Հայրապետյան, Վահրամ Տորիկի

Կենսաբանություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում հանդիպող ձեռքաթևավորների՝ չղջիկների, տեսակային կազմի, տարածվածության, կենսաբանական առանձնահատկությունների, մակաբույծների և բնության ու մարդու համար ունեցած նշանակության համալիր ուսումնասիրությանը։ Տարածաշրջանի լեռնային ռելիեֆը, տարբեր բարձրությունների գոտիականությունը, քարանձավների և ժայռային ապաստարանների առկայությունը, ինչպես նաև անտառային, տափաստանային և կիսաանտառային կենսավայրերի համադրությունը բարենպաստ պայմաններ են ստեղծում չղջիկների բազմազան համայնքների ձևավորման համար։ Նախկին ուսումնասիրություններում տարածաշրջանի ձեռքաթևավորները ներկայացվել են մի քանի ընտանիքներով, իսկ տեսակների թիվը հետագա կարգաբանական վերանայումների արդյունքում փոփոխվել է՝ ընդգրկելով մոտ երկու տասնյակ և ավելի տեսակներ։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է տարածաշրջանի ձեռքաթևավորների տեսակային կազմի ճշգրտումը։ Դրա համար կարող են օգտագործվել կենդանիների արտաքին և գանգաբանական հատկանիշների ուսումնասիրություն, չափագրական տվյալներ, տարածման քարտեզագրում, ինչպես նաև ժամանակակից կարգաբանական և գենետիկական մեթոդներ։ Տեսակների ճիշտ տարբերակումը հատկապես կարևոր է, քանի որ արտաքինից միմյանց նման չղջիկների որոշ տեսակներ կարող են էապես տարբերվել իրենց կենսաբանությամբ, ապրելավայրերի ընտրությամբ և պահպանության կարգավիճակով։ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի ձեռքաթևավորների վերաբերյալ առանձին ուսումնասիրություններում, օրինակ, ուսումնասիրվել են սովորական երկարաթևի ձևաբանական և նյարդակազմաբանական առանձնահատկությունները և քննարկվել է տարածաշրջանում ենթատեսակային տարբերակման հնարավորությունը։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը կենդանիների կենսաբանության ուսումնասիրությունն է։ Կարող են դիտարկվել դրանց կենսակերպը, սննդառությունը, ակտիվության սեզոնային փոփոխությունները, բազմացումը, ձմեռումը, գաղթերը, ապաստարանների ընտրությունը և տարածքային վարքագիծը։ Չղջիկների մեծ մասը գիշերային ակտիվություն ունեցող միջատակեր կենդանիներ են, ուստի նրանց տարածվածությունը մեծապես կախված է սննդային ռեսուրսների առկայությունից և այնպիսի ապաստարանների պահպանվածությունից, ինչպիսիք են քարանձավները, ժայռաճեղքերը, ծառերի փչակները և որոշ շինություններ։ Տարբեր տեսակների կենսաբանական պահանջների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու դրանց տարածման օրինաչափությունները և գնահատելու շրջակա միջավայրի փոփոխությունների ազդեցությունը։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև տեսակների տարածական բաշխվածությունը։ Լեռնային ռելիեֆի պայմաններում նույն տարածաշրջանի տարբեր բարձրադիր գոտիները կարող են ունենալ էապես տարբեր ջերմաստիճանային, խոնավության, բուսականության և սննդային պայմաններ, ինչն անդրադառնում է ձեռքաթևավորների տեսակային կազմի վրա։ Դաշտային դիտարկումների և որսումների տվյալների միջոցով հնարավոր է որոշել առանձին տեսակների հանդիպման հաճախականությունը, թվաքանակը և նախընտրելի կենսավայրերը։ Այսպիսի տվյալները կարող են հիմք հանդիսանալ տարածաշրջանի ձեռքաթևավորների ֆաունիստիկ քարտեզի կազմման համար։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մակաբույծների ուսումնասիրությունը։ Չղջիկների վրա կարող են հանդիպել տարբեր էկտոմակաբույծներ՝ տզեր, լվեր, հատուկ չղջիկային ճանճեր, տիզանման մակաբույծներ և այլ օրգանիզմներ, իսկ օրգանիզմի ներսում կարող են հանդիպել նաև էնդոմակաբույծներ։ Հայաստանի մանր կաթնասունների վերաբերյալ ժամանակակից հետազոտություններում չղջիկների մոտ հայտնաբերվել են, մասնավորապես, Hippoboscidae, Ixodidae, Argasidae, Spinturnicidae, Macronyssidae և Nycteribiidae ընտանիքներին պատկանող էկտոմակաբույծներ, ընդ որում առավել հաճախ արձանագրվել են Spinturnicidae և Macronyssidae ներկայացուցիչները։ Մակաբուծաբանական ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն չղջիկների առողջական վիճակը հասկանալու, այլև մակաբույծների և նրանց տերերի միջև փոխհարաբերությունները բացահայտելու համար։ Կարող են ուսումնասիրվել մակաբույծների տեսակային կազմը, տարածվածությունը, վարակվածության ինտենսիվությունը, սեզոնային փոփոխությունները և տարբեր չղջիկների տեսակների նկատմամբ դրանց ընտրողականությունը։ Այդ տվյալները հնարավորություն են տալիս բացահայտել այն էկոլոգիական պայմանները, որոնք նպաստում են մակաբույծների տարածմանը, ինչպես նաև հասկանալ դրանց հնարավոր դերը կենդանիների պոպուլյացիաների առողջական վիճակի ձևավորման մեջ։ Ուսումնասիրության կարևոր բաժին կարող է լինել ձեռքաթևավորների էկոլոգիական նշանակության գնահատումը։ Չղջիկները բազմաթիվ միջատների բնական կարգավորիչներ են և կարող են զգալի քանակությամբ միջատներ ոչնչացնել, այդ թվում՝ գյուղատնտեսական նշանակություն ունեցող վնասատուներ։ Այդ պատճառով նրանց ներկայությունը կարող է նպաստել բնական էկոհամակարգերի հավասարակշռությանը և որոշ դեպքերում ունենալ տնտեսական նշանակություն՝ նվազեցնելով վնասատու միջատների պոպուլյացիաները։ Միաժամանակ նրանք սննդային շղթաների կարևոր օղակ են՝ ծառայելով որպես կեր այլ գիշատիչ կենդանիների համար։ Տարածաշրջանի կենսաբազմազանության պահպանության տեսանկյունից աշխատանքը կարող է առանձնացնել հազվագյուտ, քիչ ուսումնասիրված կամ վտանգված տեսակները։ Նախկին տվյալները ցույց են տվել, որ Լեռնային Ղարաբաղի տերիոֆաունայում առկա են հազվագյուտ և ռելիկտային տեսակներ, որոնց թվում կան պահպանության կարիք ունեցող ձեռքաթևավորներ։ Այս հանգամանքը կարևոր է հատկապես ապաստարանների պահպանության, քարանձավների և այլ բնական կենսավայրերի պաշտպանության, ինչպես նաև մարդու գործունեության հետևանքով առաջացող խանգարումների նվազեցման տեսանկյունից։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ ստացված տվյալները կարող են կիրառվել տարածաշրջանի կենսաբազմազանության գնահատման, հազվագյուտ տեսակների պահպանության, բնական ապաստարանների կառավարման և էկոլոգիական մոնիթորինգի ծրագրերի մշակման համար։ Տեսակների տարածման, կենսաբանության և մակաբուծների վերաբերյալ տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս ձեռքաթևավորներին դիտարկել որպես միասնական էկոլոգիական համակարգի բաղադրիչ, այլ ոչ միայն առանձին կենդանատեսակների հավաքածու։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպատակ ունի ամբողջական պատկերացում ձևավորել Լեռնային Ղարաբաղի ձեռքաթևավորների բազմազանության և կենսաբանության մասին՝ միաժամանակ բացահայտելով դրանց մակաբուծային համակարգերը, էկոլոգիական դերերը և պահպանության խնդիրները։ Այն արժեքավոր է կենդանաբանության, էկոլոգիայի, մակաբուծաբանության և բնության պահպանության մասնագետների համար, քանի որ համադրում է ֆաունիստիկ, կենսաբանական և մակաբուծաբանական տվյալները և դրանց հիման վրա գնահատում տարածաշրջանի չղջիկների գիտական ու բնապահպանական նշանակությունը։

Կենսաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում տարածված կաթնասունների տեսակային կազմի, տարածման, կենսամիջավայրերի և էկոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում տարածաշրջանի թերիոֆաունայի բազմազանությունն է՝ տարբեր բնական լանդշաֆտների և բարձրադիր գոտիների պայմաններում։ Տարածքի լեռնային ռելիեֆը, անտառային զանգվածները, թփուտները, մարգագետնային և ժայռային կենսամիջավայրերը ձևավորում են տարբեր էկոլոգիական պայմաններ, որոնք կարող են ապահովել կաթնասունների բազմաթիվ խմբերի բնակության և տարածման հնարավորություններ։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է հատկացվում մանր կաթնասուններին, չղջիկներին, միջատակերներին, կրծողներին, գիշատիչներին և սմբակավորներին՝ գնահատելով դրանց տարածվածությունն ու կենսամիջավայրերի հետ կապը։ Կարևոր ուղղություն է տեսակների աշխարհագրական տարածման ուսումնասիրությունը և կենդանական աշխարհի ձևավորման վրա բնական պայմանների ազդեցության գնահատումը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի տարբեր տեսակների էկոլոգիական պահանջների, սննդային կապերի, կենսամիջավայրերի ընտրության և սեզոնային ակտիվության ընդհանուր օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի էկոհամակարգերում նրանց ունեցած դերի մասին։ Հետազոտության մեջ կարող են համադրվել դաշտային դիտարկումների, կենդանաբանական հավաքածուների, նախկին գիտական տվյալների և տարածման վերաբերյալ գրանցումների արդյունքները՝ տեսակային կազմի հնարավորինս ամբողջական բնութագիր ստանալու նպատակով։ Ուշադրություն է հատկացվում նաև հազվադեպ և պահպանության կարիք ունեցող տեսակներին, դրանց կենսամիջավայրերի վիճակին և մարդածին գործոնների հնարավոր ազդեցություններին։ Անտառահատումները, հողօգտագործման փոփոխությունները, ենթակառուցվածքային զարգացումը և բնական միջավայրերի մասնատումը կարող են փոփոխել կենդանիների տարածման ու բնակության պայմանները, ինչի պատճառով ֆաունիստական տվյալները կարևոր են նաև կենսաբազմազանության պահպանության տեսանկյունից։ Տեսակների կազմի և տարածման վերաբերյալ համակարգված տեղեկատվությունը կարող է հիմք ծառայել հետագա կենդանաբանական և էկոլոգիական հետազոտությունների, կենսամիջավայրերի գնահատման և բնապահպանական միջոցառումների գիտական հիմնավորման համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է կենդանաբանության, թերիոլոգիայի, կենսաաշխարհագրության և կենդանիների էկոլոգիայի մոտեցումները՝ ներկայացնելով տարածաշրջանի կաթնասունների բազմազանության և տարածման առանձնահատկությունների համալիր ուսումնասիրություն։