանքի գործնական նշանակությունն այն է, որ առաջարկվող մոտեցումները կարող են օգտագործվել պետական բյուջեի եկամուտների պլանավորման, հարկային քաղաքականության մշակման և հարկային վարչարարության կատարելագործման ժամանակ։ Հարկային մուտքերի մեծացման առավել արդյունավետ ճանապարհը կարող է հիմնվել ոչ միայն դրույքաչափերի փոփոխության, այլև հարկային բազայի ընդլայնման, ստվերային շրջանառության կրճատման, տնտեսական աճի խթանման, հարկային կարգապահության բարձրացման և վարչարարության թվայնացման համադրման վրա։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը պետական բյուջեի հարկային մուտքերը դիտարկում է որպես հանրային ֆինանսների կայունության առանցքային աղբյուր և նպատակ ունի բացահայտել դրանց ձևավորման հիմնական օրինաչափությունները, առկա խնդիրները և աճի ներուժը՝ առաջարկելով այնպիսի հարկային և վարչարարական մեխանիզմներ, որոնք կարող են ապահովել պետական եկամուտների կայուն ավելացում՝ միաժամանակ պահպանելով տնտեսական ակտիվության և հարկային արդարության համար անհրաժեշտ պայմանները։